Andries Bezuidenhout. “Spyt” by Aardklop

Een van die tonele in ʼn teaterstuk wat ek nogal lank sal onthou, is ʼn oomblik in Ingrid Winterbach se toneelstuk Spyt, wat ek by Aardklop gesien het. Die karakters staan in ʼn ry, aan die agterkant van die verhoog. ʼn Stem wat vooraf opgeneem is, ʼn pa, vertel van die rugby wat hy saam met sy seun gesien het. Het hulle vis gevang ook? Ek kan nie heeltemal die strekking van die pa se vertelling onthou nie, maar die man het nie die woorde om te beskryf hoe hy die rugby geniet het nie. Al wat hy kan doen is om die woord “awesome” te herhaal. “Awesome” word ʼn refrein wat instaan vir die man se onvermoë om homself in Afrikaans uit te druk.

Terwyl hy vertel, maak die akteurs – steeds aan die verhoog se agterkant – wilde bewegings met hul lywe. Dit lyk of hulle dans, maar daar is nie musiek nie. ʼn Mens kan nie anders as om aan Jan Rabie te dink nie: “Aanhou beweeg en geraasmaak.”

Dan stap die akteurs vorentoe, in ʼn ry. Hulle herhaal die woord “awesome”. Die betekenis daarvan verander, soos hulle ophou praat en net asemhaal. “Awesome” word “asem”, soos mense in Pretoria die woord uitspreek: “ôsem”. Wat is die verskil tussen “awesome” en “asem”?

Ek sien Spyt as ʼn toneelstuk wat (onder andere) gaan oor oorvloed (“excess”) – tye waarin plesier ʼn kommoditeit word, maar waar mense die vermoë om betekenis in taal uit te druk verloor. Oorvloed en vervlakking. Een toneel, waar twee karakters die kuns van ʼn jong swart kunstenaar as ʼn goeie belegging bespreek terwyl hulle verwoede seks het, in vele posisies, komies, soos in pornografiese films, maak ook hierdie punt. Die karakters is konstant met hulle lywe besig – in die gimnasium en op die bed. Die sekstonele is deurgaans komies, of hartseer, maar een oomblik moontlik mooi – soos waar ʼn kunstenares die hoofkarakter se buitelyne op ʼn reuse stuk papier natrek (juis die punt toe baie mense uitstap).

Ek het baie in Spyt gevind om oor na te dink. Ek sou dit baie graag weer wou sien. Ek wens ek het die teks gehad om te lees. Dit was werklik goeie teater – ʼn stuk wat oor verlies rou, maar ook skreeusnaaks is by tye (veral as Donna Summer sing). Ek wil nie veel meer daaroor sê nie. Ek hoop mense wat dit nie in Potchefstroom gesien het nie, kry ʼn kans in Oudtshoorn, of elders.

Na die naweek lees ek die volgende brief op Beeld se webwerf, deur S.P. van Zyl:

“Spyt kom altyd te laat.

“Ná net tien minute is ek so deur spyt oorval dat ek vinnig ‘n vertoning van Ingrid Winterbach se stuk Spyt op Aardklop verlaat het.

“Ek voel egter steeds vuil.

“Die beskrywing van die stuk het dit nou wel duidelik gestel dat geen persone onder 16 toegelaat word nie en dat die vertoning ‘nie vir fyngevoelige kykers’ bedoel is nie, maar o wee, ek voel totaal om die bos gelei!

“‘n Waarskuwing soos: ‘Hierdie toneelstuk bevat eksplisiete seks-tonele’ of iets in dier voege sou my en menigte ander feesgangers twee keer laat dink het voordat ons hierdie walgstuk sou kyk.”

Dan is daar ʼn hele paar reaksies op die brief. Ek haal ʼn seleksie aan:

“Ek voel sekstonele hoort in die kamer en nie op die verhoog nie. Ons almal weet tog waaroor seks gaan. Het ons skrywers/kunstenaars nie meer ‘n trots op hulle taal nie. Is dit nodig om sover te daal met sulke vieslike taalgebruik en tonele. Ek is ook geskok in sommige van my gunsteling akteurs en hulle toevoeging tot hierdie verhoogstukke nie.”

“Winterbach en kie noem dit kuns en die akteurs daarin stem natuurlik saam – dit is vir my altyd vreemd dat hierdie sogenaamde ‘kunstenaars /akteurs’ altyd probeer wegkom met ‘dit is hoe dit gaan daarbuite’. Hierdie klomp dink die publiek is hoofsaaklik ‘n versameling van seksbehep, wanaangepaste, breinlose idiote. Hulle is betreurenswaardig.”

Ek wonder of dit die toneel met die kunstenares is wat die volgende reaksie ontlok het:

“So word ons ou volkie verlei deur seks wat eintlik net vir die huwelik bedoel is.Maar nou oop en bloot op ‘n verhoog blootgestel word,maar die komuniste het tog gese verlei hulle met seks sodat verbastering kan plaasvind.Gaan lees Deutr.11.”

Iemand wat ook by Aardklop was:

“Dankie SP van Zyl vir jou kommentaar, ek ondersteun jou heelhartig. Ons was ook daar en het ook uitgeloop, dis die swakste vorm van kuns wat ek in my hele lewe nog gesien het. Dit wil voorkom of al die skrywers/kunstenaars opdrag gekry het om seks te propageer. Die skrywer het die vooraf advertensie van die stuk baie interessant laat klink met woorde soos: ‘’n Verhoudingsdrama met ‘n verskil. So verskriklik vermaaklik….’ Ons is om die bos gelei en stukke soos hierdie het my totaal genees van kunstefeeste!”

Seks propageer? Het ek ʼn ander toneelstuk gesien? Nog kommentaar:

“Seks, seks, seks en vloek, vloek vloek. Ek is al so gatvol daarvoor. Dit word gebruik om goed te verkoop, om mense te vermaak en vir talle ander dinge. Dit word gedurig in ons kele afgedruk. Seks as ‘n goedvoel daad tussen twee toestemmende volwassenes het lankal sy waarde en betekenis verloor. G’n wonder die samelewing is so siek nie. Oorlading van seks en ‘n gevloekery (hallo, Jack Parow) desensitiseer mense en maak van hulle niks meer nie as ‘n klomp agtertangse barbare met min of geen morele waardes.”

“Mense, skrik wakker. Daar is maar MIN ‘kuns’ hierdie dae wat nie ‘polities korrek’ of vulger is nie. As ek nie 100% seker gemaak het voor die tyd nie, gaan ek nie om my te laat besoedel nie. Dan kla die sogenaamde ‘kunstenaars’ dat Afrikaners ongekultiveerd is. As ek die gemors wat vandag as kuns opgedis word moet waardeer om as gekultiveerd beskou te word, wel dan bly ek maar ‘ouderwets en dom’ (uit ‘Vooruitgang’). En aan die slim, gekultiveerdes wat so ‘oe’ en ‘aah’ daaroor, kan ek net se: DIE KEISER WAS NOG NOOIT SO KAAL SOOS VANDAG NIE!”

“Dan wonder ons nog waarom is SA een van die gevaarlikste lande in Afrika? Dis ook een van die vieslikste lande met vrye pornografie, gay regte, aborsie… noem maar op!”

“Aardklop het ook maar net weer die vertoonvenster geword van die Afrikaner se morele verval. Die groot getal Afrikaners met hulle walglike sedes verdien ‘n Zuma en Malema. Dankie SP van Zyl vir die moed van jou oortuigings!”

Dan is daar ook ʼn opmerking oor Marlene van Niekerk se teaterstuk:

“Het een van julle dalk ‘Die kortstondige raklewe van Anastasia W’ gesien?? Wat ‘n klomp bol! Ek sien die stuk het nogal ‘n prys of wat gewen, laat my nogal wonder oor die klomp ‘kenners’ wat die pryse uitdeel.”

Nou wonder ek oor myself. Hoekom vind ek soveel aanklank by ‘n “walgstuk”? Hoekom walg dit my nie? Hoekom is dit vir my vol deernis en rou? Is my morele afstomping so akuut dat ek ʼn heel ander toneelstuk sien as my duidelik beter opgevoede en meer behoudende landgenote wat hier skryf? Is ek ʼn karakter in “Die groot vrot”?

________________________________

Die oorspronklike brief en kommentaar daarop is hier.

Bookmark and Share

18 Kommentare op “Andries Bezuidenhout. “Spyt” by Aardklop”

  1. Desmond :

    Ek stem saam met die persoon wat skryf: “maar die komuniste het tog gese verlei hulle met seks sodat verbastering kan plaasvind”. Ons kan maar net hoop die kommuniste kry dit reg!!

  2. Andries Bezuidenhout :

    Die materialiteit van taal. Ek wonder of ‘n “komunis” nie dalk ‘n sosialistiese komediant is nie. Desmond, soms weet ek nie of ek moet lag of huil nie. ‘n Joernalis het een van die organiseerders gebel om vir Sol Plaatjie se selfoonnommer te vra.

  3. Desmond :

    Ja-nee, dinge lyk soms nogal sleg. Sol Plaatjie se selfoonnommer. Goodness. Has Elvis really left the building? Maar ons het beslis baie meer sosialistiese kommediante nodig! Ek kan regtig nie begryp waarom mense nog so ontsteld raak daaroor as hulle ‘n wit en ‘n swart mens sien vry nie. Of as hulle ‘n foto van twee mans wat soen in Die Matie sien nie. Dit depress my. Ek wens mense kon net ‘n bietjie meer verbeelding, generosity en geduld aan die dag l^e. Ten minste dit. En net deur dit te skryf stel ek myself natuurlik bloot vir beskuldigings van moralisme en politieke korrektheid; ook dit depress my.

  4. Louis :

    In momente soos dié dink ek altyd graag terug aan iets wat Van Wyk Louw iewers gesê het: “Teen die sotheid staan selfs die gode magteloos.”

  5. gilbert g :

    ? dit is Schiller (“Mit der Dummheit kämpfen Götter selbst vergebens”), uit Die Jungfrau von Orleans…

    sommer vir die interessantheid.

    [en dit is duidelik ek sit en versindaba lees terwyl ek moet werk]

  6. Leon Retief :

    Die ding oor swart en wit mense wat vry is maar eenmaal iets wat Afrikaners nog nie kan kleinkry nie. Toe ons jongste dogter in matriek was het sy ‘n swart kerel gehad. Eendag bel die ma van ‘n klasmaat vir my vrou Lesli, baie ontsteld: weet ons dat ons dogter hand aan hand loop met ‘n swart seun in die Tygervallei inkopiesentrum? Lesli se “so what?” het die ma amper nog meer ontstel.

  7. Desmond :

    Leon, en dan nog in die Tygervallei inkopiesentrum!! G’n wonder die mense was ontsteld nie!! (Ek het toevallig jare terug altyd vir Piet Koornhof en Marcelle [?] daar sien rondloop. Toe’t ek ook gestaar, maar om heel ander redes.)

  8. Wysneus :

    Al word ek self aangeskakel deur die walglike, dink ek die die verkrampte gepeupel se bourgeois afsku kan verstaan word as mens meer verbeelding, generosity en geduld aan die nag lê.

    Mens hoef nie in ons samelewing teater toe te gaan om geskok of gewalg te word nie; maak net jou oë oop. Mense hunker na skoonheid, goedheid, en waarheid. Dié is daar minder van.

    Miskien kan ek my punt illustreer deur die gedag van die dig:

    HOEKOM?

    Hoekom lees niemand die stront wat ek skryf nie.
    Dit stink so goed!

  9. Louis :

    Dankie vir die regstelling, Gilbert. Moes ‘n vertaling wees wat ek raakgelees het … Of kan ek ‘n Sol Plaatjies pleeg en opmerk dat dit verrassend is dat Schiller op hoogte was met Van Wyk Louw? 🙂

  10. Desmond Painter :

    Gilbert, jou prioriteite! Dit is vir ons almal duidelik dat jy werk terwyl jy eintlik hier op Versindaba moet wees! Ek en Andries maak ons nooit daaraan skuldig nie.

  11. Wysneus :

    Om te skok is maklik. Om iets te skep wat mooi is maar nie banaal nie, is bietjie moeiliker.

  12. Joan Hambidge :

    Ek vind hierdie reaksies van briefskrywers tersaaklik: dit beteken die teks het ‘n impak. As mense nog so in die wiek geskiet voel (plaheaze) beteken dit die drama het iewers ‘n ou snaar getokkel. (Verskoon asseblief die slordige Freudiaanse simboliek).

  13. Andries Bezuidenhout :

    Louis, jy’s ʼn regte platjie! Wysneus, ek stem saam oor ons land as wrede teater en dat mense dalk eerder na iets esteties op soek is. Ek het dit wel in hierdie teaterstuk gevind. Ook in “Anastasia W” – en amper skuldig daaroor gevoel. Ek kan verstaan dat beide stukke skok, maar albei bring ook iets werklik mooi tot stand. En vol humor, maar beslis nie banaal nie. Oor “Spyt” se estetika wil ek nie meer sê nie, want ek is bang ek bederf dit vir mense wat dit nog gaan sien. Joan, dis net vir my so jammer dat mense die stuk nie ʼn kans wil gee nie, nie dieper wil kyk nie en so skrik vir seks (nie eers naaktheid nie!) dat hulle die hasepad kies. Oor watter snare getokkel is vir diegene wat bly sit het, kan ek maar net raai.

  14. Desmond :

    Wysneus, ons het darem regtig nie ‘n elitistiese gesprek oor ‘die gepeupel’ hier gevoer nie. En dit het gegaan oor die werk van 2 van ons voorste skrywers, nie sommer enige ‘shock peddlers’ nie. Ek dink nie dit is so onredelik (en elitisties of moralisties) om te wens dat mense, soos Andries hier bo skryf, die stukke ‘n kans sal gee nie. Of, sou ek wil byvoeg, om ontstig te wees oor die ekstreme homofobiese reaksie van sommige Maties oor iets so onskuldig soos ‘n foto van twee mans wat mekaar soen in die studentekoerant nie.

    My opmerking was spesifiek oor mense se reaksies oor seksuele verhoudings tussen wit en swart en homoseksualiteit: dit is jy wat ‘die walglike’ ter sprake gebring het. Dit is nou goed en wel om ‘n retoriese speletjie te speel waarin die persoon wat kritiek lewer op iets soos homofobie beskuldig word daarvan dat hy of sy eintlik dan net so onverdraagsaam en ungenerous is teenoor die opinies van hulle wat homofobies is, maar dit is ‘n siniese strategie. Op kampus en elders is dit gay en sg. ‘gemengde’ couples wat geteiken word, nie hetero couples nie.

    Jou retoriese strategie, en jou manier om enige kritiek altyd af te maak as oneerlik, moralisties of gewoon ‘n soort ‘kampus cool’, maak dit onmoontlik om iets te s^e oor hoe mense se ervarings en identiteite nog steeds geproblematiseer en gestigmatiseer word. Veral wanneer ras en seksualiteit ter sprake kom. JY depress my.

  15. Andries Bezuidenhout :

    Sela, Desmond.

  16. Wysneus :

    Desmond, nou’t jy my huisvrou-hartjie baie seer gemaak. Sies vir jou.

    My kommentaar was met betrekking tot Andries se stuk. Die laaste paragraaf daarvan bring die walglike ter sprake, nie ek nie. Jou homofiliese tangens is oënskynlik irrelevant tot my kommentaar. Was ek die sinikus van jou depressies, dan sou ek sê dit is ‘n lui retoriese truuk om enige nie-konformis te delegitimiseer deur haar as ‘n homofoob/rassis/xenofoob/afrikaner af te maak. Is ‘n enkele teenstrydige stem een te veel? Dis die totalitêre impuls, sien.

    My punt is dat ‘n empatiese persoon veral die briefskrywer wat haar gatvolgeit vir vloek en seks wat in haar keel afgedruk word se ‘gag reflex’ behoort te kan verstaan (hou op met giggel agter in die klas), sonder om aan te gaan oor die sotlikheid daarvan.

    En natuurlik is dit ‘n elitistiese gesprek. Jy’s deel van ‘n elite; ek ook. Daar is ‘n natuurlike aristokrasie in elke lewensfeer. Omhels dit. Maar ek glo daar gaan ‘n verantwoordelikheid daarmee saam, wat nie ordentlik vervul kan word as jy in antogonisme met die non-elite staan nie. Rather string them along than string them up.

    Ek is bekommerd oor jou. Op hierdie bladsy alleen noem jy ten minste drie goed wat jou depress. Sielkundige, heel jouself!

    Andries, ek het nie hierdie stuk gesien nie, so my opmerking is nie spesifiek daarop gemik nie. Met die “mooi” waarna mense soek bedoel ek nie noodwending die estetiese nie, maar eerder die skone. Wat nie noodwendig skoon hoef te wees nie. ‘Beautiful’ eerder as ‘pretty’. Dink King Lear. Met ‘banale’ bedoel ek nie vulgêr of pervers nie, maar alledaags en voorspelfbaar; ‘trite’.

  17. Desmond Painter :

    Wysneus, jy het woorde uit my oorspronklike reaksie oorgeneem en geparodieer, maar OK, ek moes dit eintlik geignoreer het. Net dit: ek het jou myns insiens nie afgemaak as homofoob of rassis nie; ek het wel van jou verskil op ‘n paar punte wat ek gedink het wel op my ook gerig was. Ek is half onder die indruk dat jy waarskynlik liberaal is, in die sin dat jy individuele vryheid en so aan ondersteun, so daardie soort karakteraanval (rassis, homofoob) was nie wat ek in gedagte gehad het nie. Jammer as dit dan regtig so geklink het. En ja, ek is ook soms bekommerd oor my; dis maar die tyd van die jaar! Ek beny jou regtig die trefseker, onafhanklike trajek van al jou opinies. As ons almal maar net so nie-konformisties kon wees soos jy!

  18. Het nog nie hierdie stuk deur een van ons TOP skrywers gesien nie, maar wou verseker en nou nog te meer! As dit soveel teenstrydige reaksie uitlok het dit beslis ‘n aar raakgeboor. Die verwoording van sulke kontrasterende gevoelens is werklik nodig. Veral as ons nie almal dadelik laer trek en net in stereotiepes dink nie. Wel luister wat gesê word. Mense gun om te voel wat hulle werklik voel en dit te verwoord al is dit ‘n “uitloop” of “deur toe klap” reaksie. Al verskil dit hemelsbreed wat mens self voel of glo is reg. Ons kan immers vir die ander groep laat weet ons het gehoor hoe voel hulle en hoe gebelg hulle is.
    Vir al die wat onstig, gebelg en gewalg gevoel het, ons hoor julle. Al verskil ons hemelsbreed glo ons julle het ook die reg om julle sê te sê. Dis die vryheid van spraak wat die skrywer en julle besit.

  •