Jacobus van der Riet. Die gedigte van 9/11.

WTC2

Klaarblyklik het die vreemde gebeure wat hulle op daardie berugte datum afgespeel het ‘n ongekende vlaag gedigte opgelewer, tientalle duisende selfs, veral in die VSA. Party het binne ure na die gebeure ontstaan en ander later, in die nadraai. Daar het dan ook reeds bloemlesings en oorsigartikels verskyn, waarin probeer word om die korrels van die kaf te skei en van die gedigte wat van blywende waarde mag wees te indentifiseer. Die Library of Congress het o.a. goeie werk in dié verband gedoen.

Interessant dus dat die mensdom steeds na die digterlike pen gryp in sulke tye van hewige emosie of verdwasing, ondanks die bekende bedenkinge wat Adorno oor die maak van gedigte oor sulke onnoembare gruwels gekoester het. Dit was klaarblyklik vir derduisende mens nietemin onmoontlik om nie daaroor te skryf nie. ‘n Ander interessantheid is om die verskillende invalshoeke van die digters te ontleed; almal skryf immers oor die dieselfde gebeure, maar elkeen doen dit vanuit ‘n bepaalde perspektief. Die een skryf oor sy belewenis van die bepaalde dag, die ander probeer hom in die posisie van die betrokkenes indink, nog een dig oor die vallende of springende figure uit die brandende geboue, ander sweer wraak teenoor die vermeende skuldiges, ander dink na oor die verlies aan onskuld, hoe alles na dese anders sal wees, ander doen introspeksie en steek hand in eie boesem oor die oorsake van die gebeure en gebruik die geleentheid om ‘n boodskap aan die leser oor te dra, nog iemand wonder oor die wenslikheid van die nadraai (Guantanomobaai, Afghanistan, Irak). Daar is selfs ‘n treffende protesgedig waarin onraad vermoed word oor wat werklik daardie dag gebeur het. Daar is ook gedigte wat nie met die eerste oogopslag verraai dat dit wel oor 9/11 gaan nie, maar wat dit tog wel doen. Van die treffendste gedigte is deur New Yorkers wat sekere mense mis, omdat hulle nie meer daar is nie.
Breyten Breytenbach se gedig wat reeds op 12 September 2001 ontstaan het, vra oënskynlik of ‘n gedig ooit die gebeure kan verwoord:

September 12, 2001

will the hand endure moving over the paper
will any poem have enough weight
to leave a flightline over a desolate landscape
ever enough face to lift against death’s dark silence
who will tell today?

the huge anthill of people remains quiet
somber and shrill, bright and obscure
as if brown effluvium of sputtering towers
still sweeps the skyline with a filthy flag
who will tell today?

today images wail for voice behind the eyes
planes as bombs stuffed with shrapnel of soft bodies
then the fire inferno flame-flowers from skyscrapers
human flares like falling angels from the highest floor
down, down all along shimmering buildings of glass and
steel
weightless and willowy and flame-winged streamlined
reflections fleeting in the fugitive language of forgetting
the hellhound of destruction has a red tongue of laughter

who will tell?
gouged eyes do not understand that the sky is blue
through the dismal and chilly nuclear winter
people stumble people shuffle
stumble-people shuffle-people worm-white-people
where are the faces
old before their ending or their wedding
greyed in ashes from head to toe
as if clothed in the coast of the snowing knowing of ages beneath rummage and debris
rosy corpses move and
mumble
and in the East River confidential files and folders float
with shreds and feathers lacerated human meat
scorched confetti for the dog’s feast

who will tell tomorrow tomorrow
where are the faces
will the tongue still think
still pulse its dark lair
with the flaming memory of bliss
will any poem some day ever carry sufficient weight
to leave the script of scraps recalling fall and forgetting
will death remain quivering in the paper.

 

Van die gedigte wat ek gelees het, is o.s. gedig van Martín Espada een my gunstelinge, dalk juis omdat dit nie die gruwelgebeure self probeer beskryf nie, en tog daarna verwys in die agtergrond; die klem val eerder op die mense en hul daaglikse werksaamhede daar bo in die World Trade Centre, voordat dit ontwrig is. Ook die slot met die verwysing na die nadraai is besonder treffend, wanneer slagoffers uit verskillende wêrelde mekaar ontmoet.

Alabanza: In Praise of Local 100

for the 43 members of Hotel Employees and Restaurant Employees Local 100, working at the Windows on the World restaurant, who lost their lives in the attack on the World Trade Center

Alabanza. Praise the cook with the shaven head
and a tattoo on his shoulder that said Oye,
a blue-eyed Puerto Rican with people from Fajardo,
the harbor of pirates centuries ago.
Praise the lighthouse in Fajardo, candle
glimmering white to worship the dark saint of the sea.
Alabanza. Praise the cook’s yellow Pirates cap
worn in the name of Roberto Clemente, his plane
that flamed into the ocean loaded with cans for Nicaragua,
for all the mouths chewing the ash of earthquakes.
Alabanza. Praise the kitchen radio, dial clicked
even before the dial on the oven, so that music and Spanish
rose before bread. Praise the bread. Alabanza.

Praise Manhattan from a hundred and seven flights up,
like Atlantis glimpsed through the windows of an ancient aquarium.
Praise the great windows where immigrants from the kitchen
could squint and almost see their world, hear the chant of nations:
Ecuador, México, Republica Dominicana,
Haiti, Yemen, Ghana, Bangladesh.
Alabanza. Praise the kitchen in the morning,
where the gas burned blue on every stove
and exhaust fans fired their diminutive propellers,
hands cracked eggs with quick thumbs
or sliced open cartons to build an altar of cans.
Alabanza. Praise the busboy’s music, the chime-chime
of his dishes and silverware in the tub.
Alabanza. Praise the dish-dog, the dishwasher
who worked that morning because another dishwasher
could not stop coughing, or because he needed overtime
to pile the sacks of rice and beans for a family
floating away on some Caribbean island plagued by frogs.
Alabanza. Praise the waitress who heard the radio in the kitchen
and sang to herself about a man gone. Alabanza.

After the thunder wilder than thunder,
after the booming ice storm of glass from the great windows,
after the radio stopped singing like a tree full of terrified frogs,
after night burst the dam of day and flooded the kitchen,
for a time the stoves glowed in darkness like the lighthouse in
Fajardo,
like a cook’s soul. Soul I say, even if the dead cannot tell us
about the bristles of God’s beard because God has no face,
soul I say, to name the smoke-beings flung in constellations
across the night sky of this city and cities to come.
Alabanza I say, even if God has no face.

Alabanza. When the war began, from Manhattan to Kabul
two constellations of smoke rose and drifted to each other,
mingling in icy air, and one said with an Afghan tongue:
Teach me to dance. We have no music here.
And the other said with a Spanish tongue:
I will teach you. Music is all we have.

WTC4

In dieselfde trant, dog ietwat eenvoudiger, is die volgende gedig van Andrea Carter Brown.

THE OLD NEIGHBORHOOD

Where is the man who sold the best jelly donuts and coffee
you sipped raising a blue Acropolis to your lips? The twin

brothers who arrived in time for lunch hour with hot and cold
heros where Liberty dead ends at the Hudson? The courteous

small-boned Egyptian in white robe and crocheted skullcap
in the parking lot behind the Greek Orthodox shrine whose

bananas and dates you could always count on? How about
the tall, slim, dark brown man with dreadlocks cascading

to his waist who grilled Hebrew National franks to perfection
and knew just the right amount of mustard each knish wanted?

The cinnamon-skinned woman for whose roti people lined up
halfway down Church, the falafel cousins who remembered

how much hot pepper you preferred? Don’t forget the farmers
who schlepped up from Cape May twice each week at dawn

to bring us whatever was in season at its peak: last August,
blueberries and white peaches. What about the lanky fellow

who sold green and red and yellow bears and fish and snakes
in plastic sandwich bags with twist ties; his friend, a block

away, who scooped still warm nuts from a copper cauldron
into palm-sized wax paper sacks he twisted at the corners

to close? The couple outside the post office with their neatly
laid out Golden books, the shy Senegalese with briefcases

of watches except in December when they sold Christmas
trees? The Mr. Softee who parked every evening rush hour

by the cemetery to revive the homeward hurrying crowd?
I know none of their names, but I can see their faces clear

as I still see everything from that day as I ride away from
the place we once shared. Where are they now? And how?
Dit is ironies dat soveel van die karakters wat in Carter se gedig voorkom juis van “ander” kulture getuig en dat ook hulle soos in Espada se gedig met die voorsiening van lewegewende kos gemoeid was, juis op die dag waarop die Amerikaanse volk hulle opnuut teenoor die “ander” sou definieer: Jy is of met ons of teen ons. Ná die verwysings na kitskosse, kom diegene wat boeke, horlosies en Kersbome verkoop vir ‘n Desember wat vir vele nie sou aanbreek nie, en dan die man wat huistoegangers verkwik, behalwe dat baie van hulle dié keer nie die spitsverkeer sou meemaak nie.

‘n Enigsins enigmatiese gedig waarin die wraaktema hom voordoen is, is afkomstig van Julia Vinograd. Sy plaas die gebeure in die ruimer perspektief van die geskiedenis waartydens die spreekwoordelike ou vrou sulke tonele van verwoesting en verlies moes hanteer. Maar wie kan die slotreëls vir ons uitlê?

World Trade Center

I am an old woman in a black dress
Kneeling in the ruins, clutching my shoulders,
teeth clenched and lips drawn back in a snarl,
rocking back and forth in grief and rage.
I need to tear out my enemy’s throat
for the taste of his lifeblood
is better than strawberries.
I am kneeling in the ruins of Byzantium.
I am kneeling in the ruins of New York.
I am saying the names of my dead children
over and over, as if they were silver bullets
to shoot at God’s smile,
but I want to kill my enemy’s children
more than I want my own children back.
My face is twisted and strong.
People in uniforms want me to stand up
and get out of their way.
I ignore them.
The sky’s a pillar of smoke above me.
There’s a pillar of fire raging inside me.
I clench my shaking old hands into fists.
I need to squeeze my enemy’s throat
more than I need to hold my lover in the sweet and warm.
His body’s in front of me, squashed to a bloody pulp
with fallen metal.
Somebody takes our picture.
I am kneeling in the ruins of Jerusalem.
I am kneeling in the ruins of Ireland.
I am kneeling in the ruins of New York.
I am kneeling in the ruins of Stonehenge
that was a city once.
This was a world once
and I was human once but I’ve forgotten it.
I walk on bloody feet thru war.
Dying soldiers kneel to me
and I smile.
Daar is, soos verwag kan word, gedigte waarin die Volk en Staat se reaksie op die gebeure wel bevraagteken word, sonder, egter, dat die feite van die gebeure bevraagteken word. Paul E. Nelson se gedig heet “No Time for Dreamers”, maar hy is wel nog ‘n digterlike dromer. Pete Mullineaux se gedig hieronder het ook ‘n ironiese inslag:

Keeping Terrorists at Bay

The Guantanamo inmates are writing poems, (why not,
guests also enjoy cricket, baseball and Irish dancing)
– putting it all down, with sharpened pencils
making marks you can see, on paper that doesn’t lie.
Despite all the free time, the scribbling is frenzied,
some detainees compose automatically, even in sleep.
One epic alone has a thousand stanzas and the writer
knows them by heart (they have never left the heart).
A few shorter verses have even been published.

There are boundaries to this generous dispensation:
prisoners are not allowed to communicate. The poem
must not carry a message intended for other ears.
This is too wishy-washy, let us make it even clearer:
a poem cannot be aimed at an identifiable target.
One opus has been intercepted and destroyed
because it addressed the writer’s mother: beginning
‘Dear Mother.’ Remember, these people are devious,
they do not know the ropes or understand restraint;
deceptive ramblings may contain hidden devices,
guiding the reader towards subversive meaning.

You have to know the code to see between the lines,
it’s a cultural thing and the hard pressed authorities
employ special censors, trained to spot clues.
Even here you cannot be too careful, who can tell:
perhaps some in secret are poems themselves?
It is hard not to be swayed by the power of words.
As a precaution our line-detectors and semantic nit-pickers
are relieved from front line duty at regular intervals,
to avoid battle fatigue: the possibility of seduction.

The prisoners are not as innocent as they claim.
Believe us, we have had to discover the hard way,
some poems are heat-seeking and know their purpose;
others step up, clothed in a bland conformity,
so you drop your guard and wave them through
only to find they carry a hidden payload…
There is an imperceptible pause, a nano-second
when you are neither hot nor cold; north, south, east or west;
alive or dead; before all becomes crystal-clear
as the words literally explode in your face:
or worse still, inside your head.

WTC1

 

Bostaande gedigte veronderstel nietemin almal dat die Amptelike Weergawe van gebeure op 9/11 die korrekte is, dat die Twin Towers a.g.v. die impak van vliegtuie inmekaargetuimel het. Hoe sal dit ‘n mens se resepsie van die gedigte affekteer indien ‘n mens bedenkinge oor die Amptelike Weergawe ontwikkel? Duisende argitekte, ingenieurs, vlieëniers, vlugpersoneel, brandweermanne en ander wetenskaplikes glo nie die Amptelike Weergawe nie. Die spreekwoordelike “smoking gun” wat gewoonlik genoem word, is die onverklaarbare ineenstorting van ‘n derde World Trade Centre gebou, t.w. WTC7, wat nie deur enige vliegtuie getref is nie, maar bloot ‘n kantoorbrand beleef het en tog presies soos in ‘n klassieke implodering teen vryvalspoed netjies in sy voetspore inmekaargetuimel het. Die dosyne staalraamkolomme van die gebou is dus almal gelyktydig ontwrig, iets wat slegs plofstof sou kon vermag, want staalraamstrukture oorleef kantoorvure met groot gemak. Boonop het die stomme BBC die ineenstorting van die bepaalde gebou 15 minute te vroeg aangekondig. ‘n Hernude beskouing van die getuienis rondom die Twin Towers self dui dan, volgens die navorsers, eerder op die sistematiese gebruik van plofstof as die impak van vliegtuie. D.w.s. die skuldige partye moet nader aan die tuisfront gesoek word. Oor die Pentagon se gat-in-die-muur en die Shanksville-toneel se gat-in-die-grond waarin die ander vliegtuie skynbaar spoorloos verdwyn het, hang daar ook vraagtekens.

So indien ‘n mens erger onraad vermoed as wat die Amptelike Weergawe voorhou, hoe lees ‘n mens die 9/11-gedigte dan? Want dan is die vergryp eintlik veel bedenkliker as enigiets wat die meeste 9/11 digters ooit kon vermoed het. Dan raak ironie by die saak betrokke, maar sonder die digter se bedoeling. Die digter dink hy weet waarvan hy praat, maar die leser dink hy ken eintlik nie die volle verhaal nie. Hoe sou die gedig gelyk het indien die digter die agterdogtige leser se vermoedens gedeel het?

Dit is natuurlik ‘n proses wat hom heel dikwels afspeel, dat die leser ‘n “broeis bantam” in die hoek is wat agterdogtig kloek. In hierdie eeu van ongeloof bv. sal godsdienstige gedigte van watter aard deur lesers met verskillende wêreldbeelde verskillend gelees word: die een dink dat dit moontlik iets oor die werklikheid sê, en die ander dat dit noodwendig op vrome wyse ‘n versinsel weerspieël. Albei lesers kan nog die tegniese aspekte van die gedig waardeer, maar net die een sal die inhoud werklik ter harte kan neem, as die inhoud enigsins die moeite werd is, bygesê. So gaan dit ook seker met gedigte oor die vreemde vlieënde voorwerpe, Oscar Pistorius, en ander moeilik toetsbare geskiedkundige getuienis.

Sekere 9/11 gedigte sal steeds grootliks kan staan soos hul geskrywe is, bv. die aangehaalde gedig van Espada, omdat dit nie veel verskil aan die lot van die slagoffers maak wie of wat vir hul ontydige dood verantwoordelik is nie. Dit is steeds waar dat hul wêreld daar bo in die gebou daarmee heen is en hulle word gemis. En tog, sou dit uiteindelik wel blyk dat die Amptelike Weergawe ‘n versinsel is en dat die gebeure van 9/11 eerder ‘n tuisgemaakte operasie was om ‘n Pearl Harbour-effek te bereik en ‘n Oorlog te loods, sal die digters dan weer in hul duisende na die pen gryp? Of sal hulle uit skaamte swyg? Maar intussen het ons derduisende gedigte om te oorweeg, met of sonder ‘n vraagteken in die agterkop.

Bookmark and Share

12 Kommentare op “Jacobus van der Riet. Die gedigte van 9/11.”

  1. Boeienmde leesstuk, dankie.
    Ek het ook my hand aan 9/11 gewaag in (1) ‘n omdigting van wyle Lionel Abrahams se 9/11 gedig (in Honderd Dichters 9
    (Leiden, Nederland), 2006; en (2) my eie gedig in my bundels KLANKDIG en DIGSELS:
    (1)
    NA 11 SEPTEMBER 2001
    They flee from me that sometime did me seek.
    Sir Thomas Wyatt

    Ek vlug van hulle wat ek soms opgesoek het
    om eerlike, gawe menings: “Sê my … hou jy hiervan?”
    Dié troues se goedkeure het ek gedrink soos melk
    om my onbeproefde opvattings se bene sterk te maak.
    Hulle strydige lof het vitamienes voorsien
    vir my rondtastende begeesteringe.

    Nou sal ek hulle oë, hulle stemme vermy.

    Die skietende orgasme van oorlog verpulwer
    fyn tot stof masjiene en mure en vlees, spuit sement in
    in uiteenlopende vastighede in.
    Die wetendes weet nou almal
    dié kennis en daardie sal hulle geloof verbeter.

    Huiwerig tussenin word ek ontdek,
    word ek vergruis.

    En ek raak heimlik,
    verbloem my denke
    ingeval vertrouelinge,
    aangespoor deur oortuiging propvol passie,
    my betrap –
    die smaad van my vraagvraging,
    my kille verraad gestol in twyfel.

    Omdigting van Lionel Abrahams se gedig “After Wyatt after 11 9 ‘01”
    (2)
    HOOG-LIED 8:10
    11 September 2001

    Vir ontbyt haal die skutter twee flitse uit sy koker
    en snaarspan sy vernuf,
    verlos die blitse een vir een

    na waar die groot appel
    ewewigtig tog babels ten hemele ingewig
    hang tussen die kroon en die kroon
    bo nieu-amsterdam se klank
    uit betonboomkoeltes.

    Dan word eers een
    dan die ander kolom gestigmataseer
    en bol vlamwolke sugloos
    uit siloam se sye
    en tuimel torings
    op onskuldiges in,
    met enkeles wat verward
    geen sin meer maak
    en diaspories sprei
    soos bosluisbabas
    uit hul moederklos uit.

    Ek wonder oor dié spektakel
    uit hollywood se selluloïedraam,
    bly onaangeraak deur die spesiale effek
    van hierdie oscar-wenner
    op my,

    en onthou dat ek ommuur is
    en my borste twee uitkyktorings
    en dat my (ge)liefde dus geborge voel
    en onbewus wil bly van die boogskutter
    se blitse gerig op dy en sy
    wat uiteindelik ook my
    ingewande
    uit sal wand.

    Ek hoop dit “help” ‘n bietjie ….
    Grpete
    Johann

  2. eisj, ek kan spel, maar nie altyd so leeker tik nie

  3. eisj, ek kan spel, maar nie altyd so leker tik nie

  4. Buiteblaf Breytenbach :

    Baie interessante blog – en veel om oor te bespiegel. Ek onthou dat ek die studente in my skryfklas by NYU probeer kry het om oor die aanslag te skryf, en dat hulle gevoel het hulle is nie ‘toegerus’ daarvoor nie.

    Maar waarom my poging in Engels weergee terwyl dit tog oorspronklik in Afrikaans geskryf en later ook gepubliseer is , weliswaar na die Engelse vertaling?

  5. Skuus, Buiteblaf, ek het nie geweet van die Afrikaanse weergawe nie; jammer, jammer.

    Dankie, Johann, vir die gedigte; ek hou daarvan.

  6. Leon Retief :

    Dankie vir die gedigte Jakobus. Ek was onbewus daarvan dat argitekte, ingenieurs, vlieëniers, vlugpersoneel en brandweermanne ook nog wetenskaplikes is. Die hele samesweringsteorie oor 9/11 is… wel, net dit. Afgesien van die fisiese bewyse dat daar geen sameswering was nie, of ten minste nie van die kant van die VSA nie maar slegs van die kapers, is daar enkele logiese besware wat teen die doelbewuste opblaas van WTC7 geopper kan word: 1) ‘n sameswering moet so dig as moontlik gehou word – net diegene wat daarvan moet weet sal op ‘n “need to know” basis ingelig word. Watter nut sou dit hê om die BBC vooraf in te lig dat WTC7 op ‘n sekere tyd inmekaar gaan tuimel en daardeur ‘n swak skakel in jou ketting van sameswering te skep? 2) Die vasvlieg van twee vliegtuie in die Twin Towers is op sig self opspraakwekkend genoeg, waarom nou die pap nog dikker gaan aanmaak deur ‘n naasliggende gebou te gaan opblaas en die kanse dat jou komplot blootgelê gaan word te versterk? 3) die voorbereidings om so ‘n groot gebou soos WTC7 met plofstof op te blaas is nie iets wat oornag geskied nie – dit verg sorgvuldige beplanning en die plasing van die plosfstof sal ten minste meer as ‘n week duur. So iets sal nie ongesiens verbygaan nie en niemand wat in daai gebou gewerk het het iets verdags opgemerk nie. Daar is nog baie meer wat gesê kan word, onder andere dat WTC7 nie net ‘n “gewone kantoorbrand” gehad het nie maar dit nou daar gelaat.
    http://www.debunking911.com/pull.htm
    http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7485331.stm

  7. Elza Lorenz :

    Die vraag wat sentraal staan agter die gebeure, nl of dit als n versinsel was vir iets anders, is myns insiens bietjie dik vir ‘n daalder. Ook glo ek dat dit buitendien min verskil aan die gedigte sou gemaak het…

  8. Buiteblaf Breytenbach :

    Jammer om weer te kom kla aso ‘n ou hond met ‘n seer tand (wat daar was die dag, en gou genoeg besef het dat samesweringsteoriee uit ‘n duim gesuig is wat net nooit leeggesuig sal raak nie, wat nie wil weet die wêreld met haar vrese en kwaad en verset is eenvoudig soos sy is nie, en dat die gebeure reeds ‘n byna onvoorstelbare paradigmaverskuiwing gebring het sonder ‘duistere’ motiewe): hoekom dan die gedig – die vertaling, en niks kan ‘vertaal’ word nie – so gaan kortwiek (of langwiek) deur die stanzabreuke weg te laat? Dis mos nou om die gedig se tong te laat knoop op wyses wat nie ter sprake was nie?

  9. Buiteblaf Breytenbach :

    “soos” ‘n ou hond…. jammer vir die teksverwerkerglips. En dis die hond wat daardie dag daar was, nie die tand nie.

  10. Jacobus van der Riet :

    weereens jammer, Breyten, met die formatering van die blog sukkel ek nog soms, en ja, ek was dus agtelosig.

    Leon, vir die wetenskaplikes onder ons is daar die webwerf : http://www.journalof911studies.com/articles.html wat sowat 70 eweknie-beoordeelde artikels bevat, waarin o.a. ook probeer word om die koring van die kaf te skei. Die getuienis van brandweermanne wat op die toneel was, is natuurlik wel van belang, en selfs die van vlugpersoneel wat die kapingsverhale beter as die man op straat kan beoordeel. Ek sien ‘n langdurige studie gaan nou wel uiteindelik aan ‘n universiteit gedoen word om die oorsaak van die ineenstorting van WTC7 te bepaal. Hopelik bring dit groter duidelikheid, en kan ons die saak voorlopig daar laat.

  11. Leon Retief :

    Jakobus my bewaar was eintlik teen jou gebruik van die woord “ander”, want argitekte ensovoorts is nie wetenskaplikes nie. In retrospek besef ek dat ek ‘n smiley moes ingesit het, askies dat ek dit nie gedoen het nie. Samesweringsteorieë interesseer my al lankal, vanaf die tyd toe mense gesê het dat die maanlanding nooit gebeur het nie. Ek is bekend met die joernaal waarvan jy die skakel gee, nie alle artikels handel oor die fisika van die geboue se kollaps nie, nie alle artikels is deur mense met gepaste kwailifikasies nie en my vraag is wie die eweknie-evalueerders was. Maar goed, kom ons laat dit daar soos jy voorstel en hiermee sommer jou smiley ook: 🙂

  12. Nie slegs ‘die wetenskaplikes onder ons’ verkies wetenskaplike ondersoeke nie.

  •