Bernard Odendaal. Oor gedigte en lirieke

’n Bietjie meer as ’n jaar gelede het Danie Marais in Boeke-Insig geskryf dat die verskille tussen gedigte en lirieke syns insiens nie so wesenlik is nie. En toe die hoop uitgespreek dat meer liedtekste te sien sal wees in 2008 se Groot verseboek (voortaan GV) as in vorige uitgawes.

 

Dié hoop het toe beskaam. Enkele lirieke deur Hennie Aucamp, Koos du Plessis en Gert Vlok Nel is, soos in GV 2000, ingesluit. Dis duidelik dat Brink slegs gebundelde lirieke oorweeg het, want anders sou die “teenwoordigheid” van mense soos Koos Kombuis en Stephan Bouwer sterker gemaak kon gewees het. Werk van “gebundeldes” in die afgelope jare, soos Anton Goosen, Johannes Kerkorrel en Amanda Strydom, soek ’n mens eweneens verniet.

 

In ag genome dat ’n hele klomp van die vroegste verse in GV oorspronklik bedoel was as liedtekste (anonieme volksliedjies en ’n hele paar tekste wat beoog is as nasionale liedere), kan ’n mens dalk ’n saak uitmaak dat die oplewing in die Afrikaanse ligteliedjie-skryfkuns sedert die Musiek- en Liriekbeweging tog ’n bietjie meer van die kollig kon kry.

 

Die vroegste poësie in die meeste kulture was dikwels juis geskryf of uitgedink om gesing (of voorgedra) te word. Met ander woorde, gedigte is aanvanklik dikwels as “lirieke” of “orale tekste” gekonsipieer. En, soos onder meer Sibylle Moser in ’n onlangse artikel in die tydskrif Poetics uitwys, is daar vandag, weens die groeiende beskikbaarheid van ’n verskeidenheid media wat dikwels gekombineerd ingespan word, wêreldwyd ’n opbloei in die voordra en sing van digkuns te bespeur.

 

Joan Hambidge se onlangse oproep in LitNet se Seminaar-portaal (“Oor die digkuns: ’n paar kanttekeninge”) dat digters maar liefs van die podiums moet afklim, aangesien uiteindelik net die gedig op papier oorleef, getuig van ’n poësieopvatting wat algaande ná die uitvinding van die boekdrukkuns gevestig geraak het. Trouens, Brink se kriterium dat net gebundelde werk opgeneem word, selfs wat lirieke betref, weerspieël ook iets van hierdie beskouing.

 

Oor die (moontlike of vermeende) verskille tussen lirieke en gedigte het ek my sowat ’n jaar gelede in ’n essay op die LitNet-portaal Musiek uitgelaat. Daaroor wy ek dus nie verder uit nie – behalwe om te sê dat sulke verskille, waar dit mag bestaan, spruit uit die doel en aanbiedingswyse waarvoor hulle geskryf word. In die woordkuns oorheers die woord sonder meer; in die liedkuns dikwels die musiek; dis die musiek wat van sang “verhewigde spraak” maak (om ’n uitdrukking van Hennie Aucamp te leen).

 

Liedgenres wat bekend is daarvoor dat hulle ’n strewe openbaar om die gewig van woord en musiek ewe veel te laat weeg in die bereiking van die estetiese effek, is onder meer die kunslied, die luisterlied en die chanson. Ek maak ’n paar opmerkings oor net laasgenoemde.

 

Hoewel die Nederlandse digter en chansonvertaler Ernst Van Altena, in ’n gesprek met Hennie Aucamp waarna laasgenoemde verwys in die opstelbundel Woorde wat wond. Geleentheidstukke oor randkultuur (1984), laat blyk het dat hy ’n chanson wil definieer as “’n lied wat ook sonder sy musiek kan bestaan”, moet ’n mens versigtig wees om nie die literêre kwaliteite van die chanson te oorbeklemtoon of te oorskat nie. Volgens J.D. Stemmet in Literêre terme en teoriëe is daar reeds in die sewentiende-eeuse Frankryk benadruk dat “suiwer poësie selfstandig is en sonder musiek kan klaarkom”, en is die chansonteks “finaal uitgestoot uit die geselskap van die ernstige letterkunde”. In ’n opstel uit die genoemde opstelbundel sluit Aucamp hom aan by ’n stelling van die literêre teoretici Wellek & Warren dat

the highest poetry does not tend towards music, and the greatest music stands in no need of words.

 

Die chanson poétique het dus, literêr-esteties gesproke, iets onbeslis of dubbelslagtigs (tensy dit gaan om getoonsette, voorheen onafhanklik gepubliseerde gedigte). Dit funksioneer iewers tussen kommersialiteit en ernstige poësie.

 

’n Aantal van Jacques Brel se chansonlirieke is in Franse poësiebloemlesings opgeneem en word aan sekere universiteite in die poësiekurrikula onderrig. Brel was egter lief om self die relatiewe digterlike gehalte van chanson-tekste te beklemtoon. “’n Ware digter,” so haal J. Anthierens in ’n 1998-biografie oor Brel dié “keiser van die chanson” aan, “laat hom nie met liedjies in nie, iemand met ’n waaragtige talent het by ons niks verloor nie. Chansonniers is mense wat in hul lewens tien minute lank Rimbaud wou wees, en hul na die tien minute vlytig op die chanson toegelê het.”

 

Tog het Brel dikwels chansons geskryf wat te bewonder is “om hulle woordspelings en soms anormale taalgebruik; om hul organisasie van ’n gevoelsargument”, soos Aucamp in Die lewe is ’n grenshotel (1977) die voortreflikste soort liedtekste tipeer – en wat volgens hom (in Woorde wat wond) soms wel “toevallig” kan uitgroei tot “goeie poësie”, hoewel byna nooit tot “groot poësie” nie.

 

Vergelyk ’n Brel-lied soos die volgende:

 

Il neige sur Liège

 

Il neige, il neige sur Liège

Et la neige sur Liège

Pour neiger met des gants

II neige, il neige sur Liège

Croissant noir de la Meuse

Sur le front d’un clown blanc

II est brisé le cri

Des heures et des oiseaux

Des enfants à cerceaux

Et du noir et du gris

II neige, il neige sur Liège

Que le fleuve traverse sans bruit

 

II neige, il neige sur Liège

Et tant tourne la neige

Entre le ciel et Liège

Qu’on ne sait plus s’il neige

S’il neige sur Liège

Ou si c’est Liège qui neige vers le ciel

Et la neige marie

Les amants débutants

Les amants promenant

Sur le carré blanchi

II neige, il neige sur Liège

Que le fleuve transporte sans bruit

 

Ce soir, ce soir il neige

Sur mes rêves et sur Liège

Que le fleuve transporte sans bruit.

Sneeu oor Luik

 

Dit stuif dit stuiwe oor Luik

en die stuiwing oor Luik

pak ’n pels sag en wit

Dit stuiwe en stuiwe oor Luik

Net die swart van die Maas

skend die wang van die wit

Die geroep het verstil

van die voëls en die tyd

van ’n kind se jolyt

en van kleur wat kon skril

Dit stuif dit stuiwe oor Luik

Die Maas vloei kil en stil

 

Dit stuif dit stuiwe oor Luik

en die stuiwing oor Luik

tussen (die) hemel en Luik

dit benewel die oë

Sien ek sneeu val oor Luik?

Of vir Luik sneeu na bo?

Wit en wit kom tesaam

soos ’n maagd en ’n maagd

minnaars nou wat dit waag

en ’n skoon land ingaan

Dit stuif dit stuiwe oor Luik

Net die Maas sny deur die waan

 

Dit stuif dit stuif oor Luik

en dit sneeu ook oor my

Die Maas deurklief albei

  • Afrikaanse vertaling deur my en Naòmi Morgan. Afrikaanse weergawe vertolk deur Herman van den Berg op die CD herman van den berg sing brel in afrikaans (2007)

 

 

Dat lirieke eers tot hul reg kom as hul gesing word, is dus geen verskoning vir ‘hulpbehoewende’ skryfwerk nie.

 

In ’n onlangse nuusbrief aan sy aanhangers skryf Herman van den Berg (www.hermanvdb.co.za) dat hy ’n CD met die “trots” van kontemporêre Afrikaanse ligte musiek op, ’n bietjie onder die loep geneem het. Hy het die akkoorde-omvang op dié CD gaan vergelyk met wat voorkom op CDs van twee van die kommersieel suksesvolste popgroepe van alle tye, naamlik The Beatles en ABBA. Die hoeveelheid benutte akkoorde per snit op elke CD is vasgestel en die gemiddeld per CD  telkens bepaal. Die resultate was soos volg: Afrikaanse album = 3.8; die Beatles-album = 7.1; die ABBA-album = 7.4.

 

 

 

 

Die akkoorde-omvang is volgens Van den Berg maar net een maatstaf om die rykheid, indien nie gewoon die gehalte nie, van liedskryfwerk te bepaal. Ander maatstawwe sou die verskeidenheid akkoordprogressies, die mate van herhaling in lirieke, die hoeveelheid geykte uitdrukkings wat gebruik word, die instrumentasie, die verwerkings, die hoeveelheid modulasies, ensovoorts kon wees.

 

Sy vrees was dat die Afrikaanse CD, gemeet aan hierdie ander maatstawwe, ook telkens derde sou kom. En sy ontleding liefs stopgesit.

 

Ek gaan my ook die marteling bespaar om van ons topverkoperliedjies aan ’n literêre analise te onderwerp. Genoeg om te sê dat ’n mens Brink ten slotte tog maar gelyk wil gee dat daar tans eintlik weinig Afrikaanse lirieke is (ek praat nie van getoonsette gedigte nie) wat die toets van die tyd as teks-op-papier kan deurstaan.

 

Bookmark and Share

Comments are closed.

  •