Posts Tagged ‘Zandra Bezuidenhout’

Braille-briewe

Sunday, May 15th, 2011

Braille-briewe. M.M. Walters. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-420-8. Prys: R150.  80 bladsye. Sagteband.

Resensent: Zandra Bezuidenhout

 

Die waarheid het net kans op lewe

as dit daagliks onbevrees krities gedaag word.

                                                              M.M. Walters

 

 

Braille-briewe

Braille-briewe

Die ou Romeine het hul Juvenalis gehad; die Afrikaanse letterkunde het as teenhanger die satirikus M.M. Walters. Dit verbaas nie Walters sy jongste bundel aan sy vermaarde voorganger opdra nie, want Braille-briewe lewer dieselfde soort snydende dog komiese kommentaar op die samelewing as dié waarvoor Juvenalis in die tweede eeu na Christus bekend was. Die woorde “ter afskeid” wat Walters by die bundelopdrag invoeg, is moontlik `n aanduiding dat hy hier klaarspeel met sy voorganger én die satiriese versvorm, maar hopelik nie met sy rol as skrywer nie. `n Mens kan jou kwalik voorstel dat die literêre mantel van hierdie digter, dramaturg, essayis, bloemleser en vertaler aanstons op iemand anders se skouers kan val.

Getrou aan die aard van die satirikus gaan Walters hiperbolies en brutaal te werk. Hy stel “ongeskikte vrae”, soos Johann Degenaar na die aard van die filosofiese vraagstelling verwys het, want Walters is ten diepste `n denker eerder as bloot `n eietydse spotvoël soos dit op die oog af mag voorkom. Dit is die “manewales van die mens”, sy praktyke (of wanpraktyke) en sy gode (of afgode) wat hier ondersoek en bedink word, maar dan deur `n werkwyse wat daarop gerig is om te ontbloot, te skok, te vermaak en desnoods te vervreem. Deur hierdie berekende retoriese truuk word die aandag vir die boodskap opgeëis, want soos die kabaretgenre wil die satiriese vers die toehoorder uitlok en uiteindelik tot nadenke stem.

Die beeldende titel Braille-briewe kan geïnterpreteer word as persoonlike geskrifte aan `n ontvanger wie se sig of insig by implikasie aangetas is. Die sender gee dus voor dat die opgehewe tekens van `n kodetaal (`n metafoor vir die satire) nodig is om die boodskap in te skerp sodat dit letterlik aan die lyf gevoel word. Daarby is die briefvorm met sy informele toon by uitstek geskik om die distansie tussen die sender en ontvanger op te hef, en die leser by die argument te betrek.

Elkeen van die dertien lang briefgedigte word onderteken deur skertsname soos “Jy weet wie” of “Boetie van die Boe-kaap”, en gevolg deur `n veelseggende naskrif. Hierdie patroonmatigheid van die bundel word verder versterk deurdat `n spesifieke tema in die onderskeie briewe aan bod kom, en kontensieuse kwessies van die verlede na dié van vandag getransponeer word. Oorgelewerde godsdienstige praktyke en geloofsienings, asook prominente kerkfigure – van Augustinus met sy “soektog na salwende sakrale saligheid” tot by Calvyn en die stoere dr. Koot Vorster – kom onder skoot. Ewe skerp is die besinning oor die huidige taalsituasie, weereens met verwysing na roemryke persoonlikhede soos die Paarlse taalstryder Pannevis, maar ook na eietydse brandpunte soos die Maties se T-opsie. Een van die moedswillige strofes uit die “Ope Brief: aan die ontslape Heer Arnoldus” lui:

 

Ek weet egter nie wat tans

lingua franca in die hemel is nie.

Niemand het nog teruggekeer

met die verlangde informasie.

Miskien Hebreeus?

Die Grootbaas se boekagente sê

hy praat nog steeds geen ander taal nie.

En wat sy agente sê is nog steeds amptelik:

Maak nie saak uit watter aardse koninkryk

die nuwe gevleuelde arriveer nie –

hy moet Hebreeus praat soos die Jahwe van die Jode

of swyg in alle tale.

 

Op `n soortgelyke wyse word “onheilige kritiek” uitgespreek teen die “ydele vertoon” van akademiese geleerdheid en “die omhaal van baie woorde” (“Ope Brief: aan die nuwe Doktorandus”); asook op Afrikaners wat die land verlaat (“Ope Brief: aan die Boertjies in die Buiteland”) en op aspekte van die plaaslike maatskaplike en politieke bestel. Voorbeelde soos die volgende sal vir ingeligte lesers herkenbaar wees:

 

Julle Boetmans is natuurlik steeds die moer in,

maar nou nie meer oor ou pyn en skryn,

maar oor die omswaai-Antjies op die nuwe soustrein.

 

In die briewe aan die “Nuwe Gode” en “Bartholomeus die Seevaarder” word die veelgeroemde skoonheid van die Kaap genadeloos ontmasker, en `n mens sou Wilma Stockenström se bundel Aan die Kaap geskryf hiermee kon saamlees. In Walters se voorstelling van `n verworde landskap buit die digter die moontlike dubbele betekenisse uit:

 

Die eens groen vleierige vlakte

is nou een grys gerookte plakkerskamp –

van Tafelbaai tot Valsbaai se eens wit strande.

 

En deur die melodieuse refrein “Cabo Tormentoso” wat telkens in die brief aan Bartholomeus opklink, word die gedig ‘n roerende weeklaag oor die “donker skadu’s” wat oor die land toesak.

Vir sensitiewe lesers mag die brief aan Lucifer, om maar een te noem, ontstellend wees, maar hierdie gedigte moet met `n oop gemoed benader word, nie alleen ter wille van besinning en vraagstelling nie, maar om die genot aan die woordspel en vindingryke beelde soos die “Disney World van gode en gelowe” wat “stadig … ontbind”. Sommige lesers mag die komiese segging en siniese instelling vermaaklik vind; andere mag aanstoot neem en die boek toeslaan – en later nuuskierig verder lees. Dit is presies wat die satirikus beoog, want hy is per definisie `n polemikus, maar ook `n stilis wat sake so voorstel dat dit die leser ongemaklik of wrokkig laat.

Walters se taalaanwending was nog altyd vernuwend, prikkelend en gedurf. Afgesien van neologismes soos “ketterkanker” en “skeppelinge”, gebruik hy graag woordpare of -groepe met ooreenstemmende klank- en/of betekenisverbande soos “ikone wat gekantel het”; “preskriberende profete”; “klomp bomplant-Palestyne”; en “getoga getoor”. Daarby lei die alliterasie en onverwagte naasmekaarstelling van woorde en gedagtes tot verrassend komiese effekte. Onthutsende geringstellings kom voor, hoë en lae spreekwyses sowel as plegtige en alledaagse sake word vermeng (“die hemelse Bishop’s Court”; “`n bielie van `n biskop” of “politieke gode” afgesmelt “tot pispotte en panne”). Letterlik niks en niemand word ontsien nie en `n mens wil jou verstout om te sê dat selfs die “gode” op plekke hul lag nie sal kan hou nie. Die digter loop egter gevaar om in woordpatrone te verval wat op die duur voorspelbaar of geforseerd voorkom, waardeur die sardoniese kommentaar ontkrag word.

In meerdere opsigte is die bundel tipies postmodernisties. Afgesien van die vermenging van hoë en lae stylregisters en situasies word intertekste mildelik maar funksioneel aangewend, grense word oorskry en niks is heilig nie, selfs nie die ou, gevestigde verhale of narratiewe waarvolgens die mens nog altyd sy lewe gerig het nie. Die subteks is dat mensgemaakte gebruike, gode en konstruksies opnuut bekyk en desnoods gedekonstrueer moet word. Hierdeur verkry die bundel `n sterk intellektuele lading. Die erns waarmee die bundel open, rig `n waarskuwende vinger dat “die mens se manewales” `n geheimenis bly waarvoor die spreker antwoorde soek en waarvoor hy hom tog met piëteit tot die “Groot Onbekende” rig. Die krag van die bundel lê in hierdie wisseling tussen wete en nie-wete; tussen sekerhede en onsekerhede, lag en erns.

Juvenalis het natuurlik in Latyn geskryf en volgens die stylgebruike van sy tyd `n strenger versvorm hanteer. Walters skryf losser en gemakliker en die praattoon is in pas met hedendaagse ontwikkelinge in die digkuns. Daarby dien die gemeensame geselstrant in hierdie geval om die intieme aard van die brief na te boots. Lesers sal maar hul verwagtinge van die poësie moet aanpas by eietydse digters se voorkeur vir die prosagedig waar struktuur en binding nie altyd afhang van bekende digpatrone nie. Soos in die denke, word daar in die vormgewing van die gedig wegbeweeg van “rigoreuse rituele, reëls en reglemente”. Die hedendaagse vers, mits dit noukeurig gekonstrueer word, verkry `n eiesoortige struktuur wat gebaseer is op die inherente klank, ritme en melodie van taal, en op goedgekose sleutelwoorde en beelde wat met mekaar verband hou. Dit is juis deur die manier waarop die digter die taal hanteer dat die informele styl `n poëtiese kwaliteit verkry. By tye laat Walters egter die spanning verslap en gaan hy te direk en betogend te werk. Ook steur hy hom opsetlik en opsigtelik min aan politieke korrektheid, waarteen daar op sigself geen literêre besware is nie, maar die fasiele rym en gebrek aan subtiliteit, hoe speels ook al, pas na my mening nie by sy statuur as digter nie. Maar ook hierin wou hy waarskynlik die grense van die elitistiese poësie oorskry. Uit daardie oogpunt slaag hy wel, en die onderstaande (en ander) strofes sou byvoorbeeld gepas wees as `n kabaret-song:

 

Almal wat aansluit by ons nuwe weermag

word ge-promote tot hoë offisiere.

Ons het al meer gemedaljeerde generaals

as enige ander army korporaals.

 

Of kom sluit aan by ons nuwe navy

kom skep van al die oorsese sous en gravy.

Ons kyter selfs vir gewillige dames

wat nagtelik matrooslik bekwaam is,

met spesiale uniforms vir die bosgeboude

Saartjies met die Baartman-boude.

 

Lesers wat die meer tradisionele versvorm verkies en bowendien nie soveel aanklank vind by satiriese verse nie, sal hou van die gevoelige slotgedig “Ope Brief: oor die Ou Gode”. By wyse van parallelle met ou Noorse legendes (“vertelling wat homself herhaal”) gee die gedig `n liriese maar skrikwekkende (voor-)beeld van die situasie in Suid-Afrika waar die “reënboogbrug” mag breek:

 

Toe het Balder, die goeie god van die sagte suide

geweet dat die sterfte in die wolke hang.

Die suidelike horing van sy land wat ver

uitsteek, omspoel word deur warm strome,

waar berge, vangnet van klam winde,

blink watervalle maak wat pêrel, stort

in groen valleie diep en vrugbaar, sy land

sou ys word, ongenaakbaar hard en dood.

 

In die loop van die bundel neem die spreker `n hele wêreld in oënskou en die beginsel van “toe” en “nou” kom telkens aan die orde; van die vroegste tye tot die hede. Deur die digter se belesenheid en vernuf het hy `n ryk en geskakeerde bundel tot stand gebring wat lesers om verskillende redes sal laat asem ophou. Die sirkulerende “vrae en vraagtekens” bied ryke stof tot nadenke en is goeie medisyne vir dié wat in `n groef verkeer – en dit nie weet (of wil weet) nie. Of die leser met die inhoud kan identifiseer en daarmee genoeë neem dat dinge so onverskrokke aan die orde gestel word, is by die beoordeling en genot van poësie nie ter sake nie. Dit gaan om hoe effektief en verbeeldingryk die digter sy taalarsenaal ontplooi om `n teks te skep wat die aandag vasvang en die leser se bewussyn verruim. In Apocrypha het Walters hom reeds teen die veiligheid van gevestigde denke verset, hoewel toe nog in `n meer besadigde toonaard:

 

Ons lig bly maar vetkers,

en hoe veilig klink die teks wat sê

dat ons liewer agter ou beproefde skerms

van die denke moet bly lê.

 

Dit sal sinvol wees om Walters se jongste bundel saam met sy hele oeuvre te lees of herlees, met inbegrip van sy meevoerende vertalings van Chinese en Japannese gedigte. Lesers sal nie koudgelaat word deur hierdie digter se werk nie. En diegene wat al saliger is (indien wel!), sal by tye in die graf omdraai, warm of koud, met permissie gesê.

 

Verwysings:

Stockenström, Wilma. Aan die Kaap geskryf. Kaapstad: Human & Rousseau. 1994.

Walters, M.M. Apocrypha. Kaapstad: Nasionale Boekhandel. 1969.

Walters, M.M. Shih-Ching. Liedereboek. Chinese gedigte in Afrikaans. Pretoria: Protea Boekhuis. 2003.

Walters, M.M. Aki no kure: Herfsskemering. `n Bloemlesing Japannese gedigte in Afrikaans. Pretoria: Protea Boekhuis. 2006.

 

Digstring

Thursday, February 10th, 2011

Hierdie inisiatief is na die voorbeeld van Brian Brodeur se hoogs suksesvolle weblog “How a poem happens“. Hiervolgens word op ‘n bepaalde gedig gefokus aan die hand van ‘n aantal standaardvrae aan die digter ten opsigte van die ontstaan van die betrokke vers. Ons glo dat gevestigde sowel as aspirant digters dié aaneenstring van digter en gedig leersaam (en hopelik inspirerend) sal vind.

Digstring

Digstring

Opgedateer tot en met 4 Oktober 2017 – Redaksie

Inhoud

A-B 

Andries Bezuidenhout. Taxi-rit ná die aand. Mei 2010

Andries  BezuidenhoutVeelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle” . Nov. 2014

Zandra Bezuidenhout. Moderne Psalm. Mei 2010

Emma Bekker. Nagvangs. Mei 2016

Nini Bennett. Da Capo. April 2016

René Bohnen. Brief aan Ebba. Mei 2012

Fourie Botha. My eerste Bybel. Augustus 2011

Aniel Botha. Rooikappie en die wolf. Mei 2012

Hendrik J. Botha. Breindood. April 2016

C, D, E

TT Cloete. Swerwende verse

Toast Coetzer. geluk

Hans   du Plessis .Josef

Heilna du Plooy du Plooy. “Ouhoutfluit”

Marius Crous. Die ander man

Anne-Ghrett ErasmusSkilder

Sydda Essop. Ek lewe in stilswye

Louis Esterhuizen. Melopee

F, G

Gilbert Gibson. Another roadside attraction

Melanie Grobler. Die Eerste Vrees Is Hier.

H, I, J

Joan Hambidge. “The drama of being a child”

Joan Hambidge. In die skadu van Machu Picchu. Mei 2010

Joan Hambidge. Parys

Daniel Hugo. Ontnugterde digter. Junie 2010

Pieter Hugo. Honde

Louis Jansen van Vuuren. “Passasie”

Marlise Joubert. waarskuwings. Mei 2010

K, L

Ronelda KamferStof. Junie 2010

Annie Klopper. ‘n Deurnagbraai in Oranjezicht

Martine Klopper. Kwatryn

Antjie Krog. Vier seisoenale waarnemings van Tafelberg/Winter. Mei 2010

Willem Krog.  “Vir pa”  Nov. 2014

Karen Kuhn. Taalles. Mei 2012

Kobus Lombard. Kameeldoring

M, N

Jannie   Malan. Watermerk” Nov. 2014

Johann Lodewyk Marais. Richard E. Leakey 

Lucie Möller. Kortstondige kalligrafie

Melt Myburgh. Toeval

Charl-Pierre Naudé. Twee diewe. Mei 2010

Charl-Pierre Naudé : “Eergister en môre, met visse”  Nov. 2014

Fransi Nieuwoudt. ” ‘n ontstaan “. Febr. 2017

O, P, Q

Pieter Odendaal. die eerste steen.

Johannes Prins. Man diesel

R, S

Andries Samuel. All god’s children took their toll

Alfred Schaffer. “Droomstart”  Nov. 2014

Bibi Slippers. “En route: Suid Afrika”

Bibi Slippers. Yskas. Nov. 2017

Susan Smith. “By die soetdoring” . Febr. 2017

Hilda Smits. “Vir Primo Levi”

Carina Stander. Lima

Marius Swart. liefdes-e-pos. Mei 2010

T, U

Etienne Terblanche. Vir die Golden Gate-weduwee

V, W

Marlene van Niekerk. Poets van ons vaderland unite

Ilse van Staden. Fluistering

Ilse van Staden. Dertien kraaie. Febr. 2017

Jacobus van der Riet. Die Heilige Nikolai van Japan. April 2016

De Waal Venter. Die wetenskaplike en die fee. Okt. 2017

Cas Vos. Kersrook

Cas Vos. Uitkyk. Mei 2012

Cas Vos. Vaar-wel

Jelleke Wierenga. Reënboognasie: Fear dot com

 

 

 

Onderhoud met Melt Myburgh oor die komende Woordfees

Tuesday, February 1st, 2011

Elwe & Selwe – En kuier kán die spulletjie!

Louis Esterhuizen gesels met Melt Myburgh, Woordfees se Woordkunsprojekbestuurder

Melt Myburgh

Melt Myburgh

Melt Myburgh woon op Stellenbosch en werk by Woordfees as Woordkunsprojekbestuurder. Hy het langs die Oranjerivier op Karos naby Upington grootgeword.

Nadat hy in 1992 ‘n M.A.-graad in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Stellenbosch verwerf het, was hy vir 15 jaar lank onderwyser in Afrikaans en Engels in skole regoor die land.

Van sy gedigte is in Nuwe Stemme 2 opgeneem. Hy skryf gereeld vir Rapport se boekeblad.

 

Sy debuurbundel, Oewerbestaan, het verlede jaar by Protea Boekhuis verskyn.

 

Melt, ten eerste veels geluk met ʼn uiters indrukwekkende program. Met die eerste deurkyk wil dit voorkom asof dié program meer omvangryk is en selfs nog meer verskeidenheid bied as wat dit in die verlede was. Is dit so?

Baie dankie, Louis. Die program is inderdaad omvangryker as verlede jaar omdat soveel nuwe uitgewers en belangegroepe met aanbiedings aangesluit het by die Woordfees. Om eerlik te wees, ons wou ʼn kleiner formaat aan feesgangers bied, maar die energie wat die Woordfees oor die afgelope paar jaar laat versnel het, is duidelik nog nie uitgewoed nie.

Hierdie is reeds die tweede Woordfees-program waarby jy betrokke is as Woordkunsprojekbestuurder. In welke mate voldoen vanjaar se fees aan die persoonlike doelwitte wat jy daarvoor in die vooruitsig gestel het?

Woordwerkers: Dorothea van Zyl & Melt Myburgh

Woordwerkers: Dorothea van Zyl & Melt Myburgh

My persoonlike doelwitte stem ooreen met die Woordfees sʼn; juis daarom bly my werk my passie. Ons streef daarna om ʼn platform vir woordkunstenaars te skep sodat die breë publiek kennis kan neem van hul werk en dit geniet. Vir my is dit belangrik dat skrywers en kunstenaars op ʼn fees soos hierdie geakkommodeer word met die respek wat hulle verdien. Daarom lê veral die profielaanbiedings, waar skrywers gehuldig word vir hul bydraes tot ons letterkunde, my na aan die hart.

Melt, ons fokus is uiteraard die teenwoordigheid van digkuns op die program. In dié opsig is daar die spesiale verering van TT Cloete wat vanjaar nie net 86 word nie, maar ons ook met ʼn magtige bundel, Onversadig, verras. Vertel ons ietsie meer oor dié spesifieke item wat op 9 Maart om 19:00 in die Sasol Kunsmuseum plaasvind?

TT Cloete

TT Cloete

Ons is baie gelukkig om vir TT Cloete in hierdie senior lewensjaar van hom vir die eerste keer by die Woordfees te ontvang. By die profielaanbieding lewer Joan Hambidge ʼn oorsig oor Cloete se bydrae tot die Afrikaanse letterkunde. Heilna du Plooy praat oor Cloete as mens. André Strijdom het pragtige toonsettings van Cloete se verse gemaak en die sopraan Elizabeth Frandsen sal hiervan sing by die geleentheid. En natuurlik lewer Cloete ʼn wederwoord.

Vir my was dit tot dusver ʼn inspirerende ervaring om met Cloete te skakel om alles gereël te kry.

Nog ʼn besonderse item is die gesprek wat die twee Marais’s, Danie en Loftus, tydens ʼn noenmaal op 8 Maart by De Vette Mossel gaan voer oor die indringende vraag “Hoe vry is die vrye vers?” Wat vermoed jy kan ons van dié gesprek te wagte wees?

Danie en Loftus het ingestem om vanjaar se LitNet-skryfskool, wat moontlik gemaak word deur Sanlam, aan te bied. Tussen die skryfskool-sessies word daar by De Vette Mossel oor middagete gesprek gevoer oor die onderwerp “Hoe vry is die vrye vers?” Ek vermoed dit gaan ʼn baie interessante gesprek wees. Die kwessie van die praatvers, waaroor daar gereeld hier op Versindaba rede gevoer word, sal sekerlik aangeroer word.

Hopelik stik voorstanders van tradisionele vormvaste konstruksies darem nie in die heerlike seekosgeregte wat De Vette Mossel voorsit nie.

Joke van Leewen

Joke van Leewen

ʼn Groot verrassing op die program vanjaar, is die teenwoordigheid van Antwerpen se voormalige stadsdigter, Joke van Leeuwen. Waarom het julle juis op haar besluit en hoe moeilik (of maklik) was die onderhandelinge om haar in te voer Stellenbosch toe vir dié geleentheid?

Die Woordfees is baie bevoorreg om ʼn vennootskap te hê met organisasies wat skrywers uit die Lae Lande sekondeer vir optrede tydens die fees in Stellenbosch. Danksy die ondersteuning van die Nederlandse Taalunie, bemiddel deur die Kaapse Forum, kan ons vir Joke, ʼn uitstekende voordragkunstenaar, akkommodeer in die volgende program-items: Poësie: vyf van die beste op 10 Maart om 19:00 in die Sasol Kunsmuseum, Soete Groete op 11 Maart om 19:00 in die Bilton Wynlandgoed en by die Neerlandistiekdag op 12 Maart vanaf 09:00 tot 14:00 in die Lettere-gebou se Lokaal 693. 

Dorothea van Zyl het al ʼn optrede van Joke in Nederland meegemaak, en was baie beïndruk met haar. Die korrespondensie tussen die Woordfeeskantoor en Joke was tot dusver joviaal: in terme van toeganklikheid en professionaliteit is sy ʼn engel.

Wat ons die afgelope tyd opval, is dat Nederlandse skrywers ons al hoe meer kontak en aandui dat hulle graag by die Woordfees sou wou optree.

Soos altyd bied die Woordfees ook heelwat vir die jonger, meer avontuurlustige poësieliefhebber. Watter items het julle juis met hierdie oogmerk by die program ingesluit?

Dit is altyd heerlik om debuutdigters by die Woordfees te akkommodeer. Vanjaar bring NB-Uitgewers vir Martina Klopper (Nadoodse ondersoek) en Andries Samuel (wanpraktyk). Hulle tree op 8 Maart om 18:00 in die Erfurthuis in gesprek met Joan Hambidge.

Oopmonddigters

Oopmond, onder leiding van Ronel Nel, is ook weer op die program. Dié gewilde aanbieding het verlede jaar sy Woordfeesdebuut gemaak. Ek dink die name wat deelnemende digters toe-eien, sê alles oor die gewildheid van dié tradisionele geveg tussen vers-makers: D.J. Stotterman (Andries Bezuidenhout), Breyten Lykverdag, (Niel van Deventer), Joe Moer! (Jo Prins), Ingrid Dronker (Ronel Nel) en NP van Lykskou (Danie Marais). Hulle is op 10 Maart te sien in die nuwe Dorpstraat Teater net buite Stellenbosch.

Die Adam Tas Studentevereniging sorg vir ʼn heerlike opskop by Aan de Braak Teater op 11 Maart om 20:15 met Drink, dig, kuier! Hulle maak spesifiek voorsiening vir studentedigters. En soos jy weet, Louis, is hier baie talent onder die Maties. En kuier kán die spulletjie!

En natuurlik is daar ook heelwat items vir die meer besadigdes onder ons; soos byvoorbeeld Skemerverse (13 Maart, Botaniese Tuin, 18:00) waarmee die fees tradisioneel afsluit. Watter soortgelyke items is daar om na uit te sien?

Gert Vlok Nel

Gert Vlok Nel

Skemerverse, wat vanjaar spog met digters soos Gert Vlok Nel, Ronel Nel, Andries Bezuidenhout, Robert Bolton, Johan Myburg, Jo Prins en Ronelda Kamfer, verkoop gewoonlik vroeg-vroeg uit.

Ek is baie opgewonde oor Engelse digters wat onder Leon de Kock se vlerk saamtrek. Hulle word ondersteun deur ProQuest, ʼn maatskappy wat digitale inligtingstelsels verskaf aan opvoedkundige instellings. Op 11 Maart om 17:00 lees Finuala Dowling, Sindiwe Magona, Ari Sitas, Marí Peté en Karin Schimke saam met Leon uit hul werk voor in die Boektent. Die Woordfees verwelkom digters en skrywers in tale waarmee Afrikaans ʼn historiese en geografiese verwantskap deel.

Een van die hoogtepunte op die poësieprogram is Poësie: vyf van die beste op 10 Maart in die Sasol Kunsmuseum. Hier word feesgangers getrakteer op verskuns uit die boonste rakke met T.T. Cloete, Petra Müller, Lina Spies, Danie Marais en Joke van Leeuwen.

Op die NB-program kan ons luister na Mari Grobler oor haar nuwe bundel, Toe dit nog vroeg was (8 Maart om 11:00) en Joan Hambidge oor Visums by verstek (10 Maart om 14:00). Tom Gouws en Marthinus Beukes voer op 12 Maart daar in jou en Marlise se Protea-boekwinkel die woord oor Gouws se Ligloop.

Liefhebbers van die klassieke vers-kuns kan op 12 Maart gaan luister na die US Departement Antieke Studie se aanbieding van ʼn dramatiese voorlesing uit die werk van die Romeinse liefdesdigter Catullus. Ek haat en ek het lief beloof om iets besonders te wees.

Ek is baie bly dat ons die bekendstelling van Adinda Vermaak en Pieter Strauss se Rymreise kan akkommodeer. Dié bloemlesing vir laerskoolleerders word deur Nasou Via Afrika bekend gestel tydens ʼn pragtige geleentheid in die US Kunsgalery op Vrydag 11 Maart om 19:00. Alida Bothma se illustrasies, wat in die bundel opgeneem is, word ook daar uitgestal.

Die ATKV se multimedia-tentoonstelling Skilder met woorde II, waarin gedigte met skilderye en ʼn klankbaan vermeng word, is ʼn ervaring wat nie misgeloop moet word nie. Sewe digters se werk is hierin opgeneem en die tentoonstelling is van 4 tot 13 Maart te sien in die Sasol Kunsmuseum.

Melt, persoonlik vind ek die items wat by die kategorie “Woordmusiek” aangetref word, besonder opwindend; veral omrede so baie van hierdie musiekitems in kombinasie met toonsettings van gedigte en/of voorlesing geskied. Watter van hierdie sou jy as moontlike hoogtepunte uitsonder?

Petra Müller

Petra Müller

Om iets uit te sonder is mos soos om ʼn oupa te dwing om tussen sy kleinkinders te kies. Ek dink egter Boegoe vannie liefde, Witlig en Vergesigte Vermeerder in Vers en Fuga is bo-aan my lysie. Die poësie van Hans du Plessis, Petra Müller en Tom Gouws word in dié pragproduksies omtower tot multimedia-ontploffings van woord, beeld en klank.

Ten slotte – ek vermoed dat daar met die saamstel van so ʼn omvattende program altyd items is wat vir watter rede ook al, nie geakkommodeer kan word nie. Items wat jy besonder graag sou wou betrek, maar helaas nie kon nie. Is ek verkeerd hierin of is daar inderdaad items buite rekening gelaat waaroor jy spyt is?

Ja, daar is items wat nie op die fees geakkommodeer kon word nie omdat daar eenvoudig nie plek op ʼn omvattende program is nie. Of soms is kunstenaars nie beskikbaar nie. Ek mis byvoorbeeld die ASV se bydraes vanjaar. Dit breek altyd mens se hart as iemand weggewys moet word. Maar daar is altyd ander geleenthede waar mens weer kan inhaal, soos met Versindaba later vanjaar.

Baie dankie vir hierdie gesprek, Melt. Mag vanjaar se fees vir jou nie net ʼn kroonfees wees nie, maar ook ʼn persoonlike vreugde.

Baie dankie, Louis; ek hoop woordliefhebbers geniet die fees net soveel soos verlede jaar. By wyse van toegif volg Zandra Bezuidenhout se feesgedig, “Elwe & Selwe” hieronder.

 

Elwe & Selwe

 

Op hierdie Woordfees gaan ons delwe

na die vele elwe en die selwe.

Deur woorde, kuns en die musiek

lig ons die sluiers oor geheime,

en reis ons met die oog en oor

langs al die wonderlike weë

wat die sinne en die hart bekoor.

 

Eintlik is ons almal elwe,

elkeen anders, elk uniek,

party met een, party met baie selwe.

Die Woordfees wil die pad plavei

vir jou en my om saam te dans

langs duisend kronkels van genot,

waar elf en self, vermom as kunstenaars,

kom goël en smokkel met die kop.

 

Elke asem, elke elf en self,

kan deelhê aan die spel van twintig-elf.

Die taal se pyl en boog, so word vertel,

is droom en fantasie se metgesel.

Maak dus jou koker vol;

kom jag die storie-bokkies sonder tal.

Ja, ‘n fees wat op die spoor van woorde loop

maak die poorte na ‘n sprokieswêreld oop!

 

(c) Zandra Bezuidenhout

 

 

Philip de Vos. Aandagsgebreksindroom of pleinweg ADD

Saturday, November 6th, 2010
Die ding met inskrywings vir ‘n gereelde blog is dat jy later glad nie meer weet waaroor presies jy behoort te skryf en hoe gereeld jy dit moet doen nie. Skryf jy een elke dag of drie is daar die moontlikheid dat die juweeltjies waaraan jy vir ure gesit en worstel het die kuberruim in verdwyn sonder dat ‘n enkele woord ooit deur iemand gelees is. Lees ander mense jou gevleuelde woorde of is dit op die ou end net ‘n egoïstiese monoloog?
     
Maar, nou ja …
     
 Ek het eintlik ‘n baie oppervlakkige kennis en dit het glad niks met beskeidenheid te doen nie. Dit het miskien meer te doen met ADD; Engels vir Attention Deficit Disorder of in hoghe Afrikaans: Aandagsgebreksindroom. Ek het nooit eens geweet dat ek dit het nie tot die ander dag terwyl ek klere gestryk het en terselfdertyd na Cape Talk geluister het. Iemand bel toe in en sê dat een van die simptome (en die woord simptome klink ‘n bietjie te veel na iets waaraan jy dalk kan doodgaan), is dat jy gedurig aan die uitstel is.
     
En kan ek uitstel? Ja, beslis.
     
Jare gelede toe ek nog in Bloemfontein was, het ek vir Nico Smit ontmoet. Ons was albei nog op skool en dit was in een van die skoolgange van Hoërskool Sentraal in Bloemfontein dat ek met hom begin praat het. Dit was in 1953 en hierdie vriendskap het gebly tot hy vroeër vanjaar op ouderdom 71 oorlede is.
     
Toe Nico sy B.A.-graad behaal by die destydse UOVS het, hy vir my as vriend gevra om ‘n paar foto’s van hom te neem. Die foto’s is toe wel in Bloemfontein geneem en ek het vir Nico later self afdrukke van hierdie foto’s in my tuisgemaakte donkerkamer gemaak. Die enigste probleem was dat dit in my donkerkamer in Kaapstad was en die ander een was dat dit ongeveer 25 jaar later was. En het Nico dit waardeer? Ja, verskriklik! Het ek vir hom die foto’s die volgende dag laat kry, was dit glad nie so besonders nie, maar ‘n kwarteeu later het hierdie foto’s ekstra, ekstra spesiaal gemaak.
     
En van Nico gepraat. Nico was seker die eerste persoon wat geweet het toe ek en my vriend Peter vegetaries geword het. En hierdie vegetaries-wordery van my was omdat ek in ‘n Ster Kinekor-teater gesit het en die rolprent Babe oor die pratende varkie gesien het. En toe daardie varkie sy mond oopmaak en vir sy ma vra of varke se enigste rede vir bestaan was om geëet te word, het ek daarna my mond nooit weer aan vleis gesit het nie, en dit is die reine waarheid.
     
Een aand, so 17 jaar gelede kry ek ‘n skielike oproep van Nico. “Wil nie vanaand by ons kom eet nie? Johannes het nou net ‘n heerlke beessert-sop gemaak.” En my woorde aan Nico was min of meer die volgende: “Nico, ek en Peter is nou vegetaries.” En ek hoor toe hoe Nico na die kombuis toe skree: “Johannes, hulle is nou vegetaries!” En ek hoor baie, baie duidelik hoe Johannes terugskree: “Wel, wat se kak is dit nou met hulle?”
     
Tog moet ek byvoeg dat Johannes in die jare daarna tog die heerlikste vegetariese disse vir ons voorberei het en sy Lebanese komkommersop van destyds is seker die lekkerste sop wat ek nog ooit geeet het.
 
Dis die lekkerte van ADD, jy spring sommer binne twee sekondes van die een onderwerp na die ander. Nooit óóit raak jy verveeld nie. Die enigste nadeel is dat dit party mense vreeslik vervies as ek sommer tussen-in oor ‘n hele ander onderwerp begin praat. Maar nou ja, dit is hulle probleem en nie myne nie.
 
Een ding omtrent ADD is dat jy nooit ‘n hele boek kan deurlees nie. Op bladsy drie reeds raak ek verveeld, en dan blaai ek na die eerste bladsy van ‘n volgende een. Dit is seker daarom dat ek soveel titels en skrywers se name ken, maar glad g’n idee het wat eintlik in die boek se binneste gebeur nie. Deon Meyer en Karen Brynard moet maar vergeet dat ek ooit een van hulle boeke gaan lees, want die goed is glad te dik om van Karel Schoeman nie eens te praat nie. En my boodskap aan Karin Brynard: Jou titel Plaasmoord maak my glad te bang ek sal seker nie eens so ver as bladsy drie kan kom nie. Ek lees veel liewer tot bladsy drie van Ena Murray se Die Oujongnooi van Polkadraai.
   

Ja, dit is die lekkerte van ADD. Jy hoef jou nie te lank by een onderwerp te bepaal nie.

Die volgende:

Ek ontmoet tog so met my omwandelinge ander mense, al is dit somtyds net vir ‘n minuut of tien.

Dinsdagoggend het ek foto’s van Zandra Bezuidenhout geneem. En die GPS in my Uno het my al die pad tot reg by haar voordeur geneem met ’n vrouestem wat sê: Destination on the left!

Daarna was dit Winand Grundling die hoogs begaafde jong orrelis met wie ek saam middagete in Stellenbosch se straatkafees gehad het. En om die waarheid te sê ek ken ook nie juis die orrel as instrument nie. Dit laat my te veel dink aan die ure wat ek as kind in die kerk gesit het en die dominee gepraat en gepraat en gepraat het en die orrel gespeel en gespeel en gespeel het. En vir iemand met ADD voel ‘n uur in die kerk soos ‘n honderd jaar. Die ander dag vra ‘n vriend egter: “Maar hoe kry jy dan reg om vir drie uur lank na Avatar te sit en kyk?”

En tot my skaamte moet ek erken, toe Winand dié middag my novelle Tot siens, Tommasino uithaal om geteken te word en ek voorin ietsie moois vir hom skryf, kon ek vir ‘n oomblik glad nie sy naam onthou nie. My gedagtes was seker al klaar by die volgende onderwerp: oor wat ek presies vir die volgende paar uur sou doen

O ja, ek het netnou vergeet om te sê ek lees darem so nou en dan ‘n boek deur. ‘n Paar dae gelede was dit die laaste bladsy van Damon Galgut se In a Strange Room. Die lekkerte van dié boek is dat die boek se reëls in dubbelspasie gedruk is en dat Galgut se sinne kort is. En vir my met my ADD was dit een van die roerendste en allenigste boeke wat ek al ooit gelees het. Eenvoud en diepte in kort gelaaide sinne. Intellektueel was ek nog nooit nie en ek wil dit ook nooit voorgee nie en wil daarom ook nooit gedigte of boeke probeer ontleed nie, want ontleding vat te lank en die volgende boek se eerste drie bladsye wag. Maar – vir dié wat slimmer as ek is (en ook die ander) – lees asseblief dié boek.

Dinsdagmiddag in Stellenbosch, het ek toe van 13:00 tot 17:00 tyd gehad om te wag om weer vir Piet Grobler te sien. Hy was vir ‘n baie vlugtige besoekie aan die land vir die bekendstelling van Marita van der Vyver se Die Mooiste Sprokies van Grimm saam met met Piet se soos gewoonlik, wonderlike illustrasies. En toe ek vir Piet, wat nou in Engeland woon, vra hoe dit voel om terug in die land te wees, sê hy. “Dis vreemd. Ek voel ek behoort nie daar ander kant nie, en ek behoort ook nie meer nie hier nie” En toe vertel hy my hoe hy verby sy ou huis in Paradyskloof gery het. En die wonderlike hoë heining wat die huis met die groen dak half en half weggesteek het, is nou kort gesnoei. Ja, ‘n jaar is verby en dinge het verander.

En in die wagtyd tussen 13:00 en 17:00 het ek in Protea Boekwinkel in ‘n leunstoel gesit en boeke van bladsy 1 tot 3 begin lees. Veral die fotoboeke met foto’s soos dié van David Goldblatt. Maar toe maak ek ‘n ontdekking: tussen al die boeke ingedruk is Jurie Els se Ver van Vrede. En ongelukkig moet ek nou bieg, ek is ook maar nes baie ander Suid-Afrikaners. Ek hou van skinder en is geseën met ‘n tikkie Schadenfreude en ja, ek lees ook maar Die Huisgenoot wat my buurvrou-viendin Vicky Taljaardt vir my aandra en wat ek so gewillig lees.

Ja, van Jurie Els gepraat. Nog voor al die Klay-stories begin het, was ek bewus van die man wie se gesig so gereeld op Huisgenoot se voorblaaie verskyn het. En ek kon nog nooit vat kry aan iemand wat die heeltyd glimlag nie, want ‘n smaail irriteer my verskriklik, om die waarheid te sê, vir party mense s’n, gril ek my half dood.

En daar sien ek toe Ver van Vrede op die rak, en ek wil nie hê Louis Esterhuizen moet weet wat ek so skelm-skelm in die Protea-boekwinkel sit en lees nie. Toe haal ek maar ‘n dik fotoboek van die rak af met Jurie Els se Ver van Vrede onder dié groot boek versteek. En elke keer as Louis verbystap, sug ek diep. Hy dink toe dis oor Paul Alberts se roerende foto’s wat ek sug, maar min het hy geweet dit was eintlike oor Jurie Els se manewales.

Later dié middag het ek ‘n uur of wat by Louis en Marlise aan’t huis deurgebring. Ons het buite in die tuin gesit en wag op die voëltjie wat so gereeld kom kuier het. Ons het sit en wyn drink. Daar was klaviermusiek met die wondelike andante-gedeelte van Shostakovich se tweede klavierkonsert uit die sitkamer agter ons. En die voëltjie het laatmiddag steeds nie opgedaag nie.

Toe het dit skemer begin word en moes ek met my heerlike nuwe GPS-speelding in my Uno na Oude Libertas toe ry vir Piet se boekbekendstelling.

En daar het ek met Wilma Janse van Vuuren en Hilton Paul begin gesels. En Hilton het vir my gesê ons moet eendag by Giovanni’s in Groenpunt gaan koffie drink. Ek was nog nooit daar nie, net omdat ek seker ‘n bietjie te skaam is om alleen daar in te stap. En ja, dit is tog lekker om nuwe mense te ontmoet

Vir iemand met ADD is die lewe nooit werklik vervelig nie.

Later dié naweek gaan praat ek dalk weer met my nuwe vriend Rob Kirsner oor ou MGM Musicals …

Die ander dag juis sê een van my oudste pêlle: Ja jy dink net die hele tyd aan jouself! En dit herinner my skielik aan ‘n miss Piggy cartoon.

Dit was min of meer die volgende: “I have talked much too much about myself already. Let us rather talk about you. Tell me, what do you think of me …

Amen

Zandra Bezuidenhout. Pryslied van die tromme

Sunday, September 26th, 2010

 

PRYSLIED VAN DIE TROMME

 

Ja, Suid-Afrika, ja!

Ja vir die oopsteek van wonde en swere,

ja vir die afkrap van rowe,

ja vir die uitdruk van die vrot.

Ja, dit het pynlik en morsig geword

om te offer wat jy vra,

dierb’re Suid-Afrika.

 

Maar hoor jy, o droewe land,

hoe jou boervolk nog brom

van die Kaap tot in Orania

en baklei oor `n wa

om hulle deur hul heilige driwwe te dra. 

Ja, ons hoor hulle kla:

“Dis verby met die groen doringboom,

met Sarie, en die hele fokken F.A.K.!”

O wee, roep die laastes van die stoeres:

die fondamente van ons monumente sak,

die wiele die knak en die osse

is verdomp nie meer danig gedwee!

Maar skep moed, landgenote,

want iewers krap oom Bossie

onrustig in sy stokkiesbaard as hy wonder:

het sy span in die Bosveld

die ding van Base en Klase

nog altyd verkeerd verstaan?

 

Luister goed, Suid-Afrika,

hoe hiënas snags in die rante skater

oor `n land wat tjank oor taal

en plaas en ras en alles wat was.

O, die paniek! O, tumult!

Hoe deel ons so `n verdwaalde land?

Wie leer ons in vrede woon

onder hierdie bloue hemel,

hoe verstaan ons mekaar se geroep

oor die ver verlate vlaktes;

hoe gemaak met ons plekke en name,

en watter jong indoenas

gaan sê wie bly, en wie verkas?

 

Ja, geliefde grond, hoe loop jou pad?

Waar in die suidersterre staan `n plan;

wie gooi die dolos, wie vra die waterslang

vir raad met die voorvaderspel?

Gee die kranse vir almal `n antwoord,

of  staan daar uit die diepte

van ons eens eksklusiewe see

`n kolos van wysheid op?

 

Maar, Suid-Afrika, wees wakker:

jou sieners sien gesigte;

in hul drome draf ons jonges

ligvoets oor `n duisend heuwels;

oumense hoor stemme

en `n magtige dreun van gerugte

rol aan oor die velde:

want kyk, uit die chaos van die eeue

sal aan hierdie afgeleë brok

`n paradys verrys, `n nuwe moerland

wat opstaan uit die rooistof

as die stank van bloedriviere

wyk uit die geheue van ons aarde.

 

Eers dan, my land, sal jy die glorie ken

van `n veilige vesting,

`n kraal vir jou vele volke;

want die luiperd skik sy kolle

na `n nuwe patroon, en sy naels krap

teen die bas van die nooiensboom.

 

Luister dan, Suid-Afrika, ja luister

na die boodskap van die tromme

wat aanswel uit die nag:

die leeu en lam lê aanstons saam

as jou kinders die laaste assegaai begrawe

en verruil vir beitels wat klip laat klink.

Wanneer jy, geknelde land, jou nuut verbeel,

sal die dreunsang van komende geslagte

aanrol deur die klowe;

die karos van ubuntu sal sprei

oor hierdie verskeurde bodem

en jou dongas sal vrug dra.

 

Kyk, die vure van versoening brand hoog

en die winde nooi die volkere uit tot die dans.

Op dié dag maak die groot, groot Gees

die wieg van sy mensdom glansend heel.

 

God seën jou, Suid-Afrika!

 

[© Zandra Bezuidenhout. Voorlesing by die US Kollokwium in die SASOL Kunsmuseum, Stellenbosch, op 17 September 2010]

Digstring: Zandra Bezuidenhout. Moderne Psalm

Sunday, May 16th, 2010

Moderne Psalm

 

Ek dra u woorde soos entmerke

op my liggaam, waar ek ook gaan;

in die supermark, in die vliegtuig,

in my kantoor.

Ek bid tot U as ek in my motor ry,

want U is daar. U troos my.

Ek roep u naam

in die operasiekamer

en waar ek kinders baar.

Geen medisyne of kliniek

of mammogram

kan my van U skei nie.

Geen wêreld van beelde, woorde,

geen daggeruis

verdring u blik en hand nie.

Met my geliefdes eer ek U.

Ons bid u seën, u naam

oor alles af;

Here, U is vir my

naby.

 

 

(c) Zandra Bezuidenhout (Uit: Aardling. Protea Boekhuis. 2006.)

 

 

Wanneer het jy dié gedig geskryf, Zandra? Hoe het dit ontstaan?

Dis iewers  in 2004 geskryf, maar presies wanneer en hoe dit ontstaan het, onthou ek nie meer nie. Dit was in elk geval nie na aanleiding van ‘n spesifieke gebeurtenis nie – meer in reaksie op ‘n bepaalde ingesteldheid. Ek kom oor die laaste jare steeds duideliker, oorweldigend selfs, onder die indruk van God se nabyheid en onmiddellikheid, en voel voortdurend die behoefte om my daaroor uit te druk. Die gedigvorm staan trouens vir my na aan die gebedshandeling. Ek is werklik intens en deurlopend van hierdie mistieke teenwoordigheid bewus en dit maak vir my die lewe opwindend, uitdagend, troosryk en betekenisvol. Klein en groot dinge (en ervaringe) word deurstraal met ‘n goddelikheid wat ek nie kan beskryf nie. In die NG-Moederkerk op Stellenbosch word daar ook baie klem gelê op hierdie immanente godsbelewenis, en ek vind aanklank daarby. Ek skryf dus heelwat gedigte daaroor, maar publiseer nie alles nie. Daar staan wel ‘n paar soortgelyke verse in die afdeling “Gees” in my bundel Aardling van 2006, asook in Dansmusieke van 2000 wat onlangs weer herdruk is.

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Dit is toevallig een van dié wat spontaan vorm gekry en feitlik net so bly staan het. In die finale redigeringsproses het my redakteur Martjie Bosman by Protea-uitgewers wel aanbeveel dat twee versreëls effens anders bewoord word, en sy het toe my alternatiewe voorstelle aanvaar. Sy was ook ten gunste van ‘n gewysigde titel vir die gedig, maar gelukkig het sy toegestem dat my oorspronklike keuse behoue bly.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Hier kon ek net aanstip, sonder enige “wroeging”. Miskien is dit van die gedigte waarvan sekere versreëls reeds onbewustelik (herhaaldelik?) deur my kop gemaal het in die sleur van elke dag, soos wanneer ek motor bestuur. As ek dan by die rekenaar kom, dink ek nie veel na nie. Dis ‘n kwessie van ingesteldheid, belangstelling en ‘n gepreokkupeerdheid met die krag en magie van taal; nee, met die vervlegting van denke, ervaring en taal. En ‘n verwondering en verslaafdheid aan moontlikhede van die spel, sonder om te veel te wroeg (dis makliker om die halwe gedig weg te gooi), maar in sommige gevalle kos dit darem ‘n goeie maat swets en sweet. Soms skaaf ek ure lank aan ‘n paar reëls of woorde, net om weer min of meer na die oorspronklike terug te kom. Mens kan die “hart” van ‘n gedig wegskaaf; dit so klinies-korrek maak dat net ‘n stukkie breinwerk word. Aan die ander kant moet jy ook nie lui wees, of onkrities nie. Dit gaan om balans, geduld, en BAIE liefde vir waarmee jy besig is. Tyd moet stilstaan as jy met ‘n gedig besig is; en kuiermense moet wegbly, al is ek net in my kop besig.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander onderdeningsbeginsel toegepas?

Nee, ek het hoegenaamd nie vooraf aan ordening gedink nie. Soos ook met die gedig “Middag van die ooms” uit Dansmusieke wat dikwels voorgedra of aangehaal word. Dit lyk my lesers het ‘n ekstra sintuig vir so ‘n “moet-wees” gedig. Party gedigte kry net eenvoudig hul lê en wil nie mee gepeuter word nie. In so ‘n geval meld die inhoud en vorm hul absoluut gelyktydig aan; ek dink dit gebeur wanneer mens oortuig is van wat jy skryf, en van die noodsaak om dit te sê. En juis só te sê. Ongeforseerd, opreg, pretensieloos, eerlik – met genoeg selfkritiek en ondervinding om te weet wat jy doen. Geen gedig wat te hard “probeer” om iets te wees, werk ooit nie. Ek “melk” nooit ‘n vers nie, en weet binne die eerste paar woorde as ek met so ‘n sotterny besig is. Soms is ek egter nuuskierig om te sien wat mens met ‘n idee kan “doen”. Dan speel ek ‘n bietjie rond met invalshoeke en slotte, maar as die aandrif en oortuiging (en vakkennnis, tegniese vermoë en nog ‘n paar dinge) nie daar is nie, kan jy dit maar opskeur. Ook dit  is ‘n waardevolle oefening!

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Nee, ek wys of bespreek nie graag my gedigte met iemand nie. Af en toe sal ek een vir my man neersit om te lees, of  ‘n religieuse gedig wat moontlik na aanleiding van ‘n preek ontstaan het aan een van ons predikante stuur; net as terugvoer op die preek. En uiters selde deel ek iets met  ‘n vriend/in, maar ook liewer nie, want ek glo mens moenie andere met jou skryfsels vermoei nie. Hulle weet in elke geval nie waarom jy maak wat jy maak, en waarom hulle dit moet lees nie. Dit het net lastigheidswaarde. Ek is ook nie afhanklik van andere se kritiek, lof of goedkeuring nie. Al vind iemand dit “mooi” of  “goed”, is ek nie noodwendig tevrede met die gedig nie. Ook maak dit nie vir my sin as andere moet insette lewer nie; ek wil weet dis my eie, met of sonder vratte. En tog is my man ‘n uitstekende klankbord, in dié sin dat hy altyd raaklees wat my in elk geval gepla het. Hy gee ook nie te maklik regmerkies nie; so as iets by hom verbykom, weet ek: “Feel it, it’s here”. Die “iets” is dikwels net ‘n moontlikheid dat dit die moeite werd is om voort te werk. Maar ek gaan nietemin my eie gang nadat ons oor sekere aspekte van die gedig gesels het. Oor “Moderne Psalm” het ek met niemand gepraat nie.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Die vers is kort na sy ontstaan, binne maande of so,  by ‘n manuskrip ingesluit, en het nie vooraf elders verskyn nie. Dit is ná publikasie in my bundel Aardling (2006) tydens ‘n erediens gebruik, waarna iemand die kopiereg aangevra het vir publikasie in Gebedeboek vir die Lewe (Lux Verbi, 2007). Dis een van die gedigte waaroor ek die meeste terugvoer kry, waarvoor ek dankbaar is, want ek wou graag ‘n stuk waarheid of werklike geloofsbelewenis in alledaagse taal en gewone besonderhede giet; op ‘n ongekunstelde en nie-prekerige manier.

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Al die gegewens of voorbeelde in my verse (en seker dié van enige digter of skrywer) moenie as “feite” gelees word, in die sin dat elke verwysing noodwendig met ‘n werklike gebeurtenis ooreenstem nie. ‘n Skrywer is voortdurend op ‘n verbeeldingsvlug wat hoogstens raakpunte het my die sogenaamde eie “werklikheid”. Ek het bv. nooit self  ‘n mammogram (sien gedig) gehad nie, maar van  my vriendinne wel, en ek reageer op hulle angs en vertwyfeling – soos wat dit aan  my vertel is, of soos ek dit vermoed. In ‘n ander gedig praat ek oor my ma se graf in die Paarl, omdat haar hele gees om verskeie redes met die Paarlse Strooidakkerk verweef was en sy eintlik graag daar begrawe wou word. Dit het egter nie gebeur nie, maar vir my (en vir haar!) lê haar gebeente tussen dié van haar voormense in daardie Paarlse kerkhof. Vir my is dit waar, al is dit fiksie. Maar tog, wat “Moderne Psalm” betref, sou ek nooit ‘n geloofsoortuiging kon uitspreek wat nie werklik in my leef nie. Dit sou rowery wees; skrywers steel graag, en soms onwetend, maar vir my is daar ook ‘n onaantasbare terrein waaroor jy óf die waarheid praat, óf swyg. Veral die religieuse vers moet integriteit hê. Ek dink in elk geval dit skyn gevaarlik deur as jy oor wesenlike dinge lieg. Hieroor sou lesers, digters en kritici uiteraard kon verskil.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Hierdie vers spreek vir homself; dis ‘n belydenis van ‘n geloofsoortuiging, maar ook ‘n preek vir myself – ingevul met byna banale voorbeelde waarmee ons aardse sterflinge maklik kan identifiseer. Toe ek eenmaal taamlik  beangs was, het ‘n predikant my op my eie gedig gewys. Baie dinge wat ‘n mens opskryf is nie werklik finale sekerhede nie, maar die behoefte daaraan. Dit word dan soos ‘n inkantasie waardeur jy die werklikheid skep en herskep; of dit openbaar bestaande sekerhede nog helderder, wat tot versterking lei. Waaroor die vers dus handel? Oor ons almal se verlange na koestering,  beskerming, vertroosting – nie net myne nie. En die hoop dat die gedig help om hierdie geestesgesteldheid op te skerp. Dis tegelyk ‘n loflied en ‘n noodroep – ‘n paradoks, omdat die sekerheid in die noodroep ingebed is, en in die hoop.

 

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die bostaande antwoorde beantwoord reeds hierdie vraag. Geen besondere aanleiding was hier ter sprake nie; maar wel die voortdurende verbasing aan die krag van gebed, die aanwesigheid van die onsienlike, en die blootstelling aan gebede in die Heilige Skrif. Ek is natuurlik geen engeltjie nie; inteendeel, en wil allermins daardie indruk skep. Elke dag het maar sy flops, of struikelinge, as jy dit so wil noem. Maar as aardling smag ek na ‘n bowe-aardse vervulling en kalmte. Genadiglik het ons in hierdie lyflike bestaanwyse ons oomblikke, ons voorsmake. Ook daaroor skryf ek graag – Dansmusieke staan as getuie.

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

Nee, beslis nie. Vaagweg wonder ek soms of ‘n leser ‘n metafoor of beeld sal snap; en of die gedig wel met iemand sal “praat” – eintlik meer ter wille van die uitgewer! Maar dis nie my eerste oorweging nie. Ek skryf uit ‘n bepaalde aandrif wat niks met enige iemand anders se verwagtinge te doene het nie. Dis soos iets wat verlos moet word, en moontlik by enkelinge in ‘n gesiglose massa ‘n dergelike ervaring sal losmaak – maar nie in die eerste plek ter wille van die leser nie. Baie lesers sê hulle hou van my gedigte omdat hulle dit “verstaan”, maar ek hoop regtig hulle lees dit nie net op eerste vlak nie – alhoewel dit ook beter is as niks. Elke ding wat ek noem of aanraak, staan eintlik as vermomming vir (of eksemplaar van) iets anders – want dis hoe poësie werk. Die gedig is veel meer as wat die woorde op sigwaarde oordra, anders sou dit maar bra oppervlakkig wees. Ek vermoed lesers voel aan dat die goeie gedig om meer as die ooglopende gaan, al kan hulle nie self hulle reaksies verwoord nie. Tydens besprekings kom dit dikwels na vore hoeveel lesers eintlik die onderliggende betekenisse of moontlike interpretasies vermoed, maar nie altyd hulle intuïsie vertrou nie. Besprekings help lesers om die steunfunksies van vorm, klank, ritme, beelde, assosiasies, stylgrepe, woordkombinasies, ens. in te sien, en dan te besef waarom die “woorde” hulle geraak het – al was dit veel meer as die blote woorde.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dit is in pas met die ander gedigte wat ek skryf. Diegene wat hoofsaaklik my sintuiglike en/of seksueel gelade gedigte ken, mag dalk verbaas wees dat ek ook gedigte met ‘n geestelike inhoud skryf – hoewel daar tog in die liggaamlikheid ook ‘n stuk geestelikheid sit. Vir my is dit maar twee kante van die munt wat mens ons kondisie as “aardling” kan noem. Selfs die gebed “Moderne Psalm” sit vol verwysings na die menslike liggaam. Die lyf en gees (of lyf-in-gees, of omgekeerd) bly vir my die wonderbaarlikste van die skepping. En soos reeds genoem, bevat elk van my twee bundels ‘n slotafdeling met ‘n meer “geestelike” oriëntasie. Maar ek skryf alle soorte verse; ook kinderverse, lawwe verse, natuurverse en alles tussenin. Ek hou veral ook van bespiegelende, filosofiese verse, maar weet dat uitgewers jou potensiële mark dophou. Die publiek koop nie graag “diep, duister, onverstaanbare” gedigte soos ‘n geneesheer onlangs teenoor my genoem het nie. My “diepsinnige” en meer abstrakte verse bly dus voorlopig in die laai, of vlieg hul eensame vlug in ‘n literêre tydskrif. Die ideaal is natuurlik om die filosofiese in die konkrete in te bou, en dit het ek tot dusver probeer doen.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee wat, eerder tipies van daaglikse gang en nood van die mens in al sy of haar  bedrywighede. Miskien tog wel tipies van ‘n groep mense wat hul gevoels- en denkwêreld aan ‘n (uitgesproke) geloofsdimensie koppel, wat in die Suid-Afrikaanse tradisie nog taamlik sterk staan, hoe uiteenlopend dan ook.  My eie geloofsbelewing is ruim en sluit nie die belewenis van spiritualiteit in velerlei vorme uit nie. Ek sien dit trouens as onderling aanvullend en bevrugtend.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Die gedig loop vir my op ‘n natuurlike punt ten einde. Ek het nooit gevoel dat ek nog iets wou byvoeg nie. Daarom het ek ook die kernwoord, “naby”, as enigste woord in die slotreël geplaas. ‘n Gedig moet ook nie te lank aanhou en alles “weggee” of verklaar nie. My pa sou gesê het die gedig is net ‘n “kick start”. Laat ons maar sê: ‘n stootjie van die digter se kant om leser aan die dink te sit. Baie lesers vind dit vreemd; hulle wil “alles” op ‘n skinkbord hê, maar hulle verwagtinge sal (en moet) verander namate hulle meer met die poësie omgaan.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ja, ek het dit reeds deels beantwoord. Die positiewe terugvoer was nuttig, veral ook omdat ek daardeur ontdek het watter behoeftes en waardering onder lesers van alle range, stande, ouderdomme ens. leef. Ek skryf egter nooit ter wille van moontlike lesersreaksie nie; maar as dit wel gebeur, en meestal as ‘n verrassing, gee dit tog die gevoel dat ons mekaar hier en daar verstaan! Miskien is daardie rakelingse handevat my grootste bron van inspirasie. Maar daar was ook diegene wat minder van die bundelafdelings met religieuse verse gehou het, terwyl andere dit weer as die bestes beskou het. Dit hang natuurlik van die tipe leser en sy/haar verwagtinge af; wat jou weer bring by die vraag vir wie jy eintlik skryf… maar tot dusver nie my kardinale oorweging was nie – ek hoop maar iets vind iewers aanklink in hierdie klein gediglesende poel van ons. Ek dink darem die reaksies toon dat my werk oor die algemeen iets vir almal bied. Insluitende diegene wat miaau of piep of juig of swyg. Dis in elk geval deel van die pakket as jy publiseer!

‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Dis nou een ding wat ek baie goed onthou: hoe ek as tienjarige op my maag in die middagson lê en huiswerk doen. Die opdrag was: skryf ‘n gedig. Sonder om te weet waaraan ek my waag, het ek weggeval met die voorspelbare lentegedig, wat darem uiteindelik die Jongspan gehaal het. My ma was verheug, maar ek het so groot geskrik vir haar oortuiging dat sy ‘n skrywer gebaar het, dat ek eers ná haar dood gewaag het om weer te publiseer.

Ek sluit my poging tot ‘n (vrye) Engelse weergawe van die gedig “Moderne Psalm” in:

Latter-day Psalm

 

Your words are grafted onto my skin,

undulating in my limbs as I move about

in the supermarket, on the plane,

in my office or when I drive

until my body breathes your words

as I sense your presence, Lord,

and you console me

by instilling a psalm on my lips.

I remember saying your name

in the operating theatre

and when I was in labour

how I called upon your mercy.

No medication, clinic or mammogram

can obliterate your grace;

no images or verdict,

no daily din can erase your gaze

or unlock the clasp of your hand.

With my loved ones

I hold your vows in reverence.

Together we seek your blessing;

for Lord, in all your godliness,

how real you are,

how close.

 

  

Zandra Bezuidenhout

Zandra Bezuidenhout

Zandra Bezuidenhout is gebore en het grootgeword in die Strand. Sy studeer aan die Universiteit van Stellenbosch. Sy werk onder meer as vertaler, onderwyser en deeltydse dosent, en tans as vryskuttaalpraktisyn.

Later studeer sy verder aan die Universiteite van Stellenbosch en Leiden en in 2005 behaal sy ‘n doktorsgraad in eietydse poësie van Afrikaans- en Nederlandstalige vroue. Sy publiseer ook kortverhale, artikels, rubrieke en resensies. Haar debuutbundel dansmusieke (2000) is met die Ingrid Jonkerprys bekroon en die tweede bundel Aardling verskyn in 2006 by Protea Boekhuis.

 

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog

How a poem happens“.

 

 

Andries Bezuidenhout. Louvre – verbeterde weergawe

Tuesday, August 25th, 2009

Groete uit Sydney. Na ʼn week hier sukkel ek nog steeds om aan die slaap te raak in die nag. Maar dan weer, by die huis is dit ook ʼn kwessie.

Zandra Bezuidenhout het voorstelle gemaak ter verbetering van die gedig oor haar wat ek hier hoog en droog laat hang het. Ek sien sy het haarself (of haar naam, ten minste) uit die storie geskryf, asook my oorlede vader se homofobie. En wie is ek nou om te protesteer as sy haar eie woorde verander? Ek dink nie juis aan haar as ʼn “tante” nie. Dit klink te ernstig! Aan die ander kant is dit nou meer speels in aanslag as die morbiede eerste weergawe.

Ek is onseker. Hoekom loop ek dan by die Louvre verby? Sonder die vader en die simbole van voorstedelike inkerkering is hierdie kwessie nou selfs méér obskuur.

Ek dink tog ek hou meer van haar weergawe – dit werk baie beter as gedig. Hier is dit:

LOUVRE

My tante rook ‘n mentolsigaret
blaai deur ʼn koffietafelboek
blaas dun rook en groot woorde.
Met haar bob ʼn hoofkroonseil sê sy:
“Andries, hierdie afdruk
praat nie soos die skildery nie.
Jy móét dit eendag in die Louvre bekyk!”

Hy hang die Louvre in sy geheue op en dink:
Die skildery se horison is wyer as die raam,
‘n prent se glans, die omslag om ʼn boek;
kuns het eenmaal losgekom in verf op doek.

My liewe tante, weet jy dalk

waarom besoek ek jare later elke galery –
Pompidou, Musée d’Orsay
Picasso, Dali, selfs –

maar by die Louvre loop ek verby?

Andries Bezuidenhout. Gedig oor my tannie Zandra

Monday, August 17th, 2009

Ek sien LitNet het ʼn skrywersprofiel van my tannie Zandra gelaai. Gaan kyk hier.

Hier is ʼn gedig wat ek geskryf het na aanleiding van iets wat ek uit my kinderdae onthou. Ek is op laerskool, dink ek. Ons is in die Kaap vir Desember, huur ʼn huis in Milnerton. Hoekom Milnerton? Tannie Zandra en oom Gert kom kuier. Op die tafel is ʼn boek, seker oor Europese kuns. Tannie Zandra blaai daardeur, gesels met my oor die skilderye. Om prente te teken was nog altyd my enigste werklike talent en tannie Zandra was iemand wat dit verstaan het. Weens my pa se homofobie mag ek egter nie kuns as vak op skool geneem het nie.

Die gedig is nog nie klaar nie. Dis seker een van daardies wat mense as “anekdoties” sal beskryf. Ek weet nie hoe om verder daaraan te skaaf nie. Dalk moet dit maar hier bly hang.

Ek vlieg vanaand Australië toe vir twee weke. Sal probeer om elke nou en van daar af in te loer. Dalk selfs iets skryf.

LOUVRE

Tannie Zandra met lang mentolsigaret
blaai
deur ʼn koffietafelkunsboek.
Sy blaas dun rook en groot woorde.
Met haar bob ʼn hoofkroonseil sê sy:
“Andries, hierdie afdruk kan net nie
rég laat geskied
aan die skildery nie.
Jy móét dit in die Louvre sien!”

Hy hang die woord Louvre op en dink:
Skilderye se horisonne is wyer as rame,
ʼn tuinmuurkraal, of die grag om ʼn boek;
alles bars los met verf op ʼn doek.

“Kuns op skool is net vir moffies,”
beveel sy pa jare later.

Tannie Zandra, kan jy my dalk sê
hoekom hy elke galery –
Pompidou, Musée d’Orsay
Picasso, selfs Dali – jare later besoek,
maar by die Louvre loop hy verby?