Andries Bezuidenhout. Cama! Hleka! Waar “urineer” en “glimlag” opdragte is

Tshaf ka lo mayin

Tshaf ka lo mayin

 

Mense wat sukkel om te slaap, hou gewoonlik daarvan om woordeboeke te lees. Jy soek nie woorde op nie. Jy begin sommer enige plek en lees. By “m”, of “v”, of sommer die kort afdeling by “z”. Opeengestapelde, onverwante gegewens help om die kop af te skakel. Ek wonder soms wat insomniese leksikograwe lees om aan die slaap te raak.

Nietemin, daar is ʼn hele paar woordeboeke waardeur ek blaai as ek sukkel om af te skakel. ʼn Gunsteling is ʼn gids wat verduidelik waar Suid-Afrikaanse plekname vandaan kom. ʼn Ander gunsteling is ʼn kopie van die Kamer van Mynwese se Woordeboek vir Mynwerkers wat in 1969 gepubliseer is, die jaar waarin ek gebore is. Die eerste weergawe van hierdie woordeboek is in 1920 as die “Miner’s Companion” gepubliseer. ʼn Ene mnr. H.M. Taberer het dit saamgestel en die “Companion” is weer in 1938 en 1953 hersien. Die weergawe wat ek het, die een uit die sestigs, is deur mnr. J.S. Erasmus, toe die hoof van die mynmaatskappy Anglo-American se “Bantoe-opleidingseenheid”.

Fanakalo beteken “op dié manier”, of “like this”, in Engels. Die woordeboek beskryf die onstaan van Fanakalo só:

“Daar word algemeen gemeen dat Fanakalo onstaan het as gevolg van die pogings van Indiërs wat in die Natalse suikerbedryf gewerk het, om Engels en Zoeloe gelyktydig aan te leer… Veral die Blanke is verantwoordelik vir die verspreiding van Fanakalo oor die grense van Natal na die goud- en diamantvelde en ander bedrywe waar dit gou as doeltreffende kommunikasiemiddel tussen Blanke en Bantoe posgevat het…”

Verder word daar verduidelik:

“Die bedoeling is nie dat Fanakalo enigeen van die suiwer Bantoetale moet vervang wat altyd by seremoniële geleenthede gebruik word nie. Die werknemers van die mynbedryf praat egter ongeveer 15 Europese tale en 44 Bantoetale, en Fanakalo het die bedryf in staat gestel om die moeilike kommunikasieprobleem te oorkom.”

Dan ʼn motivering waarom wit werknemers Fanakalo moet aanleer:

“Produktiwiteit en veiligheid vereis dat elke Blanke werknemer die geleentheid moet benut om Fanakalo so gou moontlik aan te leer, sodat hy met die Bantoewerknemers kan praat en duidelike en korrekte opdragte aan hulle gee.”

Die Woordeboek vir Mynwerkers het dan ʼn Engels-Fanakalo afdeling, asook ʼn Afrikaans-Fanakalo afdeling. Elkeen bestaan uit drie kolomme. Daar is die Engelse of Afrikaanse woord, dan die Fanakalo ekwivalent, gevolg deur hoe die woord uitgespreek moet word. As voorbeeld:

English

Fanakalo

Pronunciation

shaft timberman

bas ka lo tshaf

bahs kah law tshahf

 

Afrikaans

Fanakalo

Uitspraakgids

skagtimmerman

bas ka lo tshaf

bas ka lô tsjaf

 

Hierdie voorbeeld sê natuurlik veel meer as bloot vertalings. Die aanname is dat ʼn skagtimmerman wit is. Ook ʼn “myner”, wat sommer vertaal word as “bas”.

Daar is ʼn paar ander voorbeelde wat my soms laat wonder oor die verhoudings tussen die myners en mynwerkers. Twee daarvan as voorbeelde:

English

Fanakalo

Pronunciation

smile v.

hleka

shleh-kah

Smile!

Hleka!

Shleh-kah!

urinate

cama

qah-mah

Urinate!

Cama!

Qah-mah!

 

Afrikaans

Fanakalo

Uitspraakgids

glimlag

hleka

sjlê-ka

Smile!

Hleka!

Sjlê-ka!

urineer

cama

qa-ma

Urineer!

Cama!

Qa-ma!

 

Nou wonder ek soms, so voor ek aan die slaap raak, wat die omstandighede is waaronder ʼn myner die opdrag aan ʼn mynwerker gee om te glimlag. Of nóg vreemder, om te urineer. Ek wonder of die twee opdragte soms in kombinasie gebruik word. Hoekom sukkel ek vanaand om te slaap, ten spyte van die woordeboek?

Dalk moes ek nie vanaand “g” en “u” gekies het nie.

Bookmark and Share

3 Kommentare op “Andries Bezuidenhout. Cama! Hleka! Waar “urineer” en “glimlag” opdragte is”

  1. Desmond Painter :

    Laat my dink aan Deleuze & Guattari se bespreking van taal in A Thousand Plateaus, veral ‘the order word’: die woord wat beveel, wat orden. Ek sou nu die verwysing opgesoek het, maar my boeke is (saam met al my notas) in die RW Wilcocksgebou vasgevang, waarskynlik sopnat, en ek mag hulle nog nie gaan probeer red nie…

  2. Andries Bezuidenhout :

    Einaaaaaaaaaa, Desmond! Innige simpatie. Ek weet van die geskiedenismense se boeke is nou geskiedenis, maar ek het nie besef jou kantoor is ook daar nie. Sindisa buk! Sindisa!

  3. Andries, die HELE geskiedenisdepartment is uitgewis — aan die skade wil ek nie eers dink nie. Ek is op die vloer reg onder hulle, en ons kan nie ingaan om te gaan kyk nie. Hulle het die vuur geblus voor dit ons vloer ook verswelg het, maar daar is glo beduidende waterskade. AL my akademiese en niefiksieboeke is in daai kantoor! En ek het ‘n spul notas en goed vir artikels waaraan ek tans werk op die vloer gelos… Oi. Nou sit ek maar in die biblioteek en probeer die blerrie NRF-ding voltooi. Watter nagmerrie. (Ek praat nou van die NRF-vorms!)

  •