Bernard Odendaal. Insing teen die uitwissing in

Die van julle wat al Paul Celan se verse gelees het, sal weet watter uitdagende taak en bevreemdende ervaring dit behels.

Daarom dat dit vir my op ’n manier ’n troos was toe ek onlangs sy “Denk dir” (uit Fadensonnen, 1968) te lese kry en die intertekstuele toespelings herken wat vir ’n naastenbye begrip van die gedig noodsaaklik is.

 

Denk dir

 

Denk dir:

der Moorsoldaat von Massada

bringt sein Heimat bei, aufs

unauslöslichste,

wider

allen Dorn in Draht.

 

Denk dir:

die Augenlosen ohne Gestalt

führen dich frei durchs Gewühl, du

erstarkst und

erstarkst.

 

Denk dir: deine

eigene Hand

hat dies wieder

ins Leben empor-

gelittene

Stück

bewohnbarer Erde

gehalten.

 

Denk dir:

das kam auf mich zu,

namenwach, handwach

für immer,

vom Unbestattbaren her.

Dink daaraan

 

Dink daaraan:

die moerassoldaat van Massada

leer sy heimat hê, die

onuitwisbaarste een,

teen

alle doringdraad in.

 

Dink daaraan:

die oogloses sonder gestalte

lei jou vry uit deur die harwar, jy

raak sterker,

sterker.

 

Dink daaraan: jou

eie hand

het dié weer

die lewe in omhoog-

verduurde

stuk

bewoonbare aarde

gehou.

 

Dink daaraan:

dit kom my toe toe,

naamwakker, handwakker

vir altyd,

uit onbegraafbaarheid vandaan.   

Michael Hamburger skryf in die inleiding tot sy versameling Celan-vertalings (Paul Celan. Selected poems, Penguin Poetry, 1996) die volgende oor “Denk dir”:

[The] poem […] makes a […] connection between historical events separated by nearly two millennia. […] The poem not only associates, but fuses, the last attempt of the Jews to hold out against the Romans at Massada in 70 A.D., which ended with the suicide of those besieged in the fortress there, with the Prussian concentration camp at Börgermoor, whose inmates composed the song known as the ‘Börgermoor-Lied’. This song gave them a sense of group identity, in the teeth of group extermination, and was finally adopted even by the German guards at the camp. Celan’s poem, then, celebrates the only kind of victory – a moral one – available to the defenders of Massada and the inmates of Börgermoor; and it was characteristic of him to do so not by comparing and explaining the two events but by presenting them as a dual event, in his own, most intimately personal, terms. Celan chose not to help his readers by providing clues […]

Die konsentrasiekamplied waarna Hamburger verwys, het ek voorheen teëgekom tydens navorsing met die oog op ’n musiekteaterstuk oor die Duitse sogenaamde “Liedermacher”-beweging. Oor dié beweging het ek voorheen in hierdie blog die een en ander berig.

Die Liedermacher, wat onder meer gestreef het om die Duitsers hulle kulturele selfrespek te laat terugwen ná die gruwels wat aangevang is tydens die Tweede Wêreldoorlog, het die Waldeck-kasteel, naby die dorpie Dorweiler in die provinsie Rheinland-Pfalz in die weste van Duitsland, gekies as een van hulle belangrikste bymekaarkomplekke.

Die vervalle burg is reeds in die negentien-twintigerjare ontdek deur groepe sogenaamde “Wandervogels” (sic). Laasgenoemde was volkskultuurverenigings wat hulle graag in die vrye natuur begeef het, en wat Burg Waldeck tot ’n plek van samekoms ingerig het. Hierdie samekomste is in 1933 deur die Hitler-bewind tot ’n einde gebring.

In die vyftigerjare het vredesbewuste jeuggroepe weer hier begin byeenkom, waaronder die volksanger-broers Hein en Oss Kröher en Peter Rohland. Rohland en die Kröhers het hulle op die versamel en (her-)uitvoer van vergete volksliedere toegelê.

Een van die liedere wat die Kröhers afgestof en bekend gemaak het, was die genoemde “Börgermoor-Lied”, wat tydens die Tweede Wêreldoorlog in die Börgermoor-konsentrasiekamp in Emsland ontstaan het. Naby dié kamp was daar klaarblyklik ’n moeras, waar die gevangenes as handearbeiders moes gaan sloof.

Volgens die inligting wat ek kon opspoor, is dit geskryf in protes teen ’n aanval deur die kampowerheid een nag op die gevangenes se raad van verteenwoordigers, glo omdat hulle “onwettig” verkies was. Die woorde is geskryf deur Johann Esser en Wolfgang Langhoff, en die toonsetting gedoen deur Rudi Goguel. Op ’n spesiaal georganiseerde geleentheid is dit uitgevoer deur ’n kwartet, saamgestel uit lede van die kampkoor. Reeds na die tweede strofe het van die toehoorders glo begin saamneurie. Na twee dae is die sing van die lied verbied.

Ek kan nie instaan vir die waarheid van Hamburger se bewering dat selfs die Duitse wagte die lied begin sien het as uitdrukking van húl identiteit nie. Wat wel waar is, is dat dié “Moerassoldate”-lied vandag nog beskou word as ’n uiting van weerstand teen die fascisme.  (http://ingeb.org/Lieder/wirsindm.html – toegang op 25 Januarie 2008)

Hier volg die lied en die Afrikaanse vertaling wat ek daarvan gemaak het vir die musiekteaterstuk.

Die Moorsoldaten

 

Wohin auch das Auge blicket,

Moor und Heidenur ringsum.

Vogelsang uns nicht erquicket,

Eichen stehen kahl und krumm.

 

Wir sind die Moorsoldaten,

Und ziehen mit dem Spaten,

Ins Moor.

 

Hier in dieser öden Heide

Ist das Lager aufgebaut,

Wo wir fern von jeder Freude

Hinter Stacheldraht verstaut.

 

Wir sind die Moorsoldaten,

Und ziehen mit dem Spaten,

Ins Moor.

 

Morgens ziehen die Kolonnen

In das Moor zur Arbeit hin.

Graben bei dem Brand der Sonne,

Doch zur Heimat steht der Sinn.

 

Wir sind die Moorsoldaten,

Und ziehen mit dem Spaten,

Ins Moor.

 

Heimwärts, heimwärts jeder sehnet,

Zu den Eltern, Weib und Kind.

Manche Brust ein Seufzer dehnet,

Weil wir hier gefangen sind.

 

Wir sind die Moorsoldaten,

Und ziehen mit dem Spaten,

Ins Moor.

 

Auf und nieder gehn die Posten,

Keiner, keiner kann hindurch.

Flucht wird nur das Leben kosten,

Vierfach ist umzäunt die Burg.

 

Wir sind die Moorsoldaten,

Und ziehen mit dem Spaten,

Ins Moor.

 

Doch für uns gibt es kein Klagen,

Ewig kann’s nicht Winter sein.

Einmal werden froh wir sagen:

Heimat, du bist wieder mein:

 

Dann ziehn die Moorsoldaten

Nicht mehr mit dem Spaten

Ins Moor!

Moerassoldate

 

Kyk jy rond, in alle rigtings:

Net moeras en veld alom.

Hoor net voëls in ons versugtings:

Kaal die eike, swart en krom.

 

Ons moet, moerassoldate,

Met grawe na die waters:

Voorwaarts!

 

Hier op hierdie barre oopte

Is die werkkamp opgeslaan,

Moet ons met maar min te hope

Agter doringdraad vergaan.

 

Ons moet, moerassoldate,

Met grawe na die waters:

Voorwaarts!

 

Smôrens trek die werkkolonnes

Die moeras in om te werk.

By die graafwerk steek die son ons

En die heimwee brand ook sterk.

 

Ons moet, moerassoldate,

Met grawe na die waters:

Voorwaarts!

 

Huis toe, huis toe trek verlange,

Na die ouers, vrou en kind.

Die besef: Ons is gevange,

Moet in sugte uiting vind.

 

Ons moet, moerassoldate,

Met grawe na die waters:

Voorwaarts!

 

Wagte wissel streng hul beurte.

Wie kan, wie kan dink aan vlug?

Vlug is hier ’n doodsbegeerte,

Reekse heinings hou jou terug.

 

Ons moet, moerassoldate,

Met grawe na die waters:

Voorwaarts!

 

Dus verduur ons maar die gruwel;

Alle winters gaan verby.

Eendag sal mens weer kan jubel:

Vrye vaderland van my!

 

Dan smyt moerassoldate

Graaf neer in die waters,

Oplaas!

 

 

Bookmark and Share

Comments are closed.

  •