Posts Tagged ‘Wislawa Szymborska’

Andries Bezuidenhout. Voor die reis – vertaling van ʼn gedig deur Wisława Szymborska

Tuesday, August 6th, 2013

Ruimte, noem hulle dit.
Gemaklik met een woord gedefinieer,
veel moeiliker met baie.

Gelyktydig leeg en vol van alles?
Dig toe, ten spyte van oop wees,
want niks
kan daarvan ontsnap nie?
Grensloos uitgedy?
En as dit dan begrens is,
waar de hel aan grens dit?

Nou ja toe. Slapenstyd nou.
Dis nag, môre het dringender aangeleenthede
spesiaal uitgeknip vir jou:
tas na voor die hand liggende voorwerpe,
werp blikke binne trefafstand.
Luister stip na stemme binne hoorafstand.

Dan daardie reis van punt A na B.
Vertrektyd om 12:40 ter plaatse
en die vlug bo plaaslike newelwolke
deur welke oneindige
vlietende stukkie lug ook al.

Oorspronklike gedig: “Przed podróżą”, vertaal deur Clare Cavanagh en Stanisław Barańczak as “Before a journey”. Uit: Wisława Szymborska. Here (Mariner, 2012), pp 28-29.

Wislawa Szymborska – vertaling in Afrikaans

Wednesday, April 17th, 2013

Wislawa Szymborska – vert. deur Zandra Bezuidenhout & Henning Pieterse

 

AANTEKENING

 

Die lewe – die enigste manier

om oortrek te raak met blaartjies,

na asem te snak op die sand,

jou vlerke te sprei

‘n hond te wees,

of oor sy warm pels te streel;

 

pyn te onderskei

van alles wat dit nie is nie;

 

jouself na ‘n gebeurtenis te skik,

jou te verwonder aan ‘n vergesig,

te waak teen klein vergissings.

 

‘n Uitsonderlike kans

om vir ‘n oomblik te onthou

waaroor gepraat is

by die uitdoof van ‘n lamp;

 

en om jou minstens een keer

teen ‘n klip te stamp,

sopnat te reën,

sleutels te soek in gras;

 

met die oog ‘n vonkie in die wind te volg;

 

en aljimmers iets belangriks

nie te weet nie.

 

(Vert. deur Zandra Bezuidenhout, via ‘n Nederlandse vertaling uit die Pools deur Gerard Rasch in Het moment (2003).

 

 

  

OOR DIE DOOD, SONDER OORDRYWING

 

Hy het geen sin vir humor nie;

weet niks van sterre, brûe,

weefwerk, mynbou, landerye,

die bou van skepe of die bak van terte nie.

 

As ons oor die dag van môre praat,

kom hy met ‘n laaste

en misplaaste woord.

 

Sy hande ken nie eens die kunsies

van sy eie vak nie:

grafte grawe,

kiste timmer,

opruim waar hy doenig was.

 

Hy wy hom voltyds aan die dood,

maar altyd half onhandig,

sonder sisteem of plan.

Asof hy elke keer deur ons moet leer.

 

Al wen hy meermale die stryd,

kos dit hom talle nederlae,

mislukte pogings

en nuwe aanslae!

 

Soms is sy kragte selfs te power

om in die niet ‘n vlieg te vang.

En in die wedloop van die kruipers

steek menige ruspe hom verby.

 

Alle knolle en peule,

voelspriete, lugweë, vinne,

paringsgewaad en winterpels

verklap sy agterstand

en halwe werk.

 

Kwade bedoelings skiet te kort

en selfs ons hulp in oorlog en geweld

bly voorlopig onvoldoende.

 

In elke dooier klop ‘n hart.

Babaskelette word gevorm.

Sade stoot hul eerste dubbelblaartjies uit,

groei soms tot hoë bome aan die horison.

 

Wie beweer dat hy almagtig is,

lewer self die lewende bewys:

sy onmag spreek vanself.

 

Daar bestaan geen lewe wat nooit

onsterflik was nie,

al het dit maar ‘n oomblik lank geduur.

 

Die dood

kom altyd net daardie een oomblik te laat.

 

Vergeefs ruk hy aan die knop

van die onsigbare deur.

Wat iemand agterlaat,

kan hy nooit terugneem nie.

 

De mensen op de brug. 1986

 [Hervertaal deur Zandra Bezuidenhout aan die hand van Gerard Rasch se Nederlandse vertaling uit die Pools.]

 

 

Foto van 11 September

 

Hulle het van die vlammende verdiepings gespring –

een, twee, en toe nog ‘n paar,

hoër, laer.

 

Die foto het hulle lewend verstil

en hou hulle nou vas

bokant die aarde, op weg na die aarde.

 

Elkeen is nog volledig,

met `n eie gesig

en die bloed goed verberg.

 

Daar is genoeg tyd

vir hare om los te raak,

vir sleutels en munte

om uit sakke te val.

 

Hulle is nog binne die lug se bereik

binne die omvang van plekke

wat pas oopgegaan het.

 

Ek kan vir hulle net twee dinge doen –

hierdie vlug beskryf

en die laaste reël ongeskrewe laat.

 

[Uit die Pools in Engels vertaal deur Clare Cavanagh and Stanislaw Baranczak.

In Afrikaans hervertaal deur Zandra Bezuidenhout.  16 Sept. 2010.]

Wislawa Szymborska, “Photograph from September 11”. Monologue of a Dog. (Houghton Mifflin Harcourt, 2005)

 

 

Geen titel benodig nie

 

Dit het gebeur: ek sit onder ’n boom

langs ’n rivier

op ’n sonnige oggend.

Dis ’n onbenullige gebeurtenis

wat nie opgeteken sal word in die geskiedenis nie.

Dis nie soos oorloë of verdrae

waarvan oorsake noukeurig ondersoek word,

of merkwaardige tirannemoorde nie.

 

En tog sit ek langs hierdie rivier, dis ’n feit.

En omdat ek hier is,

moet ek van êrens af gekom het,

en voor dit

moet ek in vele plekke verskyn het,

net soos die oorwinnaars van koninkryke

voordat hulle uitgevaar het.

 

Selfs ’n vlietende oomblik het sy vrugbare verlede,

sy Vrydag voor Saterdag,

sy Mei voor Junie.

Sy horisonne is net so werklik

as dié wat ’n maarskalk se verkyker mag bespied.

 

Hierdie boom is ’n populier met oeroue wortels.

Die rivier is die Raba; dit het nie gister ontspring nie.

Die pad deur die ruigte

is nie verlede week gebaan nie.

Die wind moes die wolke eers hierheen waai

voordat hy hulle kon wegwaai.

 

En alhoewel niks gewigtig hier naby gebeur nie,

is die wêreld daardeur nie behoeftiger aan besonderhede nie.

Dit is net so begrond, net so noukeurig

as toe nomade dit oorwin het.

 

Sameswerings is nie al wat in stilte gehul word nie.

Optogte van redes sleep nie slegs agter kronings aan nie.

Herdenkings van revolusies mag aanrol,

maar so ook spoelklippies wat die baai omsirkel.

 

Die tapisserie van omstandigheid is verwikkeld en dig.

Die mier se soom in die gras.

Die gras gestik in die grond.

Die patroon van ’n golf geborduur deur ’n tak.

 

So gebeur dit net dat ek is en ek kyk.

Bokant my fladder ’n wit skoenlapper deur die lug

met vlerke wat heeltemal syne is,

en die skaduwee wat deur my hande skeer

is slegs dit, niemand anders s’n nie, net syne.

 

Wanneer ek sulke dinge sien, is ek nie meer so seker

dat wat belangrik is meer belangrik is as die onbelangrike nie.

 

[Vertaal deur Henning Pieterse]

 

Annemarié van Niekerk. Zo is het genoeg. Wisława Szymborska

Tuesday, April 16th, 2013

 

Die twintigste eeu was Pole nie goedgesind nie. Die land was die toneel van drie oorloë, nazi-terreur, die holocaust, en die stalinistiese diktatuur. Tog beleef die Poolse digkuns ‘n bloeitydperk in hierdie eeu en ontvang twee Poolse digters die Nobelprys vir literatuur: Czesław Miłosz (1911-2004) in 1980, en in 1996 die grande dame van die Poolse poësie, Wisława Szymborska (1923-2012). Oor Szymborska het ek destyds, toe sy die Nobelprys ontvang het, nog min geweet. En was toe ook nog nie in Pole nie.

Juis omdat Szymborska met soveel verwondering na alledaagse dinge in haar direkte leefwêreld kyk en in haar gedigte botstil daarby gaan staan, is sy ’n soort digter met wie se omgewing haar leser graag kennis maak. Sy is by uitstek ’n digters wat die doodgewone moment, soms teen die agtergrond van ’n gegewe stuk geskiedenis, in priemende nugterheid vaspen. ‘Het moment’ is ’n goeie voorbeeld van hoe sy haar verwondering oor iets alledaags vasvang.

 

HET MOMENT

 

Het is negen uur dertig lokale tijd.

Alles is op zijn plaats, in voorbeeldige harmonie.

In het dal een kleine beek, die een kleine beek is.

Een paadje in de vorm van een paadje van altijd naar immer.

Een bos met de schijn van een bos tot in eeuwigheid amen,

boven mij vliegen vogels, in de rol van vliegende vogels.

 

Zover het oog reikt heerst hier het moment.

Een van die aardse momenten

die men vraagt: ga niet voorbij.

 

 

Toe Szymborska in Februarie 2012 op 89-jarige leeftyd sterf, was ek nog steeds nie in Pole nie; dit was hoogtyd. Drie maande later, Meimaand, breek die geleentheid aan. Ons besoek Warschau, Lüblin en spesifiek ook Krakow waar Szymborska tot aan die einde van haar lewe gewoon het en waar Czesław Miłosz ook sy laaste lewensjare deels deurgebring het en in 2004 op die ouderdom van 93 dood is. (Die foto hierbo is van ‘n Poolse landskap deur die treinvenster geneem, dit het my natuurlik aan ‘Het moment’ herinner.)

Ons hotel in Krakow is op die Rynek Główny (Groot Mark) een van die grootste en mooiste markpleine van Europa. Ons hoë kamervenster kyk uit op die plein omring deur sy stylvolle geboue, middeleeuse markhal en mense wat onder veelkleurige sambrele op kafee-terrasse in die son sit – laasgenoemde waarskynlik ’n ietwat ander prentjie as wat hierdie selfde plein in die 13de eeu geken het, maar die geboue en ontwerp steeds outentiek, en boonop soos wat Szymborska en Miłosz dit geken het.

 

 

Die plein, so lees ek, word kort nadat die Duitsers aan die mag gekom het, hernoem na ‘Adolf Hitler Platz’ en word tydens die besetting o.a. gebruik vir propaganda doeleindes. So byvoorbeeld is daar soms van die geallieerde vliegtuie wat bo Pole neergeskiet is, op die plein grootdoenerig tentoongestel. Maar later het Adolf Hitler Platz weer die Rynek Główny geword en die allure van vroeër was terug. Die geskiedenis van die plein vergestalt beide goed en kwaad, die skone en die afskuwelike. En dit herinner my aan een van die gedigte wat na Szymborska se dood nog gevind en gebundel is:

 

EEN HAND

 

Zewenentwintig kootjes,

vijfendertig spieren,

ongeveer tweeduizind zenuwcellen

in elk topje van onze vijf vingers.

Precies genoeg

voor het schrijven van Mein Kampf

of The House at Pooh Corner.

 

Dit is verleidelik om Pole se nare geskiedenis te vergeet, as mens die prag van hierdie markplein bekyk, en aan die oorkant die ‘paleis’ waar ons die aand ’n Chopin klavierkonsert bywoon (nadat ons die vorige dag die pragtige en ook tegnologies-fantastiese Chopin Museum in Warschau besoek het). Pole is nie net ’n land van uitmuntende digters nie, maar ook die geboorteland van Chopin.

 

 

Hier in Krakov voel mens die wêreld van Szymborska  op jou vel… haar altyd helder en deursigtige poësie word tasbaar, asof jy iets terugkry wat jy verloor het. P.F. Thomése vat hierdie gevoel presies saam in ’n stuk wat hy oor haar in NRC Handelsblad skryf: ‘Door de bezieling van de gedichten geven ze je in woorden terug wat je ongemerkt aan werelden verloren bent.’

As ek die volgende oggend vroeg wakker word in die nog byna donker hotelkamer en wag dat die bed, stoel, spieëltafel, kas, mure en gordyne definisie kry terwyl die son haarself nogal lui aanmeld vir haar vroegoggendskof, onthou ek brokke uit ‘In de vroegte’, wat ek later weer opsoek:

 

IN DE VROEGTE

 

Ik slaap nog,

maar intussen vinden er feiten plaats.

Het raam wordt wit,

de donkerte grijs,

de kamer duikt op uit de wazige ruimte,

bleke, onzekere streepjes zoeken steun.

 

Achtereenvolgens, ongehaast

-het is een ceremonie-

dagen de vlakken van de wand en plafond op,

maken de vormen zich van elkaar los

de een van de ander,

de linkerkant van de rechter.

 

De afstanden tussen de voorwerpen schemeren,

de eerste schitteringen tsjilpen,

op een glas, op de deurknop.

Het lijkt niet meer alleen zo, maar is helemaal

wat gisteren werd verplaatst,

wat op de grond viel,
wat in de lijnen past.

Alleen de details zijn nog niet

binnen gezichtsbereik.

 

Maar opgelet, opgelet, opgelet,

veel wijst erop dat de kleuren terugkomen

en elk ding, zelfs het kleinste, weer zijn eigen kleur krijgt,

met de nuance van zijn schaduw erbij.

Dit verbaast me te zelden, hoewel het zou moeten.

Gewoonlijk word ik wakker als verlate getuige

wanneer het wonder al gedaan is,

de dag is gevestigd

en ochtendstond magistraal in ochtend veranderd.

 

Ons loop Krakov plat, besoek soveel as moontlik in die stad, proe-proe aan die wêreld van die Poolse Nobel-digters. En ons lees poësie terwyl ons in die Mei-sonnetjie op terrasse die dors les.

 

 

Szymborska het nie net oor klein momente geskryf nie, en ook nie net oor dit wat in haar eie omgewing gebeur het nie. Sy het ook ander wêrelddele verwoord én groot historiese gebeure, maar altyd met die blik op die menslike belewing, om juis daarmee die grootse impak van so ‘n gebeurtenis vas te vang. Daarom is haar gedig oor 9/11 vir my een van die mees treffendste beskrywings van wat op daardie dag gebeur het.

 

EEN FOTO VAN 11 SEPTEMBER

 

Ze sprongen uit de brandende etages naar beneden –

een, twee, nog een paar

hoger, lager.

 

Een foto hield ze levend tegen

en bewaart ze nu

boven de aarde naar de aarde toe.

 

Elk van hen is nog een geheel

met een persoonlijk gezicht

en bloed dat goed verborgen is.

 

Er is tijd genoeg,

voor het haar om los te waaien,

voor de sleutels en het kleingeld

om uit de zakken te vallen.

 

Ze zijn nog steeds in het bereik van de lucht,

binnen de kring van de plekken

die net zijn opengegaan.

 

Ik kan maar twee dingen voor hen doen –

die vlucht beschrijven

en geen laatste zin toevoegen.

 

Ook Szymborska het ’n finale sin geskryf. Onlangs het haar laaste gedigte, sommige nog onvoltooid, in Nederlandse vertaling deur Karol Lesman, by De Geus verskyn. Die bundel heet  ‘Zo is het genoeg’.

Maar van Wisława Szymborska kry ek nooit genoeg nie. En Pole het my hart gesteel.

 

Karen Kuhn. ‘All that of which Poland is made’

Monday, June 18th, 2012

Op ’n trein op pad na die Poolse hoofstad; Warsaw sit ek en wieg heen-en-weer terwyl ek by die venster uit staar en soos die woude verby flits, probeer inkyk. Soos wat ’n eerste blog oor Pole sou wees om die ‘siel van die volk’ soos die Pole daarna verwys, te beskryf – in te kyk. Want al kan ek niks sien nie, voel ek hierdie woude, hierdie velde, hierdie landskap, hierdie volk se fluistering in spore, wat daagliks getrap word en spore wat lank reeds vergaan het. 

Maar helaas drie maande is onvoldoende. Nuwe plekke is wel besoek, anders as om dit te google, is daar die aanraking, die reuk, die sien, maar ook die gevoel wat ervaar word. En so ook die ontmoeting van iets binne jouself wat nooit ontdek was nie, of dalk vergete was. 

Pous John Paul II, die Poolse Pous het in 1979 aan ’n besoek aan Warsaw gesê; “I wish to kneel before this tomb to venerate every seed that falls into the earth and dies and thus bears fruit. It may be the seed of the blood of a soldier shed on the battlefield, or the sacrifice of martyrdom in concentration camps or in prisons. It may be the seed of hard daily toil, with the sweat of one’s brow, in the fields, the workshop, the mine, the foundries and the factories. It may be the seed of the love of parents who do not refuse to give life to a new human being and undertake the whole of the task of bringing him up. It may be the seed of creative work in the universities, the higher institutes, the libraries and the places where the national culture is built. It may be the seed of prayer, of service of the sick, the suffering, the abandoned—‘all that of which Poland is made’.”

 

Al hierdie aspekte wat Pole vorm lei my na die digters, om hul te ontmoet, om na hul fluistering te luister, om dalk iets van die land se gees te ontmoet.

Die eerste spoor, dié van die Poolse digter en Nobel laureate: Wisława Szymborska. Szymborska is gebore in Kórnik in die Weste van Pole op die 2e Julie 1923 en sterf hierdie jaar, 2012 op 1 Februarie. Na vele bundels en werke wat in verskeie tale vertaal is, word daar na haar verwys as die ‘guardian spirit’ van die nasie. Haar subtiele ironie en humor, aardsheid en vermoë om op so eerlike en eenvoudige manier iets te beskryf is maar ’n paar van hierdie digter se uitstaande kwaliteite binne haar werke.

 

In die gedig: “The End and the Beginning” lewer Szymborska kommentaar oor oorlog:

 

After every war

someone has to clean up.

Things won’t

straighten themselves up, after all.

Someone has to push the rubble

to the sides of the road,

so the corpse-laden wagons

can pass.

Someone has to get mired

in scum and ashes,

sofa springs,

splintered glass,

and bloody rags.

Someone must drag in a girder

to prop up a wall.

Someone must glaze a window,

rehang a door.

Photogenic it’s not,

and takes years.

All the cameras have left

for another war.

Again we’ll need bridges

and new railway stations.

Sleeves will go ragged

from rolling them up.

Someone, broom in hand,

still recalls how it was.

Someone listens

and nods with unsevered head.

Yet others milling about

already find it dull.

From behind the bush

sometimes someone still unearths

rust-eaten arguments

and carries them to the garbage pile.

Those who knew

what was going on here

must give way to

those who know little.

And less than little.

And finally as little as nothing.

In the grass which has overgrown

causes and effects,

someone must be stretched out,

blade of grass in his mouth,

gazing at the clouds.

 

(Vertaal deur Joanna Trzeciak)

 

Met die objektiewe blik op oorlog, wat tog so brutaal ironies is, herinner die digter lesers aan spore wat neergelê is. Al stap die tyd aan.

 

En die ‘siel van ’n volk?’ Szymborska se gedig: “Few words on the soul” eindig met die strofes:

 

Joy and sorrow

aren’t two different feelings for it.

It attends us

only when the two are joined.

We can count on it

when we’re sure of nothing

and curious about everything.

Among the material objects

it favors clocks with pendulums

and mirrors, which keep on working

even when no one is looking.

It won’t say where it comes from

or when it’s taking off again,

though it’s clearly expecting such questions.

We need it

but apparently

it needs us

for some reason too.

 

(Vertaal deur Stanislaw Baranczak and Clare Cavanagh)

 

Die siel teenwoordig binne die paradoks. Met die digter se eiesoortige nederigheid en aardse wyse van dig, konkretiseer sy hierdie abstrakte term. Die siel teenwoordig binne die paradoks. So, vermoed ek dan dat juis in oomblikke waar die paradoks ontmoet of teenwoordig is, sal spore weer gesien word, fluistering gehoor word en iets van die ‘siel van ’n volk’ deurslaan.

Drie maande in Pole is maar net genoeg om te weet waar om toiletpapier en wodka te koop. Daar is tog ’n herwaardering vir dit wat my bekend is: boerewors op die spyskaart by die Suid-Afrikaanse Nasionale dag wat deur die SA ambassade gereël is.

En nou en dan is daar al in die spoor getrap en ingekyk, vlietend: ’n vrou wat met trane in haar oë langs my op die trein inskuif, en haar hande die rosekrans vashou en aan krale vaskleef, soos sy ’n geliefde op die stasie laat gaan. Die gretigheid van eerstejaar Poolse studente wat lag soos hulle ‘g’ in Afrikaans probeer uitspreek. Die trane van die sterk man na Pole uitgeskakel is in die Euro 2012 voetbal toernooi. Die geduld van die ou dame as ek Poolse worsies bestel en verleë probeer dziękuję (dankie) sê, die ou plein in Poznań met klipstegies wat soos are uitvloei en spore van geboue wat die oorlog oorleef het, grou geboue wat spore van kommunisme dra en die kerkklokke stiptelik saans om nege.

Ek weet nie of dit moontlik is om ooit: ‘all that of which Poland is made’ te begryp nie, en dalk is dit genoeg om dit ten minste te weet, soos Szymborska tereg in haar gedig “Some like poetry” noem oor poësie:

Some –

thus not all. Not even the majority of all but the minority.

Not counting schools, where one has to,

and the poets themselves,

there might be two people per thousand.

Like –

but one also likes chicken soup with noodles,

one likes compliments and the color blue,

one likes an old scarf,

one likes having the upper hand,

one likes stroking a dog.

Poetry –

but what is poetry.

Many shaky answers

have been given to this question.

But I don’t know and don’t know and hold on to it

like to a sustaining railing.

 

(Vertaal deur Regina Grol)

 

Foto’s: Mirela Šavrljuga

Bronne:

http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790602_polonia-varsavia_en.html [Nageslaan Junie 2012]

 

Szymborska, W. 2001. Miracle Fair: Selected Poems of Wislawa Szymborska. New York: W.W. Norton & Company, Inc. NY
Translated from the Polish by Joanna Trzeciak.

Leon Retief. Om te kan onthou

Tuesday, February 28th, 2012

 

Menswees behels ‘n komplekse samespel van neurologiese prosesse wat ons interaksie met die omgewing (wat natuurlik ander mense insluit) bepaal. So deur die jare het ek in my daaglikse doen en late agtergekom hoe belangrik geheue is en hoe ons dit as vanselfsprekend ervaar, iets waaraan ons eintlik nooit dink nie – ‘n modaliteit van ons menslikheid, integraal tot dit wat ons is en hoe ons ons lewens ervaar. Sonder geheue is ons niks, ‘n blote versameling selle wat nog doelloos bly metaboliseer sonder dat die: “eienaar” van die selle enigiets onthou van die verlede, al die vreugde en verdriet, die hoop en wanhoop, die geselskap van ‘n geliefde, die omhelsing van ‘n kind, die skoonheid van ‘n sonsondergang of die sensuele genot van die liefdespel.

Ek sien ten minste een of twee keer per week pasiënte wat nie weet wie hulle is of waar hulle is nie, mense wat hul gades en kinders nie herken nie, verwese ou mense in die greep van Alzheimer se siekte. Soms is hulle aggressief, soms skytbang vir als wat rondom hulle gebeur. Ek onthou die tannie wat ‘n paar weke gelede, toe ek haar pre-operatief wou ondersoek, my met haar dun, beaarde vuisies geslaan het sodat ek nie eers naby aan haar kon kom nie. Vir mense soos hierdie is die lewe iets afgrysliks – en vir ons wat hulle moet behandel, is sulke situasies nie juis veel beter nie. Wanneer ek ‘n tannie van 92 met Alzheimers, iskhemiese hartsiekte, hartversaking, hoë bloeddruk, diabetes en nierversaking veilig deur haar narkose en chirurgie kry is dit wel uit ‘n professionele oogpunt ‘n uitdaging wat my satisfaksie gee maar ek kan nie juis sê dat ek aan die einde voel dat ek iets betekenisvol uitgerig het nie. Niks wat ons vir haar gedoen het gaan haar geheue terugbring nie, haar lewe gaan na die tyd net so leeg, betekenisloos en sonder herinneringe wees soos voorheen. Studies het getoon dat sulke pasiënte wat major chirurgie ondergaan oor die algemeen binne ses tot nege maande na sulke chirurgie sterf, en dan nie weens die gevolge van die siekte waarvoor hulle geopereer is nie.

My eerste kennismaking met geheueverlies was in my vyfde jaar as mediese student toe ek my psigiatrie-inwoning by die Oranje Hospitaal, die psigiatriese opleidingshospitaal in Bloemfontein, gedoen het. Een van die eerste pasiënte wat aan my toegeken is, was ‘n baie aangename omie wie se naam ek nou nie meer kan onthou nie – ‘n afgetrede jokkie met Korsakov-sindroom. Hierdie toestand is ‘n onomkeerbare breinsiekte wat die gevolg is van alkoholverslawing, essensieel te wyte aan ‘n gebrek aan tiamien (vitamien B1). ‘n Baie aangename oom, maar hy het geen, soos in geen, korttermyngeheue gehad nie. Hy kon als onthou tot min of meer die tyd toe die siekte sowat dertig jaar tevore toegeslaan het, maar het geen benul gehad van wat gister gebeur het nie.

Ek dink dat meeste besoekers en bydraers tot Versindaba seker al Oliver Sacks se boek The Man Who Mistook His Wife for a Hat gelees het. Ek het nie die boek byderhand nie, maar ek onthou dat hy in daardie boek iemand met korttermyngeheueverlies beskryf het en dat die persoon by navraag aan hom iets gesê het soos: ek voel al vir baie jare asof ek nie leef nie.

‘n Familielid van my – kom ons noem haar A – het Januarie verlede jaar ‘n breingewas ontwikkel. Haar langtermyn geheue is intak en sy onthou als tot en met Januarie 2011. Haar korttermyngeheue is egter daarmee heen. Haar suster – kom ons noem haar B – het my die volgende vertel: B gaan besoek A en hulle sit en gesels. Na ‘n tyd staan A op en sê sy gaan gou badkamer toe. Twee minute later keer sy terug, sien haar sussie B op die bank sit en sê jislaaik B, ek is so bly dat jy kom kuier het, wanneer het jy opgedaag? Sy kan nie eers onthou dat sy haar sussie twee minute tevore gesien het nie.

Die neurobiologie van geheue is besonder interessant maar ek gaan nie daaroor uitwei nie want ek dink nie dat die lesers van Versindaba dit so boeiend soos ek sal vind  nie. Laat ek volstaan met ‘n gedig deur Wislawa Szymborska wat als oor geheue vertel, net so indringend soos enige neurobioloog.

 

Hard Life with Memory

I’m a poor audience for my memory.
She wants me to attend her voice nonstop,
but I fidget, fuss,
listen and don’t,
step out, come back, then leave again.

She wants all my time and attention.
She’s got no problem when I sleep.
The day’s a different matter, which upsets her.

She thrusts old letters, snapshots at me eagerly,
stirs up events both important and un-,
turns my eyes to overlooked views,
peoples them with my dead.

In her stories I’m always younger.
Which is nice, but why always the same story.
Every mirror holds different news for me.

She gets angry when I shrug my shoulders.
And takes revenge by hauling out old errors,
weighty, but easily forgotten.
Looks into my eyes, checks my reaction.
Then comforts me, it could be worse.

She wants me to live only for her and with her.
Ideally in a dark, locked room,
but my plans still feature today’s sun,
clouds in progress, ongoing roads.

At times I get fed up with her.
I suggest a separation. From now to eternity.
Then she smiles at me with pity,
since she knows it would be the end of me too.

 

(Wislawa Szymborska. Vertaal deur Clare Cavanagh en Stanislaw Baranczak)

Desmond Painter. Szymborska se kat

Thursday, February 2nd, 2012
Szymborska

Szymborska

Ek het op 5 Augustus laasjaar ‘n gedig van Wislawa Szymborska op my blog geplaas, ‘On Death, Without Exaggeration’. Sy eindig daardie gedig so: “There’s no life / that couldn’t be immortal / if only for a moment. // Death / always arrives by that very moment too late. // In vain it tugs at the knob / of the invisible door. / As far as you’ve come / can’t be undone.”

Sy is gister in die ouderdom van 88 jaar oorlede, en sy laat iets agter wat beslis nie ongedaan gemaak kan word nie. Onsterflik, op ‘n manier. En op ‘n ander manier ook nie. Vir jou kat is jy immers meer as ‘n digter.

 

*

 

Cat in an empty apartment – Wislawa Szymborska

 

Die — You can’t do that to a cat.

Since what can a cat do

in an empty apartment?

Climb the walls?

Rub up against the furniture?

Nothing seems different here,

but nothing is the same.

Nothing has been moved,

but there’s more space.

And at nighttime no lamps are lit.

 

Footsteps on the staircase,

but they’re new ones.

The hand that puts fish on the saucer

has changed, too.

 

Something doesn’t start

at its usual time.

Something doesn’t happen

as it should. Someone was always, always here,

then suddenly disappeared

and stubbornly stays disappeared.  

 

 

 

Andries Bezuidenhout. Herinnering aan Szymborska

Thursday, February 2nd, 2012

Ter nagedagtenis aan Szymborska, die volgende vertaling uit die argief:

VERSLAG UIT DIE HOSPITAAL
(vertaling van Relacja ze szpitala deur Wisława Szymborska)

Ons het lootjies getrek, oor wie hom sou gaan sien.
Dit was ek. Ek het van ons tafel af opgestaan.
Dit was amper besoekerstyd.

Hy het nie my groet beantwoord nie.
Ek het sy hand probeer vat – hy’t dit teruggetrek
soos ʼn honger hond wat ʼn been beskerm.

Hy’t skaam gelyk oor doodgaan.
Ek weet nie wat jy vir iemand soos hy sê nie.
Ons het verby mekaar gekyk, soos in ʼn fotomontage.

Hy’t my nie gevra om te bly of loop nie.
Hy’t oor niemand aan ons tafel navraag gedoen nie.
Nie oor jou nie, Coetzee. Nie oor jou nie, Kotze. Nie oor jou nie, Coertze.

My kop het begin pyn. Wie gaan vir wie hier dood?
Ek’t die mediese wetenskap en drie viooltjies in die gras besing.
Ek het oor die son en donker gedagtes gesels.

Dankie tog vir die trappe om mee af te hardloop.
Dankie tog vir ʼn hek om oop te maak.
Dankie tog julle almal wag vir my by ons tafel.

Hospitaalreuke maak my siek. 

Desmond Painter. Szymborska se oorwinning oor die dood

Friday, August 5th, 2011

On Death, Without Exaggeration – deur Wislawa Szymborska

 

It can’t take a joke,
find a star, make a bridge.
It knows nothing about weaving, mining, farming,
building ships, or baking cakes.

 

In our planning for tomorrow,
it has the final word,
which is always beside the point.

 

It can’t even get the things done
that are part of its trade:
dig a grave,
make a coffin,
clean up after itself.

 

Preoccupied with killing,
it does the job awkwardly,
without system or skill.
As though each of us were its first kill. 

 

Oh, it has its triumphs,
but look at its countless defeats,
missed blows,
and repeat attempts!

 

Sometimes it isn’t strong enough
to swat a fly from the air.
Many are the caterpillars
that have outcrawled it.

 

All those bulbs, pods,
tentacles, fins, tracheae,
nuptial plumage, and winter fur
show that it has fallen behind
with its halfhearted work.

 

Ill will won’t help
and even our lending a hand with wars and coups d’etat
is so far not enough.

 

Hearts beat inside eggs.
Babies’ skeletons grow.
Seeds, hard at work, sprout their first tiny pair of leaves
and sometimes even tall trees fall away.

 

Whoever claims that it’s omnipotent
is himself living proof
that it’s not.

 

There’s no life
that couldn’t be immortal
if only for a moment.

 

Death
always arrives by that very moment too late.

 

In vain it tugs at the knob
of the invisible door.
As far as you’ve come
can’t be undone.