Gesprek van Yves T’Sjoen met Breyten Breytenbach. Tuin van Digters 2019 ter gelegenheid van de viering van de tachtigste verjaardag van Breytenbach.
Deze weken mag ik in Zuid-Afrika de essaybundel De ontdekking van het eiland. breytenbachiana voorstellen. Het boek is het slotdeel van een drieluik, met het academische boek Kwintet. Literaire dialogen tussen Afrikaans en Nederlands en het vorige werkschrift Breyvier. Over taal, burgerschap en Breytenbach, waarin overwegend aandacht uitgaat naar leven en werk van Breyten Breytenbach (1939-2024).
De publieke gesprekken hebben plaats bij SASNEV (in Kaapstad), in het Breytenbach Sentrum – de opname is beschikbaar op de Facebook-pagina van het Sentrum – en op uitnodiging van de SA Akademie vir Wetenskap en Kuns. Met collega’s Andries Visagie en Willie Burger worden onderhouden gevoerd die inhaken op diverse facetten, zoals Breytenbach en Afrika, over het politieke verzet, de banden met de Lage Landen en Breytenbach in vertaling. Bij die ontmoetingen wordt over de literaire nalatenschap gesproken, zeker nu gesprekken gaande zijn over de bestemming van het documentair materiaal en de kunstwerken.
De boeken zijn een aanleiding om met Zuid-Afrikaanse kenners en vrienden van Breytenbach te praten. In Prins Albert mocht ik Marius Scholtz ontmoeten, zoon van de hoogleraar Hendrik van der Merwe Scholtz (1924-2005), die van 1959 tot 1963 aan de gemeentelijke universiteit van Amsterdam de leerstoel Zuid-Afrika bekleedde (als opvolger van N.P. Van Wyk Louw). Eerder schreef ik over de betrokkenheid van Merwe Scholtz bij de vrijlating van Breytenbach begin december 1982. In een recente persoonlijke getuigenis, die de zoon schreef ter gelegenheid van de lectuur van The True Confessions of an Albino Terrorist (1984), verhaalt hij over de gesprekken van zijn vader Merwe Scholtz met Breytenbach in Pollsmoor gevangenis, zijn activiteiten als ‘sensor’ van de Afrikaanse literatuur (op voorstel van N.P. van Wyk Louw) en vooral de autoritten met een incognito Breytenbach op 2 en 3 december van Kaapstad tot Grahamstad. De neerslag van deze reconstructie wordt later gepubliceerd. Het spannende relaas sluit aan bij mijn bijdrage over Merwe Scholtz en Breytenbach op Voertaal: https://voertaal.nu/breytenbach-notitie20-alles-baie-stil-gereel-en-niemand-het-geweet-merwe-scholtz-aan-de-poort-van-pollsmoor-prison/.
Deze en andere ontmoetingen werpen een particulier licht op Breytenbachs geanimeerde leven en indrukwekkende literaire en artistieke productie. Diverse facetten verdienen in de studies die nu worden geschreven aandacht en maken deel uit van de tegelijk tragische maar ook rijk gevulde levensgeschiedenis. Een biografie zal altijd reductionistisch zijn, zeker nu ik de vele getuigenissen en verhalen beluister. Die herinneringen en persoonlijke visies zijn aanleiding om op Voertaal te werken aan een volgende reeks met kronieken (‘Breyten schrijven’). In de rubriek verschijnt de komende weken de transcriptie van het laatste interview met Breytenbach waarin toch wel markante uitspraken voorkomen die de literaire nalatenschap betreffen.
Het prismatische bestaan en de engagementen, zoals de Dakar-conferentie in 1987 en de oprichting van het GORIN (Gorée Institute), moeten worden beschreven. Daarvoor is archiefonderzoek nodig. Naast de jaren in Zuid-Afrika en in Parijs, op het eiland Gorée, in New York en in het huis in Girona en het atelier Can Ocells (Catalonië) moeten afzonderlijke studies worden voorbereid over de (taal)politieke visie, over het pan-Afrikanisme en de werkzaamheden en initiatieven op Gorée (waar Breytenbach van 2002 tot 2010 uitvoerend hoofd was van het departement cultuur), het Pirogue Collective (Island Position) en het periodiek Imagine Africa, over de vertalingen (en diens betrokkenheid) en dus de uiteenlopende gestalten van de schrijver in meerdere talen, over het grafische werk, enzovoorts. Ook na alle wetenschappelijke artikels en studies van Zuid-Afrikaanse experten, de scripties en artikels in binnen- en buitenlandse tijdschriften, en na de voltooiing van het drieluik ligt ontzettend veel werk op de plank, waarover een enkele biograaf zich onmogelijk kan uitspreken. Er is onderzoek nodig naar die publieke facetten van een homo viator en bewoner van het “land van MOR”, of dus de Middenwereld.
Nu de bestemming van de literaire nalatenschap wordt besproken met de nabestaanden mag ik oproepen om het literaire en artistieke werk oordeelkundig en dus op wetenschappelijke gronden te ontsluiten en te inventariseren, zorgvuldig te beschrijven en te digitaliseren. Zoals is gebeurd in het Literatuurmuseum (Den Haag) met de archivalia van Ingrid Jonker. Dat intussen gedigitaliseerde archief wordt de komende weken teruggestuurd naar Zuid-Afrika, waar het zal worden geconserveerd in het JS Gericke-archief van de Universiteit Stellenbosch. Het Jonker-archief heeft natuurlijk een heel andere en meer turbulente geschiedenis, met pecuniaire belanghebbenden en familietwisten, dan dat van Breytenbach. Het is niettemin een uitdaging om het omvangrijk archief een bestemming te geven zodat het voor komende generaties beschikbaar is voor wetenschappelijk onderzoek en de ontwikkeling van complementaire visies op en beschrijvingen van het intellectueel, artistiek en persoonlijk leven.
Er staan heruitgaven op stapel van poëzie, onder meer in Frans, Engels en Nederlands. Het is vanzelfsprekend van belang de literaire productie in verschillende talen op de kaart te houden en ook weer andere lezers aan te spreken. Tezelfdertijd moet kritisch aandacht worden gegeven aan de verzameling van archiefdocumenten, manuscripten en brieven, andere parafernalia zoals dagboeken en schrijfnotities, die voor wetenschappers en studenten aan universiteiten beschikbaar worden gesteld. Met Kerneels Breytenbach als exécuteur testamentaire van Breytenbach en in overleg met de nabestaanden wordt op die manier het werk opengesteld voor voortgezette studie. Ik stel mij voor dat in de nabije toekomst wetenschappelijk geannoteerde brievenuitgaven worden bezorgd, een studie wordt ondernomen naar de tekstgeschiedenis van poëzie en romans, dat de werknotities worden bestudeerd en dat ook de vele tekstvarianten in kaart worden gebracht. Op die manier wordt terdege geïnvesteerd in het “Nachleben” van een van de belangrijkste en meest grensverleggende literaire auteurs in de Afrikaanse letteren.