Posts Tagged ‘woordbetekenis’

Marlies Taljard: Waar sal my woorde vandaankom?

Sunday, December 11th, 2016

hierdie-mens

woordeloos staan ek

waar sal my wooorde vandaan kom?

vir die doeners

vir die huiweraars

die banges

wat bewend-siek hang

aan die geluidlose ruimte van ons onherbergsame verlede

 

wat sê ʼn mens?

wat de hel dóén ʼn mens

met dié drag ontkroonde geraamtes, oorsprong, skande en as

 

die land van my gewete verdwyn sissend

soos ʼn laken in die donker

(Antjie Krog, Kleur kom nooit alleen nie, p.38)

 

In sy boek Beginning Postcolonialism skryf John McLeod: The ability to read and write otherwise, to rethink our understanding of the order of things, contributes to the possibility of change.  Indeed, in order to challenge the colonial order of things, some of us may need to re-examine our received assumptions of what we have been taught as ‘natural’ or ‘true’ (p.23).

Hoewel vandag se blog nie primêr oor skryf binne die postkoloniale tradisie handel nie, kan postkoloniale teorie insiggewende lig werp op die wyse waarop digters hulle worsteling om woorde te vind in hulle poësie openbaar maak. In die bostaande gedig wat in 2000 gepubliseer is, probeer die spreker woorde vind om haar skaamte vir ons apartheidsverlede te verwoord, maar ook om, aldus die Bybelse interteks “Waar sal my hulp vandaan kom?”, antwoorde, selfs hulp, van woorde af te smeek om die onseglike te verwoord. Die bundel as sodanig word gekenmerk deur ʼn voortdurende soeke na die presies korrekte woord, die woord wat in staat sal wees om die bestaande orde te verander, soos in die slot van “skryfode” (p.74):

ons wil duur om die aarde dop te hou

en taal te sny om die moment te betrag

die gemeenskap van ons bloed en ons hart

 

in die begenadigde woord

sou mens met mekaar kon hoort

 

Die bundel Kleur kom nooit alleen nie het natuurlik sterk postkoloniale trekke en ʼn duidelike ideologiese inslag met versoening as een van die sentrale temas. Dit sou egter verkeerd wees om die bundel slegs as postkoloniale diskoers te lees en te interpreteer. Die gedig “skryfode” is byvoorbeeld ook een van die aangrypendste liefdesgedigte in die Afrikaanse letterkunde en kan ook gelees word as poging om versoening tussen twee liefdesgenote te bewerkstellig. Ek sal dan in hierdie blog die postkoloniale teorie moedswillig effens verwring om ook ʼn ruimer betekenis daraan te gee – veral wat betref die twyfel aan die representasievermoë van taal wat eie is aan dié diskoers (sowel as aan die postmodernisme en die modernisme).

Ashcroft, Griffiths & Tiffin (The Post-Colonial Studies Reader, p.117) wys daarop dat die postmodernistiese sowel as die postkolonialistiese teorie daarna streef om die gesentraliseerde, logosentriese meesterkodes van (veral westerse) kulture te dekonstrueer om sodoende die denke van individue te verander. Beide dié teorieë fokus op die belangrikheid van taal en skryf in die konstruksie van identiteit en ervaring en wys op die onstabiliteit van die signifikasieproses en die dinamiese prosesse waardeur mag tot stand gebring en gedekonstrueer word.

Een van die eienskappe van taal is dat dit sekere dinge as “waar” of “reg” kan sanksioneer.  Koloniale taal, soos ook patriargale, seksistiese en enige ander onderdrukkende taal, het sekere norme en waardes as “die ware orde van dinge” gevestig en het die betekenis van bepaalde “magswoorde” gestabiliseer.  Hierdie norme, waardes en betekenisse word oor die algemeen selde bevraagteken, omdat eenvoudig aangeneem word dat dit die enigste wyse is om te dink en dat die betekenis van woorde vas is. Verset in al sy verskillende manifestasies is egter een van die belangrikste wyses waarop die die individu “nee” kan sê vir oorheersing in al sy verskriklike vorme.

Inherent aan taal is nie slegs objektiewe betekenis nie, maar taal is ook een van die sterkste draers van kultuur, soos hierbo aangedui.  Deur wat binne ʼn kultuur algemeen gelees word, word waardestelsels as natuurlik, universeel en tydloos geïmpliseer en word ʼn samelewing se denkraamwerke getransformeer na (byvoorbeeld) die Europese model van dink en in-die-wêreld-wees deur middel van verwysings, aannames en kennis wat in die literatuur ingebed is (Ashcroft, Post-Colonial Transformations, p.37).

Indien ʼn bepaalde denkpatroon, soos in Suid-Afrika, gekontamineer geword het en verandering noodsaaklik is, behels dit dat ʼn hele nuwe kultuur gevestig moet word – ʼn taak waarin skrywers ʼn belangrike rol te speel het. Volgens Ashcroft kan transformasie deur literêre werke teweeg gebring word (onder andere) deur ʼn proses van interpolasie: “The successful disruption of the territory of the dominant occurs, not by rejecting or vacating that territory but by inhabiting it differently” (Ashcroft, 2001:53).  Weerstand beteken vir Ashcroft nie noodwendig totale verwerping van die dominante kultuur nie, maar veral die vermoë om die dominante diskoers deur ‘n wye reeks kontra-diskoerse binne te dring en dit sodoende te destabiliseer en te bevraagteken, soos dit veral in Breyten Breytenbach se werk voortdurend voorkom. Taal is immers een van die kragtigste middele waardeur interpolasie bereik kan word. Daar is in onderdrukte of gekontamineerde kulture onder andere ‘n nuwe woordeskat nodig. “Ou” magswoorde moet met nuwe betekenis verryk word of met ander woorde vervang word – daarom dan ook die klem op woorde en woordbetekenis in die Afrikaanse poësie sedert ’60. Ashcroft voer aan:

… to have a language is to have a particular kind of world, a world that is simply not communicable in any other language.  At base this problem rests on the question of meaning itself: how meaning is communicated in texts.  This issue lies at the heart of the transformative capacity of post-colonial discourse, because if the ‘colonized’ and ‘colonizing’ are not to be doomed to mutual incomprehension we must understand the constitutive and dialogic way in which the meaning of texts is accomplished.  Transformation, when we examine it in the context of literary and other forms of creative discourse, focuses in the question of meaning (Ashcroft, 2001:59).

ʼn Mens kan hierdie stelling natuurik nie direk op die Afrikaanse poësie van toepassing maak nie, hoewel dit in wese geldig is. Aangesien Afrikaanse digters tydens en na die apartheidsjare teen ʼn sisteem ingeskryf het waarvan hulle in die oë van die swart bevolking deel was, was die stryd hier eerder teen elemente van die self en nie soseer teen onderdrukkers van buite nie. Die “Ander” en die “Self” was nie altyd so duidelik herkenbaar nie. Vandag geld Ashcroft se insig steeds op politieke en ideologiese vlak, maar kan ook van toepassing gemaak word op digters wat nie politieke agendas bedryf nie, maar teen ander vorme van konkrete of abstrakte onderdrukking inskryf. Ten einde klem te lê op die vind van ʼn nuwe woordeskat of kragtige woorde wat gesanksioneerde onregte besweer, is dit noodsaaklik dat die modus operandi deursigtig gemaak word sodat onnadenkende lesers nie maar weer gemaklik oor die oppervlakte van die teks heenbeweeg sonder om die diskriminerende diskoers wat gevestig is in sekere woorde en aannames raak te lees nie. Die worsteling met woorde is dus ʼn soort grawe tot by die wortel van betekenisgewing of semiose.

In die geval van letterkunde vanuit die kolonies wat ook deur die sentrum gelees word, is daar ‘n groter gaping (distance) tussen die skrywer en die leser as wat daar sou wees tussen ‘n skrywer en leser wat beide tot dieselfde kulturele groep behoort. Dit geld ook vir skrywers wat vir ʼn gehoor skryf van wie se ideologiese basis hulle sterk verskil.  Die aanname word dikwels gemaak dat die groot gaping tussen kulture die oorsaak is van ‘n gebrek aan begrip vir mekaar.  Ashcroft (2001:76) sien die kulturele gaping egter heeltemal anders: deur literêre werke wat die gaping tussen twee kulture beklemtoon, word die leser uitgenooi om deel te word van die emosionele en denkraamwerk van die vreemde kultuur.  Dit is die werkwyse wat Antjie Krog in die grootste deel van haar oeuvre aan die dag lê. In gedigte soos “klaaglied” en “slapliedjies vir Ntombizana Atoo” in Kleur kom nooit alleen nie en “bediendepraatjies” in Mede-wete (en talle ander) word die leser betrek by die leefwêreld van mense wat vir die meeste van ons die “heeltemal-Ander” verteenwoordig.  Die groot mate van ondeursigtigheid wat dikwels deel is van sodanige tekste verseker dat dit nie verswelg word deur ander tekste in die dominante taal nie.  So ‘n teks verleen sowel toegang tot die ander kultuur as wat dit eenvoudige aannames oor betekenis en betekenisoordrag tussen verskillende kulture bevraagteken en sodoende die klem plaas op sy eie kulturele andersheid.

Mede-wete

Mede-wete

In die laaste afdeling van Mede-wete, “vier pogings in linguistiese sinaps-opsporing” kom sulke tekste voor waarin ook die ontoereikendheid van woorde en taal betreur word, byvoorbeeld:

die aarde het ek in my mond geneem. ʼn verhewigde land

probeer begryp. daarvan herstel ek nie weer nie

 

nog van die gebral

van oorhoofse manlikheid

nog van die raafgier

van geldgrabbelary

 

nog van mense versug tot bestuurde verhongering

die waarheid wou ek bestek   die ondiep oopkap

(…)

 

Die sintaktiese en morfologiese verwringings wat die bogesiteerde gedig kenmerk, word deur Ashcroft as ʼn subtiele vorm van ‘distancing’ beskryf (Ashcroft, p.75) wat hy die metonimiese gaping noem.  Deur die inskripsie van grammatikale afwykings, vreemde woorde en neologismes word hierdie vreemdheid sinekdogeïes vir die vreemde kultuur (die deeltjie staan vir die geheel). Op ‘n metonimiese wyse staan die vreemde woorde en uitdrukkings dus vir die vreemde kultuur van die skrywer en hierdie vreemde elemente se weerstand teen interpretasie/vertaling veroorsaak ‘n gaping tussen die kultuur van die skrywer en die kultuur van die leser.  Sekere woorde en frases vorm ook dikwels ‘n tipe “mag-woord” (soos “manlikheid” en “geld” in die gedig hierbo) wat dan ‘n metafoor word vir ‘n bepaalde kulturele ervaring wat nie elke keer letterlik opgeroep word nie en wat dikwels ook moeilik in woorde omskryf kan word.  Ook hierdie gebruik van taal is metonimies en beskik dus oor die potensiaal vir die inskripsie van ‘n kulturele gaping in ‘n teks.  Veral vir skrywers uit ‘n orale tradisie is die woord as sodanig natuurlik ook belangrik omdat woorde vir hierdie mense dikwels heilig is en in staat is om nie net te representeer nie, maar om die genoemde konkreet te presenteer of op te roep.

In die Afrikaanse poësie wemel dit letterlik van voorbeelde van gedigte warin die digter se besinning oor woorde, hulle betekenis en gebruik die tema is. Een van die bekendstes is seker Van Wyk Louw se gedig “Grense” met die klem op die grensoorskrydende (selfs heilige) mag van woorde en die spreker se behoefte om dinge uit te sê wat nog nooit vantevore gesê is nie. My keuse val egter op ʼn relatief onbekende gedig.

Uit Wilma Stockenström se gedig “ʼn Mat van woorde” in haar laaste bundel, Hierdie mens blyk die spreker se skielike besef van die verskuiwing van woordbetekenisse (in die lig van die voorafgaande uiteensetting …?) en hoe dié besef haar (op outobiografiese vlak as ouer persoon) onkant betrap:

Woorde heg hulle aan woorde en word ʼn mat.

Uitgetrek onder my word die mat en ek val

op my gat. Dis nou hoekom ek sukkelend

opstaan en swetsend oor patrone / gedagtes

 

tree om die vabond te betrap, die verskuiwer

van aanvaardings, om sy skuilplek te vind:

die oerwoord. Ha of ja, wat is dit?

Uit ʼn kwylende babamond, blasies blasend

 

van tandekry, dié eina-klankie? Dié

lawwe eerste knoop? Wanneer jy so platsit,

voel jy hoe die aarde onder jou draai en draai

op al die woorde wat die wêreld weef.

 

En om nie grommend te tuimel nie

klou jy, broos van ydelheid, kneukels wit,

aan betekenis en uitleg en vertolking en hoop

op dissertasies in dik geleerde boeke, leergebonde.

 

Opvallend is die spreker se verset teen verandering wanneer sy “klou” aan die geykte en bekende betekenisse, versterk deur die dubbelbetekenis van die laaste woord in die gedig, “leergebonde”. Sy vertrou op uitleg van geleerdes omdat sy op haar eie kennis nie (meer) kan staatmaak nie. Die gedig is inderdaad ʼn bekentenis aangaande die mag van woorde – dit kan die mat onder jou uittrek en jou figuurlik op jou gat laat beland. Hierdie gedig sou vrugbaar gelees kon word as kommentaar op die wyse waarop betekenis binne kulture tot ʼn uitgesponne, gemaklike “mat” geweef word wat ʼn gerieflike basis vorm van wat as vanselfsprekend aanvaar word. Wanneer die status quo skielik bevraagteken word en die onstabiele aard van woordbetekenis aan die kaak gestel word, is woorde in staat om die lewe van diegene wat gehoor gee, ingrypend te verander.