Author Archive

Onderhoud met Etienne Terblanche (by die nag se wit kant in)

Tuesday, October 18th, 2016

by-die-nag-se-wit-kant-in

 

Etienne Terblanche gesels met René Bohnen

oor sy bundel “By die nag se wit kant in”

Baie geluk met jou digdebuut, Etienne. Jy het natuurlik reeds verskeie akademiese publikasies oor poësie die lig laat sien, veral met ʼn nuwe blik op die oeuvres van T.S. Eliot en E. E. Cummings ten opsigte van ekopoësie en ingeplaaste skryf. Kan jou lesers ʼn soortgelyke benadering of belangstelling verwag in jou eie poësie?

René, baie dankie vir jou sorgvuldige vrae. Dit is nie vergesog om te sê dat die blare aan die fluweelboswilge daar in ons omgewing my op ‘n manier gevra het om hulle te skryf nie, om vir hulle ‘n stem te wees. En dit voel soms asof die sensuele fyn en groen grashellings in die Wolkberg met my praat wanneer ek daar uitkom. Natuurlik het ek hard probeer om hulle te ignoreer. Ek is ‘n moderne mens wat nie ou vorme van bygeloof duld nie. Maar ek moes luister. Die blare en die gras moes wen, hoe kon dit anders? Ons is nie hier om die lewe ‘n les te leer nie. Die lewe is te groot, en groots. Jy kan leer en deelneem, jy kan groei en blom. Dit is omtrent al. “The world is charged with the grandeur of God.”

Dit aan die een kant. Aan die ander kant dig ek nie berekend groen nie. Nou hoe nou, sou ‘n mens kon vra. Want ek onthou dat die heel beste groen gedigte nie doelbewus geskryf staan in die mode van wat ons tans “groen” noem nie. Neem die hele oeuvre van D. J. Opperman as voorbeeld, neem veral “Kontrak” of “Mijn Herte met Luste Ghevaen” of daardie beeld van die groen, afgeskeurde gras in Heilige Beeste. Neem soveel van die treffende metafore en speletjies in Breyten Breytenbach se gedigte. Dink aan hoe die natuur tref in Eugène Marais se “Winternag” wat nie ‘n groen fokus het nie. Dink aan Gerard Manley Hopkins en natuurlik E. E. Cummings wat gedig het lank voordat die ekokritiek en die digkuns in die akademiese gange met mekaar in dialoog getree het.

Verstaan ek reg, dat jy voel jou gedigte is nie doelbewus ekokrities nie?

Ja, want hulle wil in die eerste plek net gedigte wees. Daarom is die prominente oorweging nie hoe groen die boodskap gaan wees nie maar sake soos hoe die reëls gevoelig afgekap moet word: so ‘n digterlike rekenkunde verg uiteindelik al jou uitdruklike aandag. En dit is asof die gedig se groenheid dan asof vanself vorm aanneem. Dit wil sê die gedig is die literêre vorm wat van nature neig na groenheid. Daarom hou ek die ekokritiek en die gebiedende groen mode doelbewus ‘n bietjie op ‘n afstand sodat my gedigte die grootste moontlike speelruimte geniet om as’t ware self terug te keer na hulle groen inplasing—gedigte het in elk geval so ‘n gewoonte omdat hulle uit die liggaam voortspruit met ritme, klankpatrone, herhaling, sintuiglike beelde en dies meer.

Ek dink ek moet in hierdie korrekte en soms moralistiese tye spelerig waak teen die idee dat ‘n gedig ‘n boodskap is wat gereduseer kan word tot die uitdrukking van een of twee modieuse sedes. Wanneer gedagtes byvoorbeeld gedigte word, verander die syn van die gedagtes in hulle wese, word hulle ‘n ander soort denkervaring—hulle word talig beliggaam en in dié sin sekerlik so groen as wat groen groen kan wees. ‘n Aantreklike groen!

Wallace Stevens vergelyk die poësie met ‘n blou kitaar en sê: “Things as they are/ Are changed upon the blue guitar.” Dieselfde geld die groen kitaar.

Wat die ekokritiek self betref, is ek bekommerd dat dit té skepties en selfs sinies word oor die natuur, bewaring en letterkunde. Maar dit is ‘n gesprek vir ‘n ander geleentheid.

As ek omblaai na die motto toe, word sekere idees reeds by my geaktiveer – idees wat ek verder in die bundel sal ondersoek. Op hierdie stadium reeds sou ek egter wou vra: watter rol speel alchemie in jou verse?

Die alchemie speel nie bewustelik ‘n rol in die maak van my gedigte nie. Maar jy is reg dat die Jungiaanse wêreld ‘n belangrike rol speel. Nie soseer die studie van sy tekste nie (dit is ‘n groot oeuvre waarvan ek maar net ‘n aantal tekste en gedeeltes van tekste gelees het) maar in terme van Jungiaanse terapie wat vir my in die sogenaamde gewone lewe enorme deurbrake bewerkstellig het. ‘n Mens se lewe slaan deur in jou gedigte en my Jungiaanse ervarings vorm dus deel van die groter Gestalt van my gedigte as ervarings—ervarings in die skryf en hopelik dus ervarings vir die leser.

Die metafoor wat my gerig het met die komponeer van die bundel was dus nie die mooie van goud wat uit modder gemaak word nie. Dit was van die son wat deur blare skyn asook van ‘n lewende, vlieënde mandala—die skoenlapper. Selfs die bundeltitel het op een stadium vir my in Engels voorgekom as “The Floating Mandala,” al was die hele bundel van die begin af in Afrikaans. (Afrikaans, my eerste beminde.) Tweetaligheid het ook sy komplekse kante! Daar was selfs met my vrou, my broer, my niggie en vriende gesprekke in die Akker (‘n koffiehuis hier in Potch) oor die Afrikaanse vertaling hiervan as moontlike bundeltitel: kronkelmandala, dartelmandala, fladdermandala, die swewende mandala, die drywende mandala… intense gesprekke oor ‘n glas Coke Zero of ‘n glas witwyn! Maar dit wou net nie geluk nie. Ná ‘n lang gespook en selfs ‘n kortlys titels wat ek aan Martjie Bosman en goeie lesers wat ek ken, gestuur het vir hulle oordeel, het ek met groot vrede oor die huidige titel besluit. Maar amper het ek soos in een van daardie eksistensialistiese dramas ‘n bundel op soek na ‘n titel gehad! Soos ‘n masjien wat nooit in ‘n kar sou ry nie omdat een kardinale skroef nie vervaardig kon word nie.

Nog by die motto: die psigoloog Carl Gustav Jung het na hierdie aksioom van Maria die profetes van Demokritus verwys as die metafoor vir individuasie. Hoe het jy in die verse omgegaan met die idees van Eenheid en Skeiding? Ek dink hier byvoorbeeld ook aan die treffende reël:

om my vrou sirkel ons kind (uit “In die begin”, bladsy 13.)

Laat my eers ‘n bietjie agtergrond skets voordat ons terugkeer na die bundel as sodanig. Die motto, die aksioma van Maria, die gedagte aan individuasie—hierdie dinge kan maklik meer abstrak lyk as wat hulle is. Hulle verteenwoordig ‘n pad wat ‘n mens loop en waarskynlik loop elke mens dit op die een of ander manier. Die vier stadia van die aksioma—een wat in twee verdeel en twee wat deur ‘n derde fase terugkeer na eenheid in ‘n vierde ruimte—verteenwoordig elk ‘n ervaringsveld in die sogenaamde alledaagse bestaan van mense en van kulture. Kyk byvoorbeeld na ‘n kind. Eers beleef die kind alles as een, onmiddellik een. Hy en ma is vir hom een en dieselfde ervaring. Iewers het ek gelees dat as dit reën en hy sou kon sê wat hy dink, sou hy sê: “ek reën.” Dié eerste eenheid is onmiddellik in die oorspronklike sin daarvan: dit kan nie bemiddel, gekommunikeer, gemedieer, verwoord of bedink word sonder om die eenheid aan duisende teenoorgesteldes en verskille te laat spat nie.

Maar die kind moet groot word, hy moet deur ‘n differensiëring beweeg, hy moet groei. Anders gaan hy nooit semiotiese of andersoortige vrugte dra nie. Hiermee kom daar noodwendig skeiding. Teen die tyd dat hy ‘n grootmens is, word sy alledaagse ervaring grootliks gedomineer deur teenoorgesteldes soos “ek en jy,” “ek, hy, sy en dit,” en selfs “suur slimfone baai in ‘n bruin nagmerrie.” Sy ervaring is nou relasioneel bestaande uit verbande tussen objekte en ‘n legio verskille met hulle woorde, sinne en paragrawe. En snags droom hy homself terug in die rigting van eenheid.

Eenheidskind word ‘n talige grootmens wat die lewe in relasies ervaar: moontlik dink mens dit is die hele verhaal. Maar is dit? Saam met Maria die leraar van Demokritus voel ek anders, dat die eenheid nie verlore gaan nie. Dit is nog daar of hier, sodat ‘n grootmens in ‘n derde of vierde ruimte kan in beweeg waar hy of sy deur middel van talige (relasionele) ervaring die eenheid ervaar, hetsy deur harde werk, deur genade of deur beide hiervan. Sekerlik ook deur middel van die skryf van gedigte. Is dit nie Cummings wat gesê het die gedig is daardie temperatuur waarby teenoorgesteldes smelt nie?

Die bundel neem jou as’t ware op ‘n reis deur die ervaringsvelde van die aksioma van Maria. Kan jy ‘n bietjie verder uitwy oor die derde en vierde ruimtes in terme van die bundel?

Ek het ‘n kollega wat hieroor kop skud en vra of die terugkeer na eenheid nie maar net eenheid is nie. Hoekom nou ‘n derde of vierde ruimte? Een van die antwoorde is dat jy die eenheid nie meer naïef en gevaarlik—ontstellend en hinderlik ongevormd—beleef soos in die geval van jou eerste eenheid nie. Dory die engelvis in Finding Nemo dink mos als is so pragtig een dat sy in die oop oseaan in kan swem met die “walvistaal” wat sy “bemeester” het! Ons sidder vir haar onthalwe want ons weet sy moes teen dié tyd van beter geweet het. En wat ‘n belewenis is dit om saam met jou kind in die huis te sien hoe sy of haar gedagtes van eenheid, waarin fantasie en werklikheid sommer net so meng, voel-voel en nie sonder genot nie vorm kry in die rigting van teenoorgesteldes en verskille. Dit is een van die treffendste dinge wat met ‘n mens kan gebeur om dit so ten nouste saam met iemand anders ‘n tweede keer te deurleef.

Die grootmens se geleidelike en soms skielike herontdekking van eenheid is derhalwe ‘n soort twee-in-een, ‘n streetwise coniunction oppositorum. Dit behels die oop nuwe ontdekking van eenheid anderkant en deur teenoorgesteldes wat bymekaar kom. Dit is gevorm en daar is diepte en ruimte daarrondom. Die teenoorgesteldes smelt en gaan oop in eenheid maar nou in ‘n baie meer bewuste vorm danksy die skeiding, differensiëring en groei wat plaasgevind het. Dit is hierdie derde/ vierde ruimte van streetwise eenheid wat in die derde en vierde bundelafdelings vorm aanneem. Waar die tweede afdeling tweeledigheid ondersoek en feitlik elke gedig daarin eindig in tweeledigheid, keer die vierdie afdeling terug na die kind se manier van kyk waarin die magiese spel tussen iets en niks opnuut saamval. Ook die bundeltitel verteenwoordig die samehang van teenoorgesteldes in die ruimte, van ‘n kind wat dink dat die volmaan net sowel ‘n deur is, ‘n ingang of poort na ‘n plek waar die geliefdes in ‘n ander land beland. Die bundel probeer dus fyn onderskei tussen die kinderagtige krag wat weier om te groei en die kinderlike krag wat eenheid beleef ook vanuit die perspektief van ‘n volwasse mens. Die beeld van ‘n boom, die boom as individu, is sterk aanwesig in die agtergrond hier.

Tog dink ‘n mens dikwels aan skeiding as ‘n verlies, ‘n moeilike en soms selfs bose ding.

Wanneer skeiding met mag, liefdeloosheid en geweld gepaard gaan, is dit boos. Maar skeiding is nie in sigself boos nie, dit is noodsaaklik vir groei. Die kind sirkel om die ma en uiteindelik ook goed uit die ma se dampkring uit op een of twee wyses, veral as dit ‘n seun is. Maar die terugkeer na daardie eenheid wat die groei in die eerste plek en eintlik deurgaans moontlik maak, bly net so belangrik.

Die digter soek myns insiens na skoonheid omdat hy of sy na heelheid soek. Vir my bly die digter ‘n moderne of ongemaklike sjamaan wat effens eenkant op die rand van die samelewing in sy hut of weelderige huis woon juis omdat hy of sy die rol speel van die soeke na heelheid, sekerlik ook vir die onthalwe van ‘n taal, kultuur of samelewing. Of die samelewing dit in ‘n gegewe tydstip besef of nié, iets hiervan bly waar. Die digter vryf die alfabet terug in die natuur se voortgang (oop, dinamiese heelheid en die integriteit van deel-wees van ‘n plek) in. Ek ontleen dié gedagte aan David Abram se The Spell of the Sensuous.

En ‘n taal of kultuur beweeg op ‘n kollektiewe skaal ook van eenheid na verwonding en skeiding soos ek in die gedig “Afstand” voorstel oor Afrikaans en Afrikaners. In ‘n sekere sin is die enigste taal of kultuur wat die moeite werd is, een wat gewond is. Want dan is daai taal nie meer ‘n drillende bol jellie van pure naïewe eenheid nie, dan het die taal behoorlike takke, dorings en blare gevorm en sy kan ‘n bruikbare skadu teen die hitte langs die kraal neervlei.

Ons weet goed, al te goed, dat Afrikaans deur Afrikaners erg gewond is. Tans word sy kwaai aangeval deur ander. As Afrikaans dit gaan oorleef—my hart kry seer as ek so daaraan dink—gaan sy nog sterker staan in die winde van verandering wat maar altyd veral hier in September en rondom verkiesings oor Afrika waai, met nog dieper wortels, en veral nog fyner haarwortels. Maar as hierdie boom omgekap en uitgetrek word, sal dit ‘n onherroepelike groot verlies vir die hele land wees. “You don’t know what you’ve got until it’s gone.” Ek dink nie ons besef aldag hoe ‘n groot rol Afrikaans op soveel vlakke van ons samelewing saam met ander tale speel nie. Sy is onder andere ‘n dapper skip wat meer as een kultuur deur ons land se storms dra.

Hoe dit ook sy, my bundel ontvou dus in sy vier afdelings met die vier ervaringsvelde van die aksioom van Maria langs, beginnende met eenheid (ek het gemik na eenheid op digterlike vlak, die vlak van “wooing”!) in die eerste afdeling, dan tweeledigheid wat geweldig begin en in die kleinste hoekies en gaatjies gaan sit in die tweede afdeling—soos ‘n bom wat bars en dan verdoof en waarvan die neersiftende stof in hoekies en gaatjies van die tweeledigheid gaan boer—en dan die terugkeer na eenheid in afdelings drie en vier.

Die buiteblad is ʼn makrobeeld van ʼn die vlerk van ‘n uiloogmot (of mikrobeeld, afhangende van watter lens jy gebruik maak!) In die eerste plek kom die “butterfly effect” konsep by ʼn mens op. Ek herinner my ook ʼn ander alchemiese stelling wat beweer dat die natuur se detail die groot dinge verteenwoordig en naboots.

Kan jy bietjie uitbrei oor hierdie konsepte en oor die begrippe Gedeelte en Geheel binne bundelverband? Vroeg in die bundel reeds word hierdie kwessies aangeroer, op bladsy 12:

 

Eerste sien

 

Die see skulp in jou oor,

huiwer in jou skouerkuil,

kolk ferm in jou lies.

Na miljoene jare, meerbeminde,

sien ek haar eers skugter

en toe oral in jou skuil.

 

en op die volgende bladsy, in die gedig “In die begin” tref ons die pragtige reëls aan:

 

In die oerknal

is daar weerklank

Jy is reg, René, die gehele is vir my propvol gedeeltes en die gedeeltes propvol gehele. Ek sien ‘n heelal in ‘n skoenlappereiertjie. Deesdae weet ons dit soveel meer letterlik met ons elektronmikroskope wat in die eiertjie in daal en binne in die mooiste patroon dieselfde patroon vind en binne daardie patroon nog ‘n keer en nog ‘n keer en skynbaar eindelose kere weer. Ek wil graag met verbeelding reageer op hierdie soort ontdekkings van fraktale en Juliapatrone maar ook veel meer: ek wil skryf in die voelbare ruimte en diepte in, die lewende ruimte waarin dit alles vorm, plaasvind en vloei.

Daar is met ander woorde ‘n verbeeldingsdimensie by die masjiendimensie en die natuurwetenskaplike ontdekkingsdimensie. Die gedig werk immers ook met gedeeltes en gehele, soos jy aandui. Dit is ‘n hermeneutiese gebeurtenis waarin die een metafoor die hele gedig verander en dié veranderde geheel weer ‘n ander klankpatroon sigbaar maak en dies meer. Ons skryf en lees die gedeelte in terme van die geheel en andersom en só word die gedig kompleks en gaan hy of sy op in groter kontekste soos ‘n plek, ‘n gesprek, ‘n eeu, ‘n leeftyd—en veral die Aarde.

En as alles in die oerknal vervat is soos in ‘n onmoontlike aktiewe en stil saad, dan kan mens niks daarvan uitsluit nie (ander is dit mos nie alles nie!) en dus is weerklank in die eerste klank en weerkaatsing in die eerste lig. En dus is ek en die mier gemaak van presies dieselfde materiale. Die wurm is my suster. Die termiet is my broer. Die hoëveldbloutjie en die akkedis is my medelandsburgers. My siel spieël in die metaalblou en grys van die hoëveldbloutjie, daardie dartelende klein psige, want ons is (gemaak van) dieselfde sterrestof en ek verstom my oor hoe perfek pragtig hy daarin vorm gekry het of daaraan vorm gee! Ek dink aan Emily Dickinson en wil saam met haar sê: Amen! En ook: ek salueer u, pragtige versvrou van Amherst.

Wat die evolusieteorie betref: ek het daarvoor die grootste digterlike respek. (En voor die evolusieproses staan ek verstom.) Maar die respek is digterlik. Waar die evolusieteorie myns insiens van sy verklarende limiete begin bereik—dit gaan sukkel om “mind” (persepsie?) te verklaar—daar wag die poësie lank reeds vir hom, rustig en geduldig. En ‘n mens hoor gereeld geluide dat die verstommende insigte wat die evolusieteorie bring nog nie poëties ontgin is nie. Maar dit is nie ‘n maklike taak nie. Wanneer ‘n mens dit nou en dan hopelik begin regkry, is dit baie aangenaam. Oor evolusie sou ek nog lank wou gesels…

Detail en verteenwoordiging met spesifieke verwysings na natuurelemente blyk belangrike onderwerpe te wees. Jy gebruik heerlike plaaslike omgewingsbeskrywings, ryk aan klank en kleur, om die emosionele ladings van verse te dra en om filosofiese gedagtes te anker. Die wonderlike Bosveldoggend wat oopbars in die verskeidenheid voëlgeluide op bladsye 16 en 17 is ʼn vreugdefees vir die leser. Boonop word bekende idees dikwels goed verskuil en splinternuut aan die leser voorgesit. Vergelyk die volgende, wat my aan Herakles herinner, toe hy geskryf het “alles vloei”

 

Ons lied word gelyk solied, ons vloei en rol

(uit Die digter sing vir sy beminde, bladsy 15)

 

Vertel asseblief meer oor sensualiteit, vloeibaarheid en konkrete, sintuiglike waarneming in jou verse.

Soos vir soveel ander skrywers begin die skryfproses vir my in sintuiglike waarneming. Die gedigte begin as beskrywings wat algaande metafories word sonder dat ek die waarheidsgehalte van die beskrywings te maklik wil prysgee. In my afrikafladderpapiertjiegedig sal jy sien dat die hoogs metaforiese beskrywings getrou bly aan die werklike voorkoms van dié onmoontlike klein lewende psige wat ragfyn-gevlerk so met die diepgroen ondergroei van ‘n woud af bons-bons-bons in die vorm van sulke pragtige hoppende bogies. So ‘n waarheidsgehalte is ook waar van my Bosveldsimfonie soos jy sê—dankie vir die mooi kompliment! En van heelwat ander gedigte soos die “Klein Olienstudie” wat aanvanklik net ‘n noukeurige beskrywing was van ‘n olienhout wat ek deur ‘n venster in Mpumalange gesien het en wat sulke eienaardige reguit lote boontoe gemaak het. Sover moontlik probeer ek my feite reguit hou wanneer ek oor die natuur skryf in die soeke na die sintuiglikheid waarvan jy praat. En natuurlik skryf ek soms ook agter fantasmiese beelde in my geestesoog aan.

Die sintuiglikheid in die lewe en in gedigte is vir my soos ‘n groot Eros. Ek wring my hande saam van pure opgewondenheid en lekkerkry oor hoe raak en genoeglik E. M. Forster se roman A Room with a View die liggaamlike onskuld van Eros uitskryf, ek kan nie oor of verby dié roman kom nie. Ook oor of verby gedigte kan ek nie kom nie. Hulle is vol Eros, hulle kom uit gevoelens en instinkte en die fyn en dikwels vergete manier van “weet” wat ons liggaam geniet.

As jy my gedigte sensueel gevind het, voel ek daarom tevrede. Mag ‘n digter tevrede voel? Natuurlik, solank dit ‘n oop tevredenheid is, ontvanklik vir verandering en groei. Groei is mos Eroties!

Kan jy die aard van hierdie interessante Eros waarby ons nou beland het, ‘n bietjie verder toelig?

Ek kyk na die wolke. Dit is ‘n Erotiese ervaring. Die wolke verander, hulle vryf teen my keëltjies en stafies. My kyk vryf teen die wolke se blommende, blomkolende druppelvorms. Ons ontmoet en vryf mekaar so en gaan oop vir mekaar en dit word ‘n diepte, dit word ‘n ervaring, dit word selfs ‘n geboorte in ‘n nuwe wêreld in, deur die poort van sien. Die wolke hang aan my oë, my kyk hang in die wolke. Die blitsvonke vloei binne-in my verstand en dit is tog asof die wolke ook weet dat ek hulle sien al steur hulle hul geen duit aan my nie. Dit is hulle onskuld. Hulle verander vanself en ek mag dit volg. En dit is net een voorbeeld van Eros in die geval van een sintuig—ons het nog nie eens by sinestesie uitgekom nie.

Daar sou egter ‘n hele poëtiese kritiek geskryf kon word oor hoe Eros deesdae uitverkoop word. In Jungiaanse taal sit mens hier met ‘n tweeledigheid: ‘n stel teenoorgestelde pole waarin elk van die pole vasval in eensydigheid! Dit wil sê, die coniunction oppositorum ontbreek en jy bevind jouself iewers tussen die skadukant van jou gees en ‘n neurose. Daar is nóg verbinding tussen die twee pole nóg ruimte of resonante diepte rondom hulle. Die moderne mensdom en die natuur is in ons dae helaas hiervan ‘n voorbeeld. So ook seks en menslikheid. Biljoene dollars druk oordrewe, opgepofte, banaal-liggaamlike seks in ons kele af. Terselfdertyd is daar ‘n oordrewe rasionalisme oral aan bod, ook oor seks. Die mens se liggaam en kop is geskei soos die dier wat na Bethlehem slof in W. B. Yeats se “The Second Coming.” ‘n Genadelose “demokratiese” son van eendersheid skyn boonop oor almal se verlore koppe. Die opwaartse geestelike menslike energie en sy of haar pragtige afwaartse aardsenergie, liggaamsenergie, eerste see-energie, kom nie meer lekker by mekaar uit nie. Prufrock die moderne stokkiesmanvraat wat als verteer het deur middel van sy solipsisme en derhalwe net so honger gebly het, weet in een van sy min eg-menslike, intieme en verleë oomblikke dat die meerminne nie meer vir hom kan sing nie.

Moontlik is Eros die kollektiewe energie wat die meeste onderskat word in ons tye. ‘n Eeu later stem ek nog saam met Forster hieroor. In Opperman se woorde: hoe kan ek verseker wees van ‘n vaste waarheid oor God as ek so fyn verbind is “aan die wye/ landskap, sterrenagte en die getye,/ die room wasbloeisels franjepani, die rits/ van vlieënde miere en geluidlose flikker van ‘n blits/ agter die palms”? En kyk net hoe weef Afrikaans haarself ook in hierdie landskap in. Kyk hoe vorm sy haarwortels wat haarself voed en die wete van hoe dit voel om in Suid-Afrika te woon, voed.

En dit alles is ‘n vorm van vloei: die natuur verander en ons verander daarmee saam. Die natuur verander vanself. En dit verander my. As ek kon, sou ek my gedigte nog meer wou laat vloei met hierdie besef saam.

Kort op die hakke van deel en geheel is natuurlik Polariteite en Teenoorgesteldes. Ek verwys byvoorbeeld na die kreatiewe spanning tussen die manlike en vroulike, veral miskien vanuit ‘n kosmiese/kosmologiese oogpunt. Die leser sou ook vermoed dat, indien Maria die profetes in die verse spreek, haar manlike teenvoeter, Demokritus, ook sal praat. Kan jy meer hieroor sê?

Selfs met al die gesonde strategiese aanvalle op die gesonde verstand (“common sense”) vanuit ons poststrukturalistiese omgewing veral ten opsigte van die manlike en vroulike teenoorgesteldes is dit vir my duidelik dat as ons nié die woorde “manlik” en “vroulik” gehad het nie, ons hulle sou moes ontdek. Dit is ‘n geringskatting van die Aarde om dié twee energieë tegelykertyd simplisties en kompliserend voor te hou as blote “konstrukte.” In die mate waarin ek dit verstaan en misverstaan (vir ‘n keer ‘n goeie misverstand!) kom die meer verfynde Taoïsme vir my hier nader aan die waarheid. Hiervolgens is daar twee konflikterende energieë, manlik en vroulik, waarvan ek as man net deel is, net een individuele uitstulping in die deelnemende vorm van die algemene wonderwerk van die individu. Maar so hoogs individueel as wat ek nou voorkom, kom en gaan ek saam met alle ander wesens en sake—selfs in postmoderne tye bly dit seker.

Uit die reusekonflik tussen yin en yang waarvan nie een beter is as die ander nie en waarvan die balans goed is, kom die onmoontlike aktiewe samehang van die nou-oomblik wat ons “alledaags” noem en elke dag en nag beleef. Die sleutel hier is dat die Aarde enigsins voortgaan en dat ‘n mens daarvan ‘n bewuste, reflekterende deel kan wees! Vir my is die vraag: is dit nie genoeg nie? Hoe groot moet die kompliment wees voordat ons dit aanvaar? Ek wonder hieroor in gedigte soos “Mammon en Sofia,” “Hy Wens byna vir die Dood,” “Taoïs se Lied,” en “voorstad.”

Die optimisme in my gedigte (byvoorbeeld in afdelings een en vier van die bundel) betrek hierdie kompliment as man wat oor ‘n anima of so ‘n yin-kol in my binneste beskik wat my met die geheel verbind. Soos in die gedig “Hy is Bly oor die Afrikafladderpapiertjie” waarvan die tweede strofe begin met ‘n beskrywing van die bovlerk van dié wit skoenlappertjie:

Binne-in die bovlerk gaan ‘n melanienhakie oop

en aan die binnekant daarvan hang of dryf

‘n houtskoolkolletjie. Uit die wit kom die donker,

uit die donker kom die lig. Om die wit te ken

en die swart te onderhou is die patroon van alles

onder die hemel. Só kom die lewe helder weer

uit somberte. Dunner as papier

ontkreukel dié klein aandblom.

En Demokritus dan, as manlike energie?

By nadenke glo ek Demokritus staan in die bundel vir ‘n patriargale energie wat alles wil tel, opdeel, afbreek, bruikbaar maak, omsit in logiese stappe, in ‘n greep van kontrole wil kry en in die oordrewe poging om alles te be-gryp uiteindelik in masjienagtigheid en dooierigheid stol. Deesdae is dit asof selfs die mees sprankelende en lewende sake eenvoudig moet inpas by hierdie soort denke. Natuurlik wil die bundel nie sê dat tel, opdeel, bruikbaar maak en dies meer in beginsel verkeerd is nie—die bundel gebruik immers self hierdie manlike en/ of vroulike vormgewing met sy afdelings, reëlafkappings en dies meer. Die bundel stel eerder voor dat die “Demokritaanse” denke wat die wêreld opsny in netjiese stukkies bruikbare voorspelbaarheid homself tans oorskat—dit is die arrogansie en geweld van die patriargie. Dit wil sê, ek is bitter dankbaar dat die Demokritaanse energie ‘n hartomleiding moontlik maak wat ‘n geliefde kan laat voortleef en dat die geliefde in goeie, wetende, wetenskaplike hande is wanneer dit moet gebeur—dankbaar soos ‘n mens dan ook is vir almal se gebede! Maar iets anders is ook aan die gebeur. Splyting en kennis kan nie instaan vir wysheid nie. So goed soos die omleiding is, so sleg is die gedagte dat ons die weer kan beheer of met tegnologie van die Aarde kan ontsnap sodra ons haar uitgeput het. Hier is die instink dat ‘n mens liewer nie kleingeestig aan die grootse Aarde moet peuter, lol en verniel nie, myns insiens gesonder.

Demokritus verteenwoordig dus die soort aandag aan die werklikheid wat deur die linkerbrein meegebring word. Dit is ‘n belangrike soort aandag maar wanneer dit begin glo dat dit die enigste soort aandag is, verniel dit ervaring en werklikheid. Kyk asseblief na Iain McGilchrist, Oxford letterkundeprofessor, gekwalifiseerde en praktiserende psigiater asook kenner van breinbeelding se toeganklike en sorgvuldige boek The Master and his Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World. Dié boek is myns insiens die mees omvattende, genuanseerde en ráák baken en kompas vir dié wat wil nadink oor teenoorgesteldes in die tydvak waarin ons leef. Daar is ook interessante video’s van hom op Youtube, onder andere een van daardie TED Talk video’s wat pragtig saamgestel is by https://www.ted.com/talks/iain_mcgilchrist_the_divided_brain. Dié kan ‘n mens gebruik as ‘n eerste ontmoeting met McGhilchrist se waardevolle denke.

Les bes lewer my bundel dus ook ‘n kritiek op Demokritus. Hy moet weer leer van die soort “wette,” die anderster soort wetmatighede, van Maria sy leraar. Hy moet terugkeer na sy eie natuur met genuanseerdheid, ‘n besef van kompleksheid en met ‘n oop, oop gemoed. En hy moet ophou oorlog maak teen ander en die Aarde al sou dit honderde of duisende jare neem (indien daar soveel tyd oor sou wees). En die feit dat hierdie gedagtes geyk is, maak hulle wat my betref meer skrikwekkend. Die geyktheid is soos vetsug in die siel se persepsie van die wonderwerk van ‘n konkrete leeftyd op die planeet. Aan die ander kant verstaan ‘n mens dat mense dus liewer speels en ironies wil bly oor hierdie dinge en inderdaad weet nie een van ons hoe die groot bane gaan ontvou of verloop nie.

Die gedigte in Afdeling II wat oorlog en geweld as tema het, is ontstellend en visueel. Veral “Skreeu” is in my gedagtes ingeêts. Na watter oorloë verwys jy, is hierdie strydvoering ook binne-in die mens aan die gang?

“Skreeu” verwys in die eerste plek na die konsentrasiekamp by Auschwitz-Birkenau. Dit is ‘n geweldige en belangrike ervaring om daar uit te kom indien jy sou kon want dit is beter om te weet hoe ver mense bereid sal wees om in die wreedheid in te gaan. Jou besoek daar beteken jy word ‘n bewaker van ‘n verskriklike grens deur lank voor die tyd te weet sekere uitsprake kan tot onmoontlike mishandeling lei. Ons is gelukkig nog nie naasteby daar nie, maar jy begin dofweg saam met die analis Judith February dink toe sy onlangs in antwoord op die Fallism wat ons oorval die Duitse digter Heinrich Heine aanhaal: “Dort, wo man Bücher verbrennt, verbrennt man am Ende auch Menschen.” Daar waar hulle boeke verbrand, verbrand hulle uiteindelik ook mense. Ongemaklike woorde soos “whiteness,” “white capital,” “cockroaches” en dies meer laat jou innerlike skoenlapperantennas roer en hou jou solank wakker ten opsigte van wat mag kom—en nie moet kom nie.

Ons is moontlik te apaties, te besig om te oorleef en te materialisties om hierdie dinge aan te voel. Ek voel saam met Theuns Eloff bekommerd oor die politieke apatie van ons jong mense, veral wit jong mense. Maar dít vir ‘n ander dag.

Die gedig se motto is van die Joodse aktivis, Edgar Bronfman: “Nothing can be said—a cry remains.” Dit is sy antwoord op die Groot Slagting. Woorde kan nie uitkom by die verskriklikheid daarvan nie. Mens bereik hier die einde van die menslikheid gegewe dat taal implisiet deel vorm van menslikheid. Jy kan amper net die uiterlike ervaring van jou besoek beskryf.

Dit was ‘n helderblou dag toe dit my te beurt geval het om Auschwitz-Birkenau te besoek. Die hele gebied was toegesneeu onder ‘n dik, spierwit laag wat onder jou skoene gekraak het en waarin kristalletjies met die grootste onskuld in die wêreld gelê en blink het. Hulle onskuld het jou seer gemaak. Die netjiese tweeverdieping-baksteenbarakke wat ek gesien troon het toe ek deur die siniese hek beweeg het wat die ysterletters “Arbeit Macht Frei” uitspel, het my opgeval en by my bly spook. Ook die houtkratte met sinkdakke wat later haastig en goedkoop aanmekaar getimmer is omdat daar te veel mense was om in die baksteenbarakke te huisves.

Die ironie van die baksteenbarakke (‘n ironie waarop die gedig fokus) is dat hulle nog so ferm en regop daar staan nadat soveel mense op die arbeidsvelde daar weens wanvoeding, moedeloosheid, snerpende sneeu, eensaamheid en die onwrikbare militêre baldadigheid van die bevelvoerders dit nie meer kon regkry nie. Die ruggrate kon nie hou nie maar daar staan die baksteengeboue nog. Die baksteenmuur se vorm is soveel minder as dié van ‘n ruggraat maar hy mag maar bly bestaan.

Dit val my op dat daar ander oorloë en beelde in die sintese van “Skreeu” opgeneem is. Jou kommentaar hierop voordat ons hiervan weg beweeg?

Toe ek die gedig skryf, het een of twee beelde vir my voorgekom: dié van Münch se ets met die titel “Skreeu” (die skreeu lyk soos uitdyende sneeu) en dié van William Blake se “Nobodaddy,” daardie bebaarde en giggelende “Vader” agter die wolke waaraan mense soms glo, asook die skildery van Francisco Goya getiteld “Saturnus Verorber sy Seun.” Kronos (Saturnus), die donker kant van manlike ervaring, was in my gemoed—ek dink iewers het W. B. Yeats ‘n gedig waarin Kronos voorkom maar ek kan dit nie nou in die geheue oproep nie. Blake se “London” was ook in my gedagtes. Van my traumatiese kinderervarings met manlike gesagsfigure—ervarings waarmee ek nie te koop wil loop nie—het ook sterk ingespeel met die maak van die gedig. Ook manne wat weermag en grens toe was met wie ek af en toe gesels het. In sommige gevalle kon ek sien die weermagervarings het hulle gees verdraai. Die beeld van die manne wat in die barak stort en dan in die veld neerstort het uit dié gesprekke gekom. Die museumfoto’s by Auschwitz-Birkenau van ribbes wat uitsteek onder bleek velle—ekstra bleek in daardie ou swart en wit foto’s—en die sneeuvlakte wat in sulke gestolde golwe uitstrek, het ook by mekaar gespook.

Dit is ‘n intense gedig, ek besef dit. En jy is reg dat dit te make het met die oorlog binne-in ‘n mens. Die eerste gedig ná “Skreeu” heet “Oorlogdroom” en is ‘n antwoord op ‘n droom wat ek een oggend gehad het. Dit was die eerste keer in baie, baie jare dat ek van oorlog gedroom het. Dit het my ontstel want die feit dat ek vir so lank nié van oorlog gedroom het nie, het beteken dat ek as mens ‘n voller menslikheid bereik het. Of mens wil of nié, die beelde wat jy in jou slaap droom verteenwoordig innerlike psigiese kragte wat in jou leef. Om aandag te gee aan jou drome hou jou dus baie nederig. Die geheim is om liewer bewus te word van hierdie innerlike kragte—dan kan jou menslikheid groei. Jy kan met meer liefde optree. Ek hoop daarom dat “Skreeu” nie as gedig gewelddadig is nie al fokus dit op verskriklike geweld. Hieraan het ek hard gewerk.

Kom ons spring na jou ontginning van taal. “Elefanta” tref as titel in sy veelvlakkigheid en die gedig stel nie teleur in die navolging van die program nie. Die gode wag in hulle beelde, skryf jy. En ʼn entjie verder bespeur die leser ʼn moontlike toespeling op Plato (die nuuskierige leser moet self gaan kyk!) Nogtans verval die bundel nie in filosofiese mymeringe nie. Wat wou jy met taal, spesifiek, bewerkstellig in die bundel as geheel en in Afdeling 4 in die besonder?

Oor die bundelgeheel het ek reeds een en ander met jou gedeel, René. En jy verras my nou lekker met jou lees van “Elefanta.” Ek het nie besef dit is ‘n veelvlakkige titel nie, vir my het dit ‘n pleknaam en ‘n ervaring verteenwoordig. Nog minder het ek besef dat Plato in die gedig verskyn. Ek kan dus nie die verrassing vir die leser bederf nie! (En jy sal my eendag asseblief hieroor moet inlig!)

Jy vra oor filosofiese mymeringe. Daar ís sulke mymeringe in die bundel maar hulle kom in die vorm van gedigte, ek speel hulle op die blou kitaar uit, en dit verander die hele aard van die ervaring. In ‘n sekere sin werk mens glad nie meer met gedagtes nie—nie op die sistematiese manier soos dit in die filosofie gedoen word nie. Jy werk met so ‘n soort morsige filosofie wat daarom ryker aan betekenis is. Ek hoop dit maak sin!

Ja, maar hoe sien of ervaar jy die vormlike ontginning van woorde?

Ek weet nie of my leser dit so gaan beleef nie, maar ek beleef my heerlike gestoei met die taal se vorms as jazz. Dit voel vir my ek werk met note wat aanhou vloei rondom die eintlike melodie. Kleurvolle en soms grys note wat so aan die kant van die melodie bly werskaf om die melodie soos ‘n belangrike leegte te spoor, net langsaan die volheid, sodat die volheid vir haarself kan praat. (As die volle melodie soos volrym hier en daar deurslaan, is dit moontlik deel van die jazz.)

Hierbo haal jy byvoorbeeld die woord “solied” aan uit die gedig “Hy Maak vir Haar ‘n Bosveldkomposisie”—streng gesproke is die woord “lied” nie daarin te vinde nie. Dit kom nie in die leksikon van die woord “solied” voor nie. Maar dit is in die woord en ek probeer dit ontgin in die gedig se konteks. My leser is vry om te lees: “ons lied word so lied.” Vloei (so lied) en vastheid (solied) tegelykertyd. In “Eerste sien” wat jy ook hierbo aanhaal rym “skouerkuil” en “skuil.” Die leser is vry om te lees dat die langer noot van “skouerkuil” verander na ‘n korter noot wat daarvan afwyk deur daarop te sinspeel: “skuil”—asof jy die letters “o,” “u,” “e,” “r” en die tweede “k” laat wegtuimel. En ‘n kuil is tog ‘n skuilplek. En ‘n skouerkuil is sexy omdat dit eers dáár is wanneer jy dit sien, onderbeklemtoond, beeldskoon sexy. Dit skulp die leegte sonder om voldonge te wees en dit is asof dit juis die ruimte beklemtoon–soos jazz.

Met hierdie jazzerige ontginning van woorde sien ek die klankspel dalk effens anders of nuut. Sê-nou jy het ‘n woord soos “breek” aan die einde van die reël gevolg deur ‘n woord soos “vies” aan die einde van die volgende reël. Met volrym sou jy in die daaropvolgende reëls woorde wou hê soos “streek” en “vlies” en dies meer. Maar wat van ‘n woord soos “bries,” wat die klanke van die eerste twee woorde, “breek” en “vies,” kombineer? Dit sou vir my beskou kon word as ‘n jazz-vormlike effek. Moontlik is dit ‘n risiko om te dink (soos ek hoop) dat hierdie soort klanklike bymekaarkom wat immers buite die geërfde digterlike konvensies val ook dieselfde subliminale effekte sal geniet as wat bekende konvensies soos volrym wel geniet. (Ek dink aan die weergalose rymwoorde “death” en “breath” in Theodore Roethke se “My Papa’s Waltz” wat daardie gemis aan ‘n growwe maar warm pa so perfek aan die leser suggereer.) Verder dink ek dat die heel briljantste digters se rym moeiteloos voorkom. Dit is nie net ‘n geval daarvan dat hulle rymdwang vermy nie. Hulle (skynbare) moeiteloosheid is ‘n stille krag in hulle gedigte. Daar’s vorm maar dit steur nie, dit voel vormloos of “los,” soos jazz. Die jazz-musikant het natuurlik ‘n uitsonderlike gevoel vir vorm en dit stel hom of haar vry om vormloos voor te kom. Die natuur is vir my op dieselfde manier naatloos en moeiteloos, haar vorms is sommer net daar, perfek, nog voor jy daaroor kon dink. Hulle voel ook vormloos: ‘n jazz-paradoks van vormloosheid in die vorm. Een manier om hieraan te dink is met W. B. Yeats se gedig “Adam’s Curse:”

I said, “A line will take us hours maybe;

Yet if it does not seem a moment’s thought,

Our stitching and unstitching has been naught.”

Etienne, dit het my opgeval dat jy melding maak van “verslete” woorde in die gedig “Chrissie” en dat die bundel verslete woorde ontgin. Jy ondersoek ook die geykte beeld in “Herfs.” Hoe vorm die geykte diskoers deel van jou taalontginning, en wil jy nog een of twee verdere sake noem wat taalontginning betref?

Ek hou tans daarvan om verslete woorde—woorde wat so baie gebruik is dat hulle soos gehawende banknote uitmekaar wil val soos daardie sawwe óú roepees in Indië—te vernuwe deur hulle in nuwe kontekste te plaas. Ek hou ook daarvan om patrone te vorm en te verbreek in die hoop dat die verbrekings betekenisvol sal wees. Van my gedigte eindig byvoorbeeld met rymwoorde soos “skeer” en “besweer” of in kruisrym met woorde soos “Gielie” en “gekielie.” Maar is dit dan nie meer kruisrym wanneer die woorde “ken” en “begin” ter sprake is nie? Of “sinne” en “beminde”? Sekerlik nie formeel kruisrym nie maar is daar klankverbinding en klanksuggestie ter sprake? Elders hou ek die rymwoord so lank terug as wat ek kan in die hoop dat die sorgvuldige leser dit tog sal gewaar of dat dit tog subliminaal ‘n soort terugkeer en verbinding sal suggereer. Soms verdoesel ek die rymwoord deur hom in die middel van ‘n reël te plaas en dan in die daaropvolgende reël aan die einde te plaas. En soms neem ek twee woorde soos “blik flits” en maak in die opvolgende reël so ‘n samestellende rymwoord soos “blits.” Hiermee eksperimenteer ek—ook ten opsigte van die “Germaanse” monosillabes wat met konsonante eindig en die “Romaanse” woorde wat met vokale en nasale klanke sing-eindig (en dus ‘n eindelose noot suggereer wat nie deur ‘n konsonant verkap word nie). En dan is ek lief vir ikoniese speletjies byvoorbeeld wanneer die letter “o” lyk na fenomene soos ‘n kop of ‘n oog. Hiermee sluit ek aan by ikoniese digters soos Cummings of William Carlos Williams. Kortom, dit voel vir my of die vormlikheid van gedigte speelruimte geniet wat by uitstek verder ondersoek moet word.

Van die moderne digters gepraat, hoe het jy interteks en intrateks hanteer? Was dit ʼn betreklik outomatiese proses omdat die letterkunde jou daaglikse werk is? Dink jy invloede of interteks hou gevare vir die digter of die teks self in? En vir die leser, enigsens?

Vir die leser wat die oeuvres van Cummings, Eliot en ander moderniste ken, wag daar ‘n lekker “tweede reis” in die bundel. Maar die bundel is só geskryf dat ‘n leser wat geen kennis dra van hierdie betekeniswêrelde nie die gedigte net so behoort te geniet. As jy Eliot en Cummings fyn lees, kom jy gou agter dat die invloede in hulle werk in so ‘n mate verwerk is dat dit as’t ware saam praat met hulle gedigte. Dit is my hoop dat ek iets soortgelyks regkry hier. Daar was ongetwyfeld met die skryf en verwerk van die bundel in my geestesoog so ‘n waghond wat seker wou maak dat ek net invloede insluit wat al deel vorm van my eie manier van “dig-praat.”

Toespelings op die werk van ander, inspelings uit die werk van ander, is in die semiosfeer so natuurlik soos asemhaal in die biosfeer. En Eliot is hoeka só kwalik geneem daarvoor dat hy nie “oorspronklik” was nie, dat hy so lustig gesteel het. Maar in The Sacred Wood hy het met een ondeunde en pittige stelling twee bruikbare gedagtes hieroor kwyt geraak. “Immature poets imitate; mature poets steal; bad poets deface what they take, and good poets make it into something better, or at least something different.”

Die woord “mature” is die sleutel tot dié paradoks. As jy die aanhalings wat jou getref het deurleef, gaan hulle in jou verse opduik asof dit vanself gebeur, en op hierdie manier waak jy teen interteks wat sommer net na interteks lyk of voel. Jy waak ook teen die gewoonte om groot name by te trek om jou eie tekste groot te laat lyk.

Die tweede ding wat Eliot hier sê, is dat jy met ‘n toespeling op ‘n ander se werk die aanhaling moet verbeter of minstens moet verander. Só bou hy ‘n soort profilakse in teen die moontlike korrupsie wat met interteks gepaard kan gaan soos Christopher Ricks genoem het. En as jy na sy werk gaan kyk, sien jy dat hy dit so toegepas het. Dink aan die arme Prufrock se weergawe van die bekende Hamlet aanhaling “To be, or not to be…” In “The Love Song of J. Alfred Prufrock” verander Eliot dit na “No, I am no Prince Hamlet, nor was meant to be”! Vir ‘n oomblik sit die hele armsalige Prufrock in daardie frase maar ook ‘n hele verloop van die geskiedenis: dit wat betekenisvol was, het ‘n stukkie welvarende en vervelige ironie oor die bestaan geword. Ervaring het bloot talig geword. Die moderne mens bevind hom en haar in ‘n reuse-solipsisme. Binne-in daardie solipsisme verwyder tekens en intertekstuele tekens jou van direkte, egte ervaring.

Daar is ook ‘n groen aspek hier. Met Prufrock verkeer ‘n mens in ‘n versplinterende solipsisme wat skynbaar só van die natuur verwyder is dat daar bitter min magiese belewing in die alledaagse bestaan oor is. In Jung se woorde oor die woorde wat ons bereik het:

Man’s advance toward the Logos was a great achievement, but he must pay for it with a loss of instinct and loss of reality to the degree that he remains in primitive dependence on mere words.      .

   This rupture of the link with the unconscious and our submission to the tyranny of words have one great disadvantage: the conscious mind becomes more and more the victim of its own discriminating activity, the picture we have of the world gets broken into countless particulars, and the original feeling of unity, which we integrally connected with the unity of the unconscious psyche, is lost.

Teen hierdie agtergrond kan interteks wat die doolhof van die manier waarop een teks met ‘n ander skakel tot in die skynbare eindeloosheid in ‘n goeie rol speel, maar dit kan ook ‘n siniese rol speel deur die verlies aan eenheid en teenwoordigheid in te grawe. Die slotsom waarheen hierdie argument ‘n mens neem, is vir my ook belangrik. ‘n Mens skryf ook téén woorde, nie net vir hulle nie. Jy wil jou woorde minder maak sodat hulle kan resoneer in gehele wat groter as woorde is.

Nog een vraag, Etienne: die bundel vorm myns insiens ʼn hegte eenheid, wat bewerkstellig word deur herhaling en deur elemente oggende, oomblikke, briewe, wat transmuteer in verskillende gedigte. Die slotgedig is ʼn verhelderende besinning oor skryf, terwyl die openingsgedig eintlik ʼn brief is. Het jy die bundel so gekomponeer en wat is jou siening van eenheidsbundels as modeltekste? Is die slotgedig ook ʼn ars poetica, waar dit die heelal se skeppingsmoment eggo?

Ek stam uit ‘n generasie waarin Pink Floyd op ons ‘n diep indruk gemaak het. Hulle was die eerste groep wat die moontlikheid van die langspeelplaat behoorlik ontgin het. Jy kon na die hele plaat luister, dit het nie bestaan uit sulke aparte monumentjies of “hits” waarby jy een vir een gaan stilstaan nie. Heimlik het ek met my bundel aan Pink Floyd gedink. Maar die gedagte aan die bundel as eenheid is natuurlik so oud soos die verskynsel van die digbundel self. Dit is selfs betreklik algemeen bekend dat daar ‘n tweede maak van die gedigte kom wanneer jy hulle so saam snoer. Dit het ek presies net so ervaar. Toe ek gedigte kies uit die klomp wat ek beskikbaar gehad het, het dit vir my duidelik geword dat hulle gerangskik kan word soos hulle nou in die bundel staan.

Onlangs het Bernard Odendaal vertel van ‘n digter wat die verskillende gedigte so op die sitkamervloer en -banke uitpak en hulle by mekaar begin sit. Ek is vele male deur hierdie einste proses, sowaar ook in die sitkamer (of as die seuns daar gespeel het in die heelwat kleiner studeerkamer sodat jy die gedigte op elke moontlike oppervlak moes uitpak en jou tone met sulke lang fyn treë tussen hulle moes plant).

My hele bundel streef daarna om ‘n eenheid te wees, nie net op die vlak van die afdelings nie maar veral in terme van resonanse binne-in die gedigte onderling—ek is verheug dat jy dit so beleef. Ek het met sorg gekyk na die herhaling van allerlei patrone en woorde in die gedigte. Soms die herhaling verwyder omdat ek gevoel het die patroon of die woord verloor sy krag in die herhaling. Soms ‘n sinoniem gevind, sekerlik ook in ‘n woordeboek. Soms in Engels vertaal en weer terug na Afrikaans geneem om ‘n ander perspektief op die woord te vind. Soms die herhaling van ‘n woord net so behou omdat die konteks in die gedig waarin sy haar bevind, haar heeltemal anders maak. Soms behoorlik moedeloos in die tuin gaan stap. Soms ‘n hele gedig laat vaar omdat die herhaling hom kelder. Maar ek het dit telkens geniet wanneer ek op ‘n herhaling afkom. Daar is musiek in gedigte, daar moet herhaling wees, maar genuanseerde, komplekse herhaling sodat diepte kan ontstaan. Mense wat self dig en gepubliseer het, weet presies waarvan ek nou hier praat—aan diegene, apologie daarvoor dat ek die bekende so by uitstek byhaal. Kortom sou ek sê dat die bundel as eenheid na my oordeel baie belangrik is.

Les bes wil ek hier aan die einde van ons gesprek terugkeer na die interessante vraag oor waar gedigte vandaan is. Ek glo dat ons vir onsself te veel krediet gee vir die gedigte wat ons skryf. Ons werk baie hard daaraan en verdien in dié opsig krediet. Sommige mense het ook ‘n ekstra gevoel vir woorde en verdien daardie krediet veral omdat hulle dit in ons “korrekte” omgewing nie altyd meer openlik ontvang nie. Maar selfs die mees berekende digter beleef implisiete oomblikke waar die woorde, beelde of klankpatrone as’t ware vanself in sy of haar bewussyn verskyn. Die poësie kom met ander woorde uit die onbewuste. Uit gevoelens en instinkte dus ook. En voor ek misverstaan word: die woord “instink” is nie pejoratief nie. Op hulle vlak is instinkte so afgerond soos die spitsing van die koedoe se ronde oor wanneer hy ‘n belangrike geluid hoor.

Dus spruit gedigte uit die Aarde en die digter is net ‘n belangrike deelnemer aan die gedig se ontstaan. Dus maak die natuur homself, haarself of ditself in gedigte bewus. Sonder dat die werkwoord ‘n oorgang nodig het in hierdie geval. Bewus hiervan, daarvan, waarvan? Nee, net bewus. ‘n Nie-korrekte grammatika van die hart.

Etienne, baie dankie dat jy moeite gedoen het om my vrae te beantwoord. Plaas asseblief vir die lesers ʼn gedig van jou keuse; een wat deur hierdie onderhoud aan jou bewuste (of onbewuste!) opgedwing word.

Mars vanaand geraam

.

Vanaand sit Mars mooi rooigeel

in my kobaltkoel ruitblokkie geraam

en kom sulke sout en gliserien

oor die dinge wat verbygaan.

.

Kyk, alles gaan verby.

Die raam waarin Mars so tydsaam gly,

die matras so seker onder my rug.

Kyk, dit is in alles: selfs

in hierdie lieflike werwelsnoer

waaraan ek hier in die wêreld

verniet deur die kosmos toer.

.

En die trane, natuurlik:

Hulle los op en ek gaan

in dié oomblik oop vir die bewende

niks waarin alles plaasvind,

en wortel skiet, blom, verwelk en verder

in die hoë woestynwind

en eg soos die hemel se pad

weer die vormlose uit die vorm vind.

Jacobus van der Riet. Die Kitsch-gedig?

Thursday, December 17th, 2015

ab1

 

   Dis die blond,
   dis die blou:
   dis die veld,
   dis die lug;
en ‘n voël draai bowe in eensame vlug –
     dis al.

  Dis ‘n balling gekom
  oor die oseaan,
  dis ‘n graf in die gras,
  dis ‘n vallende traan –
    dis al.

– Jan F.E. Cilliers

Die begrip Kitsch word mos gewoonlik met die populêre grafiese kuns en binnenshuise versiering geassosieer, veral dekoratiewe snuisterye. Die term word gebruik om ‘n oordeel te fel oor die“bedenklike smaak van die sg. “laer” klasse. Kitsch kan dui op goedkoop, sentimenteel, plastiek, uiters kleurvol, fraai, oordadig e.d.m. ‘n Mens dink aan die skilderye van Tretsjikof of die baaiende nimfe van J.H. Lynch (Tanya, Tara, Tina et al), keramiekware wat koninklike gebeure herdenk, porseleinkatte met lang nekke, tuinkabouters, kunsblomme van plastiek, keramiekkaktusse en ganse in vlug, Elvis memorabilia, Stille Oseaan-tonele met palmbome en sakkende sonne in skel kleure, religieuse standbeeltjies, gekleurde liggies, Lava lampe, Flamenco poppe, Liberace se badkamer, tier- en luiperdvelpatrone, langhaar matte, growwe saagmasjiengekerfde houtmeubels, nagemaakte primitiewe maskers, bronshorlosies met wilde diere, en ander derglike dinge. Kitsch word geken aan oordaad en die kitssentiment wat dit moet ontlok, bv. die herrinering aan of droom van ‘n eksotiese bestemming, die oppervlakkige skoonheid wat dit uitbeeld, die traan wat dit ontlok, of die moederlike instink wat dit moet aktiveer.

Uiteraard word Kitsch dan ook dikwels eers later as sodanig herken, in die immeropeenvolgende wisseling van smaak of mode. Waaroor mense vandag opgewonde gil, sal hulle dalk later met afgryse gril: “Hoe kon ons gedink het dis mooi?”

Dit is ook deesdae, by nabetragting, moontlik om ‘n ironiese, humoristiese waardering vir Kitsch te ontwikkel, en dit te versamel of liefdevol uit te stal, juis omdat dit Kitsch is – dit word dan bewonder juis omdat dit so goedkoop en smaakloos is. Jy moet dan raai of die ry ganse teen my muur of die Tretsjikof-afdruk in my voorpotaal my werklike smaak verteenwoordig en of dit bloot ‘n ironiese tang-in-die-kies stelling is. Daar is natuurlik ook die element van nostalgie by betrokke, die heimweë na vroeëre minder gekompliseerde dekades van relatiewe onskuld.

ab5

In ‘n lieflike boek, getiteld Kitsch Deluxe, gee die skrywer daarvan, Lesley Gillilan, dan talle fotografiese voorbeelde van sulke Kitsch-versamelings, telkens in die milieu van die sitkamer of kombuis of slaapkamer. Die meeste tablo’s bestaan bloot uit ‘n bonte mengelmoes van items wat geensins by mekaar pas nie, en tog is daar voorbeelde van die harmonieuse kombinasie van ongetwyfelde Kitsch-items wat ‘n aangename geheelindruk laat. Dit wil gedoen wees, ja, maar dit lyk my dis wel moontlik.

Boonop moet ek bely dat sekere Kitsch-objekte as sodanig vir my mooi kan wees. Ek sou met opregtheid kon plek maak vir ‘n ry gansies in vlug, indien nou nie vir ‘n brons muurhorlosie met ‘n aanstormende olifant-met-verhewe-slurp nie. Die smaak vir die skone moet tog iewers begin, en as dit vir party mense begin by die geborduurde gebed
of die porseleinkat met die lang skewe nek, so what? As kind het ek van die Radetsky-mars gehou, maar nou sal ek die radio se volume heelwat laer stel by die aanhoor daarvan.

Nou is die vraag of daar ook Kitsch letterkunde en digkuns is? Kan ‘n mens die begrip effe uitbrei om voorsieninge te maak vir die Kitsch-gedig? Moet die digter hom afvra of hy sopas ‘n Kitsch-gedig geskryf het? En indien wel, is dit in orde so, of moet die innerlike sensor sy plig kom doen en die skêr inlê?

ab3

‘n Voorbeeld van skryfwerk wat dié tergende vraag ‘n onheilspellende dimensie gee, is die lirieke van Bernie Taupin wat hy vir die begrafnis van Prinses Diana geskryf het en wat deur Elton John in die katedraal met klavier en sang voorgedra is. Hy het, soos ons sal onthou, die woorde van sy lied Candle in the Wind, wat op Marilyn Monroe betrekking had, inderhaas aangepas om nou na die pasgestorwe prinses te verwys. Die woorde het die populêre sentiment rondom die prinses se oorlye akkuraat saamgevat en deeglik versuikerd aangebied. Die opname daarvan se verkope het alle rekords tot in ewigheid der ewigheid oortref.

Goodbye England’s rose;
may you ever grow in our hearts.
You were the grace that placed itself
where lives were torn apart.
You called out to our country,
and you whispered to those in pain.
Now you belong to heaven,
and the stars spell out your name.

And it seems to me you lived your life
like a candle in the wind:
never fading with the sunset
when the rain set in.
And your footsteps will always fall here,
among England’s greenest hills;
your candle’s burned out long before
your legend ever will.

Loveliness we’ve lost;
these empty days without your smile.
This torch we’ll always carry
for our nation’s golden child.
And even though we try,
the truth brings us to tears;
all our words cannot express
the joy you brought us through the years.

Goodbye England’s rose,
from a country lost without your soul,
who’ll miss the wings of your compassion
more than you’ll ever know.

ab2

Om Elton John te laat klavierspeel en sing in ‘n Katedraal en dit tydens ‘n begrafnis is al klaar ietwat gewaagd, vanweë die onwaarskynlike jukstaposisies (klavier – katedraal, ballade – koorsang, sekulêr – gewyd, ens.) en dan is daar die woorde wat naas die soetsappigheid daarvan ook noodwendig die oorspronklike ietwat omstrede aangesprokene oproep. Monroe was ‘n talentvolle aktrise, op haar manier, maar nou nie juis skugter soos die sprokiesprinses nie. En tog was die lied waarin hul lotgevalle versmelt het vir die meegevoerde miljoene al wat hulle van die diens sal onthou, en reg in die populêre kol. Taupin en John se poging was nie gemik op die literêre tydskrif nie, en ons word mos gewaarsku om nie lirieke met gedigte te verwar nie en volgens gedigte se maatstawwe te beoordeel nie. Nietemin dien hul poging wel om te bewys dat ‘n woordproduk wel aan sekere kenmerke van Kitsch kan voldoen: uiters populêr, die sentimentele kitsgevoel wat dit opwek, onvanpas, twyfelagtige smaak, oordaad, onwaar.

ab6

So waarvoor moet die digter oppas en watter soort gedig is moontlik veral vatbaar vir Kitsch-status, selfs al sal gewone gedigte nooit massa-populariteit geniet nie? Ons mag miskien dink dis bloot die rympies in beterskap- en leedwesekaartjies wat tersake is, maar ons kan tog verder kyk. Gedigte en veral sonnette met doelbewus treffende slotkoeplette oor godsdienstige temas, beweeg op dun ys, veral as dit oor Kersfees of die Kruisgebeure handel, vanweë die gevaar van goedkoop sentiment en doelbewuste tranetrekkery; so ook gedigte aan die moeder- of vaderfiguur gerig, of aan die verraderlike verlore geliefde, of gedigte oor ander tragiese gebeure, soos vliegrampe, volksmoorde en verwoestende watervloede. Geleentheids- of opdraggedigte is eweneens aan gevaar blootgestel, omdat die inhoud hom nie innerlik aan die skrywer opdring nie, maar van buite gegee word. Die poging om aan die opdrag gehoor te gee, kan dan maklik in kunsmatigheid ontaard wanneer daar te hard probeer word. Gedigte oor bekende of bewonderenswaardige persone wat in die hitte van die oomblik onstaan, kan ewe maklik in die dryfsand van sentiment verval. Veral inspirerende retoriese gedigte waarin die Self se oneindige moontlikhede om uit te styg bo die alledaagse en die lewe se uitdagings te oorwin, aangeprys en aangemoedig word, is gewoonlik suiwer Kitsch. Lg. retories-inspirerende genre is besonder gewild, nie waar nie, en wie weet, dalk dien dit ook ‘n doel? Selfs die mees afgetrokke stem wat een of ander saak koudbloedig klinies in afgemete taal beskryf, soos ons dikwels in Afrikaanse gedigte kry, kan tot ‘n blote truuk verval en ook die ontredderde eindmoment van algehele ontgogeling kan ‘n Kitsch-ervaring wees, want dié dame kom in vele gedaantes. Al voorwaarde is dat iets oppervlakkig mooi, maar nie waar nie, moet wees, en daar maak Frau Kitsch haar verskyning. Sy is beide berese en belese, en daag dus op waar ‘n mens haar nie verwag nie. En sy is nie so maklik herkenbaar in haar woordgestaltes as in haar grafiese of dekoratiewe gestaltes nie. ‘n Kitsch-skildery is gewoonlik mos onmiddellik as sodanig herkenbaar, maar die Kitsch-gedig lyk natuurlik uiterlik nes enige ander gedig, en jy moet tot aan die einde lees om te sien wat gaan vir wat.

Nou wil ek nie Kitsch-gedigte in die Afrikaanse corpus van gedigte probeer identifiseer nie, want te veel vingers wys moontlik terug in die verkeerde rigting, na eie boesem. Dalk kan diegene wat op veiliger voet verkeer, dit wel waag. En nee, ek dink nie Jan F Cilliers se Dis al is Kitsch nie (hoewel dit nogal melodramaties is), omdat hy oënskynlik wel diep geraak is deur die Oorlog en die gevolge daarvan. Hy het nie, sover ek kan oordeel, ‘n kunsmatige sentiment in homself ontwikkel bloot om ‘n gedig te produseer nie. Indien hy sou voortgaan en oor elke ander denkbare menslike ramp met ewe veel patos begin skryf het, sou ek wel my bedenkinge gehad. As ek Auschwitz of Treblinka besoek om inspirasie vir gedigte te vind, beweeg ek op uiters gevaarlike terrein. Of as ek die biografieë van heiliges of onheiliges lees op soek na materiaal, of my in by-voorbaat-gedoemde verhoudinge begewe wat moontlik genoeg ellende sal oplewer om ‘n bundel te baar, kan ek maar weet dat ek tien teen een Kitsch sal produseer. Maar dan weer, dalk sal iemand se kunswaardering juis by daardie Kitsch-gedig van my begin.

ab4

Jacobus van der Riet. Die gedigte van 9/11.

Friday, December 11th, 2015

WTC2

Klaarblyklik het die vreemde gebeure wat hulle op daardie berugte datum afgespeel het ‘n ongekende vlaag gedigte opgelewer, tientalle duisende selfs, veral in die VSA. Party het binne ure na die gebeure ontstaan en ander later, in die nadraai. Daar het dan ook reeds bloemlesings en oorsigartikels verskyn, waarin probeer word om die korrels van die kaf te skei en van die gedigte wat van blywende waarde mag wees te indentifiseer. Die Library of Congress het o.a. goeie werk in dié verband gedoen.

Interessant dus dat die mensdom steeds na die digterlike pen gryp in sulke tye van hewige emosie of verdwasing, ondanks die bekende bedenkinge wat Adorno oor die maak van gedigte oor sulke onnoembare gruwels gekoester het. Dit was klaarblyklik vir derduisende mens nietemin onmoontlik om nie daaroor te skryf nie. ‘n Ander interessantheid is om die verskillende invalshoeke van die digters te ontleed; almal skryf immers oor die dieselfde gebeure, maar elkeen doen dit vanuit ‘n bepaalde perspektief. Die een skryf oor sy belewenis van die bepaalde dag, die ander probeer hom in die posisie van die betrokkenes indink, nog een dig oor die vallende of springende figure uit die brandende geboue, ander sweer wraak teenoor die vermeende skuldiges, ander dink na oor die verlies aan onskuld, hoe alles na dese anders sal wees, ander doen introspeksie en steek hand in eie boesem oor die oorsake van die gebeure en gebruik die geleentheid om ‘n boodskap aan die leser oor te dra, nog iemand wonder oor die wenslikheid van die nadraai (Guantanomobaai, Afghanistan, Irak). Daar is selfs ‘n treffende protesgedig waarin onraad vermoed word oor wat werklik daardie dag gebeur het. Daar is ook gedigte wat nie met die eerste oogopslag verraai dat dit wel oor 9/11 gaan nie, maar wat dit tog wel doen. Van die treffendste gedigte is deur New Yorkers wat sekere mense mis, omdat hulle nie meer daar is nie.
Breyten Breytenbach se gedig wat reeds op 12 September 2001 ontstaan het, vra oënskynlik of ‘n gedig ooit die gebeure kan verwoord:

September 12, 2001

will the hand endure moving over the paper
will any poem have enough weight
to leave a flightline over a desolate landscape
ever enough face to lift against death’s dark silence
who will tell today?

the huge anthill of people remains quiet
somber and shrill, bright and obscure
as if brown effluvium of sputtering towers
still sweeps the skyline with a filthy flag
who will tell today?

today images wail for voice behind the eyes
planes as bombs stuffed with shrapnel of soft bodies
then the fire inferno flame-flowers from skyscrapers
human flares like falling angels from the highest floor
down, down all along shimmering buildings of glass and
steel
weightless and willowy and flame-winged streamlined
reflections fleeting in the fugitive language of forgetting
the hellhound of destruction has a red tongue of laughter

who will tell?
gouged eyes do not understand that the sky is blue
through the dismal and chilly nuclear winter
people stumble people shuffle
stumble-people shuffle-people worm-white-people
where are the faces
old before their ending or their wedding
greyed in ashes from head to toe
as if clothed in the coast of the snowing knowing of ages beneath rummage and debris
rosy corpses move and
mumble
and in the East River confidential files and folders float
with shreds and feathers lacerated human meat
scorched confetti for the dog’s feast

who will tell tomorrow tomorrow
where are the faces
will the tongue still think
still pulse its dark lair
with the flaming memory of bliss
will any poem some day ever carry sufficient weight
to leave the script of scraps recalling fall and forgetting
will death remain quivering in the paper.

 

Van die gedigte wat ek gelees het, is o.s. gedig van Martín Espada een my gunstelinge, dalk juis omdat dit nie die gruwelgebeure self probeer beskryf nie, en tog daarna verwys in die agtergrond; die klem val eerder op die mense en hul daaglikse werksaamhede daar bo in die World Trade Centre, voordat dit ontwrig is. Ook die slot met die verwysing na die nadraai is besonder treffend, wanneer slagoffers uit verskillende wêrelde mekaar ontmoet.

Alabanza: In Praise of Local 100

for the 43 members of Hotel Employees and Restaurant Employees Local 100, working at the Windows on the World restaurant, who lost their lives in the attack on the World Trade Center

Alabanza. Praise the cook with the shaven head
and a tattoo on his shoulder that said Oye,
a blue-eyed Puerto Rican with people from Fajardo,
the harbor of pirates centuries ago.
Praise the lighthouse in Fajardo, candle
glimmering white to worship the dark saint of the sea.
Alabanza. Praise the cook’s yellow Pirates cap
worn in the name of Roberto Clemente, his plane
that flamed into the ocean loaded with cans for Nicaragua,
for all the mouths chewing the ash of earthquakes.
Alabanza. Praise the kitchen radio, dial clicked
even before the dial on the oven, so that music and Spanish
rose before bread. Praise the bread. Alabanza.

Praise Manhattan from a hundred and seven flights up,
like Atlantis glimpsed through the windows of an ancient aquarium.
Praise the great windows where immigrants from the kitchen
could squint and almost see their world, hear the chant of nations:
Ecuador, México, Republica Dominicana,
Haiti, Yemen, Ghana, Bangladesh.
Alabanza. Praise the kitchen in the morning,
where the gas burned blue on every stove
and exhaust fans fired their diminutive propellers,
hands cracked eggs with quick thumbs
or sliced open cartons to build an altar of cans.
Alabanza. Praise the busboy’s music, the chime-chime
of his dishes and silverware in the tub.
Alabanza. Praise the dish-dog, the dishwasher
who worked that morning because another dishwasher
could not stop coughing, or because he needed overtime
to pile the sacks of rice and beans for a family
floating away on some Caribbean island plagued by frogs.
Alabanza. Praise the waitress who heard the radio in the kitchen
and sang to herself about a man gone. Alabanza.

After the thunder wilder than thunder,
after the booming ice storm of glass from the great windows,
after the radio stopped singing like a tree full of terrified frogs,
after night burst the dam of day and flooded the kitchen,
for a time the stoves glowed in darkness like the lighthouse in
Fajardo,
like a cook’s soul. Soul I say, even if the dead cannot tell us
about the bristles of God’s beard because God has no face,
soul I say, to name the smoke-beings flung in constellations
across the night sky of this city and cities to come.
Alabanza I say, even if God has no face.

Alabanza. When the war began, from Manhattan to Kabul
two constellations of smoke rose and drifted to each other,
mingling in icy air, and one said with an Afghan tongue:
Teach me to dance. We have no music here.
And the other said with a Spanish tongue:
I will teach you. Music is all we have.

WTC4

In dieselfde trant, dog ietwat eenvoudiger, is die volgende gedig van Andrea Carter Brown.

THE OLD NEIGHBORHOOD

Where is the man who sold the best jelly donuts and coffee
you sipped raising a blue Acropolis to your lips? The twin

brothers who arrived in time for lunch hour with hot and cold
heros where Liberty dead ends at the Hudson? The courteous

small-boned Egyptian in white robe and crocheted skullcap
in the parking lot behind the Greek Orthodox shrine whose

bananas and dates you could always count on? How about
the tall, slim, dark brown man with dreadlocks cascading

to his waist who grilled Hebrew National franks to perfection
and knew just the right amount of mustard each knish wanted?

The cinnamon-skinned woman for whose roti people lined up
halfway down Church, the falafel cousins who remembered

how much hot pepper you preferred? Don’t forget the farmers
who schlepped up from Cape May twice each week at dawn

to bring us whatever was in season at its peak: last August,
blueberries and white peaches. What about the lanky fellow

who sold green and red and yellow bears and fish and snakes
in plastic sandwich bags with twist ties; his friend, a block

away, who scooped still warm nuts from a copper cauldron
into palm-sized wax paper sacks he twisted at the corners

to close? The couple outside the post office with their neatly
laid out Golden books, the shy Senegalese with briefcases

of watches except in December when they sold Christmas
trees? The Mr. Softee who parked every evening rush hour

by the cemetery to revive the homeward hurrying crowd?
I know none of their names, but I can see their faces clear

as I still see everything from that day as I ride away from
the place we once shared. Where are they now? And how?
Dit is ironies dat soveel van die karakters wat in Carter se gedig voorkom juis van “ander” kulture getuig en dat ook hulle soos in Espada se gedig met die voorsiening van lewegewende kos gemoeid was, juis op die dag waarop die Amerikaanse volk hulle opnuut teenoor die “ander” sou definieer: Jy is of met ons of teen ons. Ná die verwysings na kitskosse, kom diegene wat boeke, horlosies en Kersbome verkoop vir ‘n Desember wat vir vele nie sou aanbreek nie, en dan die man wat huistoegangers verkwik, behalwe dat baie van hulle dié keer nie die spitsverkeer sou meemaak nie.

‘n Enigsins enigmatiese gedig waarin die wraaktema hom voordoen is, is afkomstig van Julia Vinograd. Sy plaas die gebeure in die ruimer perspektief van die geskiedenis waartydens die spreekwoordelike ou vrou sulke tonele van verwoesting en verlies moes hanteer. Maar wie kan die slotreëls vir ons uitlê?

World Trade Center

I am an old woman in a black dress
Kneeling in the ruins, clutching my shoulders,
teeth clenched and lips drawn back in a snarl,
rocking back and forth in grief and rage.
I need to tear out my enemy’s throat
for the taste of his lifeblood
is better than strawberries.
I am kneeling in the ruins of Byzantium.
I am kneeling in the ruins of New York.
I am saying the names of my dead children
over and over, as if they were silver bullets
to shoot at God’s smile,
but I want to kill my enemy’s children
more than I want my own children back.
My face is twisted and strong.
People in uniforms want me to stand up
and get out of their way.
I ignore them.
The sky’s a pillar of smoke above me.
There’s a pillar of fire raging inside me.
I clench my shaking old hands into fists.
I need to squeeze my enemy’s throat
more than I need to hold my lover in the sweet and warm.
His body’s in front of me, squashed to a bloody pulp
with fallen metal.
Somebody takes our picture.
I am kneeling in the ruins of Jerusalem.
I am kneeling in the ruins of Ireland.
I am kneeling in the ruins of New York.
I am kneeling in the ruins of Stonehenge
that was a city once.
This was a world once
and I was human once but I’ve forgotten it.
I walk on bloody feet thru war.
Dying soldiers kneel to me
and I smile.
Daar is, soos verwag kan word, gedigte waarin die Volk en Staat se reaksie op die gebeure wel bevraagteken word, sonder, egter, dat die feite van die gebeure bevraagteken word. Paul E. Nelson se gedig heet “No Time for Dreamers”, maar hy is wel nog ‘n digterlike dromer. Pete Mullineaux se gedig hieronder het ook ‘n ironiese inslag:

Keeping Terrorists at Bay

The Guantanamo inmates are writing poems, (why not,
guests also enjoy cricket, baseball and Irish dancing)
– putting it all down, with sharpened pencils
making marks you can see, on paper that doesn’t lie.
Despite all the free time, the scribbling is frenzied,
some detainees compose automatically, even in sleep.
One epic alone has a thousand stanzas and the writer
knows them by heart (they have never left the heart).
A few shorter verses have even been published.

There are boundaries to this generous dispensation:
prisoners are not allowed to communicate. The poem
must not carry a message intended for other ears.
This is too wishy-washy, let us make it even clearer:
a poem cannot be aimed at an identifiable target.
One opus has been intercepted and destroyed
because it addressed the writer’s mother: beginning
‘Dear Mother.’ Remember, these people are devious,
they do not know the ropes or understand restraint;
deceptive ramblings may contain hidden devices,
guiding the reader towards subversive meaning.

You have to know the code to see between the lines,
it’s a cultural thing and the hard pressed authorities
employ special censors, trained to spot clues.
Even here you cannot be too careful, who can tell:
perhaps some in secret are poems themselves?
It is hard not to be swayed by the power of words.
As a precaution our line-detectors and semantic nit-pickers
are relieved from front line duty at regular intervals,
to avoid battle fatigue: the possibility of seduction.

The prisoners are not as innocent as they claim.
Believe us, we have had to discover the hard way,
some poems are heat-seeking and know their purpose;
others step up, clothed in a bland conformity,
so you drop your guard and wave them through
only to find they carry a hidden payload…
There is an imperceptible pause, a nano-second
when you are neither hot nor cold; north, south, east or west;
alive or dead; before all becomes crystal-clear
as the words literally explode in your face:
or worse still, inside your head.

WTC1

 

Bostaande gedigte veronderstel nietemin almal dat die Amptelike Weergawe van gebeure op 9/11 die korrekte is, dat die Twin Towers a.g.v. die impak van vliegtuie inmekaargetuimel het. Hoe sal dit ‘n mens se resepsie van die gedigte affekteer indien ‘n mens bedenkinge oor die Amptelike Weergawe ontwikkel? Duisende argitekte, ingenieurs, vlieëniers, vlugpersoneel, brandweermanne en ander wetenskaplikes glo nie die Amptelike Weergawe nie. Die spreekwoordelike “smoking gun” wat gewoonlik genoem word, is die onverklaarbare ineenstorting van ‘n derde World Trade Centre gebou, t.w. WTC7, wat nie deur enige vliegtuie getref is nie, maar bloot ‘n kantoorbrand beleef het en tog presies soos in ‘n klassieke implodering teen vryvalspoed netjies in sy voetspore inmekaargetuimel het. Die dosyne staalraamkolomme van die gebou is dus almal gelyktydig ontwrig, iets wat slegs plofstof sou kon vermag, want staalraamstrukture oorleef kantoorvure met groot gemak. Boonop het die stomme BBC die ineenstorting van die bepaalde gebou 15 minute te vroeg aangekondig. ‘n Hernude beskouing van die getuienis rondom die Twin Towers self dui dan, volgens die navorsers, eerder op die sistematiese gebruik van plofstof as die impak van vliegtuie. D.w.s. die skuldige partye moet nader aan die tuisfront gesoek word. Oor die Pentagon se gat-in-die-muur en die Shanksville-toneel se gat-in-die-grond waarin die ander vliegtuie skynbaar spoorloos verdwyn het, hang daar ook vraagtekens.

So indien ‘n mens erger onraad vermoed as wat die Amptelike Weergawe voorhou, hoe lees ‘n mens die 9/11-gedigte dan? Want dan is die vergryp eintlik veel bedenkliker as enigiets wat die meeste 9/11 digters ooit kon vermoed het. Dan raak ironie by die saak betrokke, maar sonder die digter se bedoeling. Die digter dink hy weet waarvan hy praat, maar die leser dink hy ken eintlik nie die volle verhaal nie. Hoe sou die gedig gelyk het indien die digter die agterdogtige leser se vermoedens gedeel het?

Dit is natuurlik ‘n proses wat hom heel dikwels afspeel, dat die leser ‘n “broeis bantam” in die hoek is wat agterdogtig kloek. In hierdie eeu van ongeloof bv. sal godsdienstige gedigte van watter aard deur lesers met verskillende wêreldbeelde verskillend gelees word: die een dink dat dit moontlik iets oor die werklikheid sê, en die ander dat dit noodwendig op vrome wyse ‘n versinsel weerspieël. Albei lesers kan nog die tegniese aspekte van die gedig waardeer, maar net die een sal die inhoud werklik ter harte kan neem, as die inhoud enigsins die moeite werd is, bygesê. So gaan dit ook seker met gedigte oor die vreemde vlieënde voorwerpe, Oscar Pistorius, en ander moeilik toetsbare geskiedkundige getuienis.

Sekere 9/11 gedigte sal steeds grootliks kan staan soos hul geskrywe is, bv. die aangehaalde gedig van Espada, omdat dit nie veel verskil aan die lot van die slagoffers maak wie of wat vir hul ontydige dood verantwoordelik is nie. Dit is steeds waar dat hul wêreld daar bo in die gebou daarmee heen is en hulle word gemis. En tog, sou dit uiteindelik wel blyk dat die Amptelike Weergawe ‘n versinsel is en dat die gebeure van 9/11 eerder ‘n tuisgemaakte operasie was om ‘n Pearl Harbour-effek te bereik en ‘n Oorlog te loods, sal die digters dan weer in hul duisende na die pen gryp? Of sal hulle uit skaamte swyg? Maar intussen het ons derduisende gedigte om te oorweeg, met of sonder ‘n vraagteken in die agterkop.

Jacobus van der Riet. Wanneer ‘n gedig ‘n lewe red

Thursday, October 22nd, 2015

654A13F990944F319AA539D0F86101C0

Horatius 1:9  Vides ut alta stet

Vides ut alta stet niue candidum
Soracte nec iam sustineant onus
     siluae laborantes geluque
     flumina constiterint acuto?

Dissolue frigus ligna super foco
large reponens atque benignius
     deprome quadrimum Sabina,
     o Thaliarche, merum diota.

Permitte diuis cetera, qui simul
strauere uentos aequore feruido
     deproeliantis, nec cupressi
     nec ueteres agitantur orni.

Quid sit futurum cras, fuge quaerere, et
quem fors dierum cumque dabit, lucro
      adpone nec dulcis amores
     sperne, puer, neque tu choreas,

donec uirenti canities abest
morosa. Nunc et Campus et areae
     lenesque sub noctem susurri
      composita repetantur hora,

nunc et latentis proditor intumo
gratus puellae risus ab angulo
     pignusque dereptum lacertis
     aut digito male pertinaci.

 Vertaling.

Sien jy hoe in dik kapok Soracte

skitterwit staan, vermoeide bome

nie langer die las kan dra nie

en met bytende ys riviere vries?

 

Ontdooi die koue deur baie stompe

op die herd te pak en bring meer vrygewig

vierjaaroue wyn na vore, Thaliarchus,

uit die dubbeloor Sabynse kruik.

 

Laat die res aan die gode oor; sodra

hulle die struwelende winde gestil het

op die siedende see, word nòg sipresse

nòg antieke essebome rondgeruk.

 

Hou op vra hoe môre sal wees, en reken

as wins watse dag geluk ook al mag gee

en jy, my jong, versmaai tog nie die soete

liefdes en rondedanse nie, solank as wat

 

norse skimmeldons nog op ‘n afstand

van jou bloeityd bly. Laat nou saans

die Campus en pleine en sagte gefluister

op die afgesproke uur nagejaag word.

 

Nou ook die aanvallige gelag, wat ‘n meisie

verklik waar sy skuil in ‘n heimlike hoek,

asook ‘n pand van haar arms afgeruk

of van ‘n vinger wat ondeund weerstand bied.

 

Vir wat dit werd mag wees, hierdie gedig van die Romeinse digter Horatius was eens die oorsaak dat ek vir die eerste keer in Afrikaans probeer dig het, toe ek ‘n vertaling daarvan moes maak. Op skool het ons Latyn in Engels gedoen, maar op Universiteit was dit destyds nog moontlik dat ‘n mens se Engels verroes kon raak (glo dit as u wil) en gevolglik het ek die vertaling in Afrikaans i.p.v. Engels aangedurf. Die oorspronklike poging het verlore gegaan, so bostaande is ‘n hernude poging om die gevleuelde Latyn weer te gee, natuurlik tevergeefs. Veral die openingsreëls van die Latyn het my bygebly deur die jare. Ek het dan ook op ‘n eenmalige besoek in Italië lank gelede gekyk of ek die berg Soracte kon sien vanaf Rome (dis effe Noord van die stad). Dit was wel nog te vroeg vir sneeu en moontlik was die lug ook skoner in Horatius se tyd.

Ek het destyds ook die oorblyfsels van Horatius se villa (sien foto hieronder) op sy plasie naby die moderne heuweldorpie Licenza besoek, en die Bandusia-fontein daarnaas, sy eie private bron van inspirasie.  Een van die dorpies in die Sabynse platteland, het ek terloops opgelet, heet Mandela, en wel van antieke tye af al, soos ek later ontdek het. My trein het daar verbygery. Horatius noem iewers in sy geskrifte dat sy plasie naby dié dorp is. In elk geval, ek twyfel sterk of die berg Soracte vanaf Horatius se plasie sigbaar is, want dit lê meer Oos van Rome, in ‘n beboste vallei. Bostaande gedig veronderstel dan waarskynlik eerder Tibur, oftewel die moderne Tivoli, as agtergrond, vanwaar Soracte wel sigbaar is, en waar Horatius ook baie tyd deurgebring het. Dis ook nader aan Rome, wat die verwysing na die Campus en pleine van die stad verklaar.

horaces_villa-flickr-cc-sethschoen_original

So ons sien dan hoe Horatius sy jong slaaf, wat hy vir die doeleindes van die oefening Thaliarchus noem, aanraai om ‘n Carpe diem benadering tot die lewe te volg, voor die ouderdom, verteenwoordig deur die sneeuwitte kruin van die berg Soracte, vermoeide takke van die bome en die veryste riviere, hom inhaal. Die naam Thaliarchus kan dui op die leier van ‘n drinkparty of op iemand wat in die bloeityd van die jeug verkeer.  Horatius gebruik dus die geleentheid van die koue wintersdag om sy lewenswysheid deur middel van die einste winterkoue, as beeld van die ouderdom, aan sy slaaf oor te dra: Geniet die lente voor die winter kom.

Die gedig het vaagweg ‘n chiastiese struktuur (hede – toekoms – hede; witte kruin – witkop), maar glad nie so ooglopend of volledig uitgewerk soos in ander van Horatius se gedigte nie. Tipies van Horatius, wat ook in hierdie gedig mooi gesien kan word, is die wyse waarop hy sy strofes opbou deur twee of drie (voor)beelde op te roep om sy punt te maak.

Dalk het elkeen wat probeer dig iewers in sy agterkop ‘n paradigmatiese gedig of twee wat inspeel elke keer as ‘n mens na woorde begin soek. Vir my is hierdie gedig een van hulle.  Ek hoor steeds daardie openingsreëls, al het ek miskien nooit Horatius se raad gevolg nie.

Dit word vertel (sien:  http://www.strangehistory.net/2011/11/03/finishing-horace-and-whittier-in-ww2/) dat die Duitse generaal Heinrich Kreipe (oorl. 1976) tydens sy gevangeneming in Mei 1944 na ‘n sneeubedekte piek in Kreta opgekyk en Vides ut alta stet begin opsê het. Majoor Patrick Leigh Fermor wat hom gevange geneem het, het die gedig voltooi, en die twee het in mekaar se oë gekyk en hul gemeenskaplike erfenis besef. Die generaal het beloof om nie te probeer ontsnap nie en die majoor om hom die vuurpeleton te spaar, welke beloftes toe ook gestand gedoen is.  So laat ons dan ruimte in ons geheues laat vir gedigte wat die moeite werd is om te onthou. Wie weet of dit ons kan help om ‘n rype ouderdom te bereik?

Naskrif:

‘n Mooi analise van die gedig kan gevind word by: http://www.casa-kvsa.org.za/1967/AC10-02-Henderson.pdf

 

Jacobus van der Riet. ‘n Gedig van Kawafis

Monday, September 7th, 2015

cavafy

Die Sewe Heilige Jongelinge – deur Kontantinos Kawafis

.

Die Sewe Heilige Jongelinge van Efese

wat na ‘n spelonk gevlug het om teen die vervolging

van die heidene te skuil, het daar geslaap

en die volgende dag ontwaak. Die volgende dag vir hulle,

maar intussen het byna twee eeue verbygegaan.

 

Een van hulle, Jamblichus, het die volgende dag ontwaak

en gegaan om brood op die mark te koop

en hy sien toe voor hom ‘n ander Efese,

geheel geheilig met kerke en kruise.

 

En die Sewe Heilige Jongelinge het hul verheug

en die Christene het aan hulle hulde en eer bewys

en selfs Keiser Theodosius, die seun van Arcadius,

het vanaf Konstantinopel gekom en ook hy,

die allervrome, het hulle, soos gepas, vereer.

 

En die Sewe Heilige Jongelinge het hul verheug

oor hierdie skone, Christelike wêreld

wat met kerke en kruise geheilig is.

 

Maar met alles wat so anders was

en soveel om te leer en te vertel

(en so ‘n groot vreugde wat miskien self ook uitputtend is)

het die Sewe Heilige Jongelinge gou moeg geword,

synde afkomstig van ‘n ander wêreld, byna twee eeue vantevore,

en tydens die gesprek het hulle vaak geword

en hul heilige oë gesluit.

 

Bo-staande gedig van die Alexandrynse digter Kawafis (of as iemand die Engelse transkripsie van sy van verkies, Cavafy – die Griekse Beta word in Afrikaans as Weta of Wieta uitgespreek) dateer uit 1925 en tel onder sy ongepubliseerde gedigte. Ek het dit op die webwerf van ene John Sanidopoulos raakgeloop (www.johnsanidopoulos.com) en toe die oorspronklike Grieks elders opgespoor. Soos my en Sanidopoulos se vertalings is ook die oorspronklike gedig in ‘n verteltrant en in eenvoudige taal geskryf, en uiteraard wonder ‘n mens in welke mate die gedig as voltooid of onvoltooid beskou kon word. ‘n Kenner van Kawafis sou hier van nut kon wees, wat ek helaas nie is nie.

Wat wel opvallend is, is die mooi chiastiese struktuur, ‘n stylfiguur wat in die Antieke wêreld nie slegs op enkele reëls van toepassing was nie (mooi is die lewe en die dood is mooi), maar op hele gedigte, selfs lang gedigte en volledige prosatekste, soos bv. die Evangelies).

A       Die Jongelinge slaap

B       Verwysing na die verloop van byna twee eeue

C       Veranderinge

D       Die kerke en kruise

E       Vreugde en verwysing na Christene

F       Hulle word vereer

G       Keiser Theodosius

F       Hulle word vereer

E       Vreugde en verwysing na ‘n Christelike wêreld

D       Die kerke en kruise

C       Veranderinge

B       Verwysing na die verloop van byna twee eeue

A       Die Jongelinge slaap weer

Hierdie tipe chiasme wat uit herhalende woorde en temas bestaan, is kenmerkend van baie van die Oud-Griekse en Latynse digkuns en is dus heel gepas in ‘n gedig waarvan die verhaal in die derde tot vyfde eeu anno Domini afspeel. In chiastiese gedigte is die sentrale element gewoonlik van besondere belang, en dis hier waar die vername persoonlikheid van Keiser Theodosius die Jongere dan opduik, as ‘n hoogtepunt in die verhaal. Sy teenwoordigheid verleen ‘n bepaalde gravitas aan die gebeure, want ‘n keiser reis nie om dowe neute nie.

Die chiastiese ringstruktuur is uiteraard uitnemend geskik om die sirkelgang van slaap-ontwaking-slaap uit te beeld. In die Grieks is die laaste woord ook, soos in my poging tot ‘n vertaling, “gesluit”, ‘n  bekoorlike en gepaste afsluiting.

0804sevensleepers

Die gedig is gebaseer op die verhaal van sewe jong mans wat die vervolging van Christene in die jaar 250 n.C. tydens die bewind van Keiser Decius probeer vryspring het deur in ‘n grot net buite Efese in Klein-Asië te skuil. Daar is hulle deur die vyandige owerhede toegemessel nadat hulle aan die slaap geraak het, en toe die grot omstreeks 434 n.C. per ongeluk oopgemaak is, het hulle ontwaak en ‘n heel ander wêreld, nou Christelik, rondom hulle aangetref, tot hul stomme verbasing. Vanselfsprekend het hul wonderbaarlike slaap en ontwaking tot ‘n opskudding gelei. Hulle het egter gou weer ontslaap en hul graf het dadelik ‘n pelgrimsbesoekpunt geword. Die vroegste literêre verwysings het binne enkele dekades ontstaan. Selfs teen die twaalfde eeu is hul onverganklike liggame nog aan pelgrims vertoon. Eers tydens die sg. Verligting is die gebeure bevraagteken en in twyfel getrek. Meer besonderhede oor die verhaal is beskikbaar by:

https://oca.org/saints/lives/2011/08/04/102195-7-holy-youths-ldquoseven-sleepersrdquo-of-ephesus

Vermelde Sanidopoulos het die historisiteit van die gebeure ondersoek, asook die uitgebreide literêre nalatenskap, en daarvan verslag gelewer by:

http://www.johnsanidopoulos.com/2009/10/historicity-of-seven-sleepers-of.html

Hy noem o.a. dat John Donne en Goethe in hul gedigte na die verhaal verwys, en hopelik sal ons lesers gou vir ons die verwysings kan opspoor. Sou hulle reeds onder die skeptici tel?

Van die os op die jas, ek het ‘n hardnekkige herinnering dat ek baie jare gelede ‘n chiastiese gedig van Breyten Breytenbach onder oë gehad het, vermoedelik op ‘n rymskema (!) gebaseer, maar waar?Vergis ek my of bestaan daar wel so ‘n gedig? Wie kan help? Wie kan bevestig of ek gedroom het of nie?

Christa Morrison. bewus-syn-stroom

Saturday, June 13th, 2015

Gert Vlok Nel sing van “‘n trein riding into rain”. Ek sien die prentjie van gloeiende kole, die stoker se roetbevlekte vel wat soos water oor bultende rivierklippe span-ontspan-span-ontspan, sweetdruppels wat gly en val, hergebore herrys, en voortstoom. Bondels swart en wit rook wapper en alles word een, ingesluk, verdwyn, in ‘n dik grys gordyn van vallende water.

Dís my ervaring wanneer ek sekere werk van Allen Ginsberg, Jack Kerouac, Federico García Lorca of Leonard Cohen lees/luister, ook Bob Dylan en Nel. Hul gewaarwordinge neem my, sleur my, ek word een, ek behoort (nie meer aan myself nie).

Waar vind mens ’n bewussynstroom – die konstante voortdurende vloei van idees, waarnemings en emosies?

Die wetenskaplike vraag na die bergplek, fontein, en verloop van hierdie stroom gewaarwordinge is onopgeklaar. Waar en hoe in die brein en senuweefsel bestaan dit? Beweeg dit in ‘n stroom? In ‘n stroom neurons? Hou dit ooit op? Hoe bring mens dié kloutjie by die oor?

Ek vermoed dís waar ons die stemme wat in elkeen van ons smeek, troos of woed die helderste hoor. Dís die gang waar ek die son oor ‘n soutpan sien opkom en ondergaan, my doodgebore baba hoor lag of huil, herinneringe troostend of seer vinger teen my wang – dít is waar ervarings soos kunswerke staan en hang.

“The artist, and particularly the poet,…must heed only the call that arises within him from three strong voices:

the voice of death, with all its forboding,

the voice of love and

the voice of art.”

~ Federico García Lorca

Bewussynstroom as literêre styl

Bewussynstroom word op writershistory.com gedefinieer as “a literary style in which the author follows visual, auditory, tactile, associative, and subliminal impressions and expresses them using ‘interior monologue’ of characters either as a writing technique or as a writing style that mingles thoughts and impressions in an illogical order, and violates grammar norms.

The phrase ‘stream of consciousness’ was first used in 1890 by William James in Principles of Psychology. In literature it records character’s feelings and thoughts through stream of consciousness in attempt to capture all the external and internal forces that influence their psychology at a single moment. Any logical or sequential approach is disregarded.”

Hoe bewus is digters (en ander kunstenaars) van mekaar, waar stroom hul temas, tegniek, styl, gedagtes of invloed saam?

Leonard Cohen & Federico García Lorca

Cohen het in ‘n 2011-onderhoud genoem dat hy hordes Engelse digters behoorlik gelees het, maar dat dit die stem is van die Spaanse digter Federico García Lorca wat in sy gedagtegang weerklink. Hy sing onder andere ‘n los Engelse vertaling van Lorca se gedig Pequeño vals viené uit Poeta en Nueva York (A Poet in New York).

Leonard Cohen sing ‘n Engelse vertaling van Lorca se gedig Paqueno Vals Vienes (Take this waltz)

In ‘n Your Flesh Magazine-onderhoud in 1992 verduidelik hy:

“With the Lorca poem, the translation took 150 hours, just to get it into English that resembled – I would never presume to say duplicated – the greatness of Lorca’s poem. It was a long, drawn-out affair, and the only reason I would even attempt it is my love for Lorca. I loved him as a kid; I named my daughter Lorca, so you can see this is not a casual figure in my life.”

Allen Ginsberg & Federico García Lorca

In Ginsberg se gedig A Supermarket in California verewig hy van sy poëtiese gesprekke met onder andere García Lorca: 

          “What thoughts I have of you tonight, Walt Whitman, for

I walked down the sidestreets under the trees with a headache

self-conscious looking at the full moon.

          In my hungry fatigue, and shopping for images, I went

into the neon fruit supermarket, dreaming of your enumerations!

          What peaches and what penumbras!  Whole families

shopping at night!  Aisles full of husbands!  Wives in the

avocados, babies in the tomatoes!–and you, Garcia Lorca, what

were you doing down by the watermelons?…”

 ~ Berkeley, 1955

Allen Ginsberg & Bob Dylan

Ginsberg en Bob Dylan het nie net saam getoer nie, maar ook saam gewerk aan onder andere Vomit Express:

 Bob Dylan & Allen Ginsberg – Vomit Express

Bob Dylan en Allen Ginsberg by Jack Kerouac se graf, 1975
(Foto: Ken Regan via: ginsbergblog.blogspot.ca)

Dylan had come to hear a poetry reading at NYU’s Loeb Auditorium, standing in the back of the crowded hall with David Amram. We were on stage with a gang of musician friends, and Peter improvised, singing, ‘You shouldn’t write poetry down but carol it in the air, because to use paper you have to cut down trees.’ I picked up on that, and we spent a half an hour making up tuneful words on the spot. I didn’t know 12-bar blues, it was just a free-form rhyming extravaganza. We packed up, said goodbye to the musicians, thanked them and gave them a little money, went home, and then the phone rang. 

It was Dylan asking, ‘Do you always improvise like that?’ And I said, ‘Not always, but I can. I used to do that with Kerouac under the Brooklyn Bridge all the time.’ He came to our apartment with Amram and a guitar, we began inventing something about ‘Vomit Express,’ jamming for quite awhile, but didn’t finish it. He said, ‘Oh, we ought to get together in a studio and do it,’ then showed me the three-chord blues pattern on my pump organ. A week later in the studio Dylan actually did the arrangement, told people when to do choruses and when to take breaks, and suggested the musicians cut a few endings on their own to be spliced in.

‘Vomit Express’ was a phrase I got from my friend Lucien Carr, who talked about going to Puerto Rico, went often, and we were planning to take an overnight plane a couple of weeks later, my first trip there. He spoke of it as the ‘vomit express’ – poor people flying at night for cheap fares, not used to airplanes, throwing up airsick.”

Daar is wyd geskryf oor Ginsberg se invloed op die skryf en publikasie van Dylan se eerste boek Tarantula op die jong ouderdom van 23 jaar.

Bob Dylan & Jack Kerouac

In Dylan se outobiografie Chronicles, en die dokumentêre film No Direction Home, beskryf hy Kerouac se invloed op hom: “On the Road had been like a bible for me. I loved the breathless, dynamic bop poetry phrases that flowed from Jack’s pen . . . I fell into that atmosphere of everything Kerouac was saying about the world being completely mad, and the only people for him that were interesting were the mad people, the mad ones, the ones who were mad to live, mad to talk, mad to be saved, desirous of everything at the same time, the ones who never yawn, all of those mad ones, and I felt like I fit right into that bunch.”

Ook: “Someone handed me Mexico City Blues in St. Paul (Minnesota) in 1959 and it blew my mind. It was the first poetry that spoke my own language.”

Gert Vlok Nel (Foto: Tessa Louw)

 

Gert Vlok Nel, Ginsberg, e.a.

In ‘n handgeskrewe brief laat weet Gert Vlok Nel vir my: “Ek is baie lief vir die skrywers wat jy noem, buiten Lorca wat ek nooit gelees het nie. Al die skrywers het seker ‘n invloed gehad op my werk, en in my lewe het hulle werk my getroos in donker tye.

Van Ginsberg het ek Howl gelees en Kaddish. Van Kerouac het ek On the road, The Subterraneans en Dr Sax (my favourite) gelees.

Mr Tambourine Man van Dylan is my gunsteling van alle tye. Dis ‘n song wat duidelik deur Kerouac beïnvloed is, rëels soos ‘though you might hear laughin’ spinnin’ swingin’ madly across the sun, it’s not aimed at anyone, it’s just escapin’ on the run’ en ‘far from the twisted reach of crazy sorrow’ (pure Kerouac).

Cohen is in staat tot suiwer skoonheid.

My invloede is nie Suid-Afrikaans of Afrikaans nie, alhoewel ek in my jonger jare baie lief was vir David Kramer en André le Toit.”

 

Gedigte

“My gedigte en songs verskil heeltemal van mekaar. Ek het my gedigte probeer skryf met groot liefde en groot koudheid.’’

Nadat ek Nel se bundel Om te lewe is onnatuurlik herhaaldelik gelees het en ook die Nederlandse dokumentêre film oor hom Beautiful in Beaufort-Wes gekyk het, begin ek ‘n goeie gevoel kry vir wat hy met “groot liefde” en “groot koudheid” bedoel. Nie net word die gestroopte landskap beklemtoon en baie bedag en vaardig uitgebeeld nie, maar die karakters word ook van hul maskers en hul klere gestroop. Die waarheid word tot op die been oopgekerf, maak nie saak hoe seer dit maak nie.

Tafelberg Uitgewers, 1993/2006

In ‘n Skype-onderhoud met Walter Stokman, die vervaardiger van die dokumetêre film Beautiful in Beaufort-Wes, verduidelik hy waarom die film asook Nel so goed en gul ontvang is en hoog geag word in kuns- en kultuurkringe in Nederland: “Die film en Gert se werk is nie net ‘n portret van Gert en Beaufort-Wes nie, dis ‘n portret van Suid-Afrika, ‘n samespel van alles. Dis romanties, eksoties, hartseer en vol belofte.”

Meer oor Nel se bande met Nederland en ook ‘n paar van sy gedigte.

en

‘n Pragtige animasiefilm van Nel se gedig Timotei Shampoo.

 

Songs

“My songs is warmer en lyk meer ‘stream of conscious’, dalk omdat hulle dikwels in gesprekvorm is met ‘n aangesprokene (‘Gert bo die grond roep na Koos onder die grond kom in Koos, kom in kom in’ – beïnvloed deur die radio-kommunikasie by Kampusbeheer).”

Nel het Waarom ek roep na jou vanaand (op sy Beaufort-Wes se Beautiful woorde CD) geskryf in 1997, die jaar waarin Ginsberg gesterf het. “Dis pure ‘stream of consciousness,” skryf hy: “Ek het vir 2 maande aan die song gewerk tydens nagskofte by Kampusbeheer om daai effort-lose effek te kry. Die song wemel van refleksies na ander skrywers se werk.”

Uit Ginsberg se Howl herken ek:

“’n impulse van winter, midnight street light,
Small-town rain amongst other things”

Uit Claude ‘Curly’ Putman se Green, green grass of home (ek wonder of Nel dit in Tom Jones of Johnny Cash se stem hoor):

“The old hometown look the same
As you step down from the train
En daar’s jou ma en jou pa en Mary down the lane”

en sou

“So sail slowly slowly
All ye ships of the night”

reflekteer na Ovidius, T.S. Eliot of Henry Wadsworth Longfellow? Is beauty en west, selfs Mary ook verwysings na Jack Kerouac?

Temas, tegniek, styl, gedagtes, invloed en verwysings stroom saam – in riviere, treine, die oop pad, uit en in alle windrigtings.

Die suidpunt van Afrika, die uitgestrekte vlaktes van die Karoo, die N1, die treinspoor, Gert Vlok Nel en die taal Afrikaans loop nie afsonderlik of alleen nie, is nie kaal nie, nie onaangeraak deur hierdie digters/sangers nie.

 

When the railroad trains moaned, and river-winds blew, bringing echoes through the vale, it was as if a wild hum of voices, the dear voices of everybody he had known, were crying…”

~

“I hope it is true that a man can die
and yet not only live in others

but give them life,

and not only life,
but that great consciousness

of life.”

~ Jack Kerouac

 

Bedanking:
Baie dankie vir bydraes en hulp aan: Gert Vlok Nel, Walter Stokman, Johann Lodewyk Marais, Piet Croucamp, Annemarie van Niekerk, Ingrid Glorie, David Morrison en Tessa Louw. (Christa Morrison, 13 Junie 2015)

.

Christa Morrison

Christa Morrison het aan die Universiteit Stellenbosch gestudeer, waar sy ’n M.Phil.-graad in Joernalistiek behaal het. Sedertdien het sy in Botswana en Kanada gewoon. Tans spesialiseer sy in Nuwe Media en is ’n dosent aan die Sheridan Institute of Technology and Advanced Learning. Sy neem deel aan verskeie multikulturele poësiebyeenkomste in die groter Toronto area, onder meer die Lit Café in Oakville, Poetry Salons en Pakaraima in Toronto, en die Indiese/Pakistanse Mushaira in Milton.

Christa is tans een van Versindaba se gasbloggers.  (mj)

Jacobus van der Riet. ‘n Nuwe naam vir Stellenbosch?

Saturday, June 6th, 2015

       

O Aldarin! o name, o versugting!

Op Pelgrimsrus in die Transvaal

wil ek weer hoor hoe klink my taal

skoner, welluidender as Provencal.

.

(Is Afrikaans welluidender as Provencal? Maar dit daar gelaat…)

 

Die eerste of selfs enigste Afrikaanse gedig waarvan ek op skool gehou het, was Uys Krige se Tram-ode, deels omdat hy die verrukking wat hy by die aanskoue van die Aldarin ervaar het so goed kon verwoord – ek het as kind graag in die Kaapse dokke rondgedwaal en met verlange na die slanke skepe met hul eksotiese name en hawens van registrasie gekyk – en deels natuurlik oor hy al die wonderlike plekname so vaardig kon opstapel. Die wanhoop en verdriet waaroor hy dit ten diepste had, kon ek destyds nog nie begryp nie.

Die plekname wat Krige gekies het, was meestal besonder welluidend en evokatief. Onder die Afrikaanse plekname tel dan Dwaal, Ruitersbospas, Baardskeerdersbos, Pelgrimsrus, Putsonderwater, Waenhuiskrans, Bontebokskloof, Leeukop, Tamboerskloof en Swellendam. Van al hierdie name kan gesê word dat hulle sag op die oor val. Die name is oorwegend beskrywend en verbeeldingryk: dit roep telkens ‘n prentjie of ‘n gevoel op, behalwe Swellendam wat maar ‘n sameflansing van vanne is.

Dis trouens ‘n kenmerk van die beste Afrikaanse naamgewing, die beskrywende aard daarvan. Dikwels is dit dan ook welluidend. Die Afrikaanse dorpsname wat na mense vernoem is, is daarenteen bra niksseggend, bv. Humansdorp, Groblersdal, Delportshoop, Ventersdorp en Ventersburg – beslis nie name wat ‘n mens in Tram-ode sou verwag nie. Bg. dorpsname het wel ‘n sekere ritme, maar dis ook al.

Nou is my voorstel dat die twee kenmerke, t.w. beskrywendheid en welluidendheid, eintlik deur die Plekname Kommissie in gedagte gehou moet word wanneer naamsverandering oorweeg word, naas ander oorwegings, soos om vroeëre inheemse name te heraktiveer en die behoefte om aan name met koloniale assosiasies te ontkom. ‘n Mooi naam is sielsverkwikkend, maar ‘n lelike naam is sieldodend. Vra maar vir enige kind wat swaar dra aan sy of haar naam.

In ‘n land met so ‘n klomp uiteenlopende nasionalismes is dit dalk wys om plekname wat aan persoonsname gekoppel is, te vermy, veral die name van politici en koloniale amptenare. Dit sou wel die doodsklok kon lui vir Tulbagh, Graaff-Reinet, Stellenbosch en Swellendam met hul VOC assosiasies, maar ook vir Wellington, Montague, Caledon, Durbanville, Carnarvon, Worcester, Somerset-Wes en -Oos ens. wat die Britse tydperk verteenwoordig. Sal ‘n mens bg. name mis? Mense raak immers geheg aan name al is die name eintlik verspot, bv. Carnarvon in die middel van dieKaroo! Dalk sal die gebrekkige kennis van die geskiedenis die meeste van hierdie dorpsname tog wel red.

Plekname wat aan Voortrekkerleiers gekoppel is, is, soos ons reeds weet, bra omstrede, so daar gaan Pretoria, Pietermaritzburg, Potchefstroom, Piet Retief en Louis Trichardt, indien nie sonder ‘n veldslag by Vegkop nie. Die pleknaamPretoria is boonop nie juis welluidend nie, veral nie met die meer harde Cisvaalse uitspraak nie. Dan word dit bykans onuitstaanbaar. Tshwane is wel eufonies, maar dis ook ‘n persoonsnaam en daar bestaan skynbaar onsekerheid oor of die man werklik geleef het, en dit laat ons dus met die moontlikheid van Apies, n.a.v. die rivierstroom wat by tye daardeur vloei. Desnoods, indien Apies as bedenklik beskou sou word, kan die voorstad Rietfontein sy naam aan die stad self verleen, ‘n voorstel wat ek om begryplike redes sal ondersteun.

Schweizer-Reneke is vernoem na twee offisiere van die ZAR wat in ‘n skermutseling met die Korannas omgekom het. Voor die oorlog, wat die lewe van 150 Korannas en 9 ZAR soldate geeis het, het die plek Mamusa geheet, toe dit nog die kraal van wyle Dawid Massou, die Korannaleier, was. Watter een van hierdie twee name, Mamusa of Schweizer-Reneke, sal ‘n mens in ‘n wiegelied wil gebruik, afgesien van die vraag oor wie die held in hierdie stryd was?

Vir die Kaapse dorpe sal ‘n mens telkens moet gaan kyk of daar nie welluidende Khwe-Khwe name (oftewel Khoi-Khoi name) is wat die VOC of  Britse assosiasies kan vervang nie. Wat is bv. die Khwe-Khwe naam vir Stellenbosch? Die Tweeling Pieke moes tog die Khwe-Khwe se verbeelding geprikkel het, en so ook die soms vinnigvloeiende Eersterivier. Skynbaar het die plek ook destyds as Wilde Bosch bekend gestaan, vandaar die Bosch wat deur Van der Stel aan sy eie van geheg is om die ietwat simpel naam te vorm. Die Universiteit van Wildebosch en die Wildebosse Woordfees dus? Die Fynproewersgilde sal dan ook die naam van hul boek verander na “So eet ons in Wildebosch”.

Tulbagh sou kon terugkeer na Roodezand, of, indien die Nederlands as aanstootlik ervaar word, na Rooisand, hoewel die ontwikkelaars van leefstyllandgoedere ongetwyfeld die meer “verhewe” Roodezand sal verkies.WorcesterkanRoodewal of Rooiwal oorweeg (soos een woonbuurt aldaar reeds heet), dog hopelik kan die Khwe-Khwe erfenis ons hier te hulp snel met iets fraaier. Wellingtonval sag op die oor, maar Wagenmakersvallei is meer evokatief. Durbanville kan met vrug terugkeer na die oorspronklike Pampoenkraal, Caledon na Zwartebergbad of Zwartberg, Colesberg na Toverberg, Napier na Klippedrift, Williston na Amandelboom, Laingsburg na Vischkuil (aan de Buffels Rivier) of sommer net Viskuil,  Carnavon na Schietfontein, Upington na Olijvenhoutsdrift of Kharaes, die Khwe-Khwenaam, en Victoria-Wes na Zeekoegat. Besoekers aan lg. sou dan kon bespiegel oor die waarkynlikheid al dan nie van seekoeie se aanwesigheid in daardie geweste. Maar hoe sal die Beaufort-Wessers voel om die naam Hooyvlakte te herwin?

Die dorpe wat na dominees vernoem is, is nie so omstrede soos dié met politieke assosiasies nie. Robertson is nie evokatief nie, maar darem ook nie juis hard op die oor nie. Merweville daarnteen is nòg verbeeldingprikkelend, nòg soetklinkend. Fraserburg is maar so-so. McGregor het voorheen Lady Grey geheet, so dis om’t ewe.  Calvinia se voormalige naam was Hantam. Diegene wat van die naam Calvinia hou, sal seker frons oor Sint Helenabaai en Paternoster. Vir my is Hantam wel effens mooier as Calvinia, maar ek is vermoedelik bevooroordeeld teenoor die streng ikonoklas wat aldaar onthou word.

Die Sendingstasiename is oor die algemeen heel melodieus met velerlei assosiasies van ‘n woestyntrek of ‘n voorvaderlike avontuur om die verbeelding te stimuleer, hetsy Elim, Salem, Bethel, Mamre, Saron, Pniel of Zoar. Dan moet ‘n mens egter nog Bybel lees in ‘n eeu van afvalligheid en ongeletterheid, om dié name te kanwaardeer.

Die name van Meiringspoort se driwwe is veral baie mooi: Eerste/Laaste Drif, Opmetingsdrif, Wasgatdrif, Bloupuntdrif, Pereboomdrif, Rooiuitspanningsdrif, Derde Tol-drif, Ontploffingsdrif, Watervaldrif, Uitspanningsdrif, Witfonteindrif, Wadrif, Ou Toldrif, Witperde, Herriedrif, Sanddrif, Perskeboomdrif, Dubbele drif, Nooiensboomdrif, Aalwyndrif, Skelmkloofdrif, Boesmansdrif, Damdrif, Skansdrif en Spookdrif. Kan Oudtshoorn en Plettenbergbaai nie hul VOC assosiasies afskud en uit bg. name inspirasie put vir iets nuuts nie? Die skrywer Pauline Smith se skuilnaam vir Oudtshoorn was Platkop. Dalk verwys dit na die volstruis se gebrek aan ‘n imposante voorhoof, wie sal weet? Of is dit ‘n toespeling op die naam Langenhoven? Indien Ashton moet voortbestaan, wat nie noodwendig bewysbaar is nie, kan dit die naam Ontploffingsdrif leen by Meiringspoort se driwwe, as erkentenis van wat die argitektuur aldaar verdien en selfs om smeek.

Anders as die driwwe se lieflike name, is name soos Sasolburg, Westonaria, Carltonville, Evander, Germiston, Rawsonville, Ohrigstad e.d.m. bykans onuitstaanbaar en moet dit noodwendig die inwoners psigies knou of knak. En dan swyg ons maar oor Parow. Of verwar ek nou die naam met die ding self? Terloops, Germiston was oorspronklik Elandsfontein. Kan daar enige argument wees oor watter een van die twee name die hart verbly?

En dit bring ons dan by Kaapstad. Die Khwe-Khwe se naam vir die berg is Hoerikwaggo en vir die plek self is dit glo //Hui-!geis. ‘n Mens moet sekerlik die tong klik of hik om dit uit te spreek. Die naam Kaapstad is maar bra prosaïes, en hoewel dit in Tram-ode voorkom, is dit nie een van die name wat Krige in vervoering het nie. Dis bloot nog ‘n plek waar die hart sy verdriet ken, iets waarvan ek wel kan getuig. Hoerikwaggo het heelwat meer allure. Maar Snoektown sou ook kon deug, omdat dit die essensie van die dorp so goed raakvat. So nie, Drieankerbaai wat ‘n lieflike naam is.

As ek moet kies tussen Durban en eThekwini, kies ek sondermeer lg. Veral in Afrikaans uitgespreek, is Durban haas ondraaglik. Tlokwe is ook vir my mooier op die oor as Potchefstroom. Polokwane is effens welluidender as Pietersburg, hoewel Pieter ‘n besonder mooi naam is. Net so is Johannes aangenaam op die oor en kan dit in Johannesburg se guns tel. Die mooiste naam is natuurlik Witwatersrand en dit sou as naam vir die stad kon dien, indien Afrikaans ‘n lingua grata in die huidige bedeling was. Maar helaas. Dan maar Kliptown, om ‘n tweeluik met Snoektown te vorm.

O wakker mars van name deur my gees van stede, dorpe, plase –

plekke waar ek eens gewees het,    

waar ek verlang het om nog eendag te wees,   

toe ek as seun, verruk, onder die lamplig saans van hulle gelees het.

 

Maar geen seun sou saans by lamplig met verrukking kon verlang om eendag nog in Sasolburg te wees nie. Dis net nie moontlik nie.

.

Bronne:

Nienaber, P.J. 1963. Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek. Kaapstad: Suid-Afrikaanse   Boeksentrum.

Pettman, C. 1985. South African Place names, Past and Present. Johannesburg: Lowry Publishers.

Raper, P.E. 1989. Dictionary of Southern African Place names. Johannesburg. Jonathan Ball.

Wikipedia: Meiringspoort.

 

 

 

 

Louis Jansen van Vuuren. Nabyskote in Woord en Beeld

Sunday, May 24th, 2015

Nabyskote in Woord en Beeld

There are mirrors for the body, but there are no mirrors for the soul.

Baltasar Gracian

 

Vir die Woordfees 2015 stel ek, in samewerking met die Distell Stigting, ’n tentoonstelling saam met die titel: Portretteer: Nabyskote in woord en beeld.

My betrokkenheid met die jaarlikse projek is grotendeels om ’n nagraadse beursfonds vir die Departement Beeldende Kunste van die Universiteit Stellenbosch tot stand te bring. Ons kon reeds vier beurse in die verlede toeken. Sewentig kunstenaars en skrywers is gevra om ’n selfportret te skep. Skrywers kon ’n storie bou of ’n gedig komponeer. Daar was nie beperkings ten opsigte van medium en inhoud nie – behalwe dat die deelnemers iets van hulle self moes reflekteer.

Die selfportret is een van die oudste kunstemas in die kunsgeskiedenis. Aweregse kunshistorici meen dat die prehistoriese palmdrukke op die rotswande in die grotte van Lascaux in Frankryk en Altamira in Spanje, die eerste konseptuele selfportrette van die mens is. Die idee was ook om ’n bundel te maak van die selfportrette. En voilà, hier is ’n paar uittreksels.

Hanneke Benade. Untitled self. Pastel on cotton paper

GEDIG VIR MYSELF

.

dis jou storie

wat my huis toe bring

dis jou boek

wat ek wil lees

dis jou liedjie

wat ek nou wil sing

dis jou ek

wat ek wil wees

jy’s die skrywer

van my lewe

jy’s die storie

van my reis

ek wil lê

hier in jou skaduwee

ek wil kook

in jou kombuis

ek wil stap

en praat en luister

na die woorde

wat jy skryf

ek wil liefhê

ek wil fluister

en eindelik tuiskom

in jou lyf

.

Koos Kombuis

Carina Stander. Skets 1. Ink en gouache op papier

ek is gebore met die vloed


ek is gebore met die vloed van 1976

ek onthou nie my geboorte in November nie

 

om as doofgeborene in die lewe te kom

is om onderaards stil te luister:

hoe ritsel die rietsanger, singende grys wond

hoe klouter die syselbos al blouer

teen die watermassa uit

 

struike struikel

waar ‘n vlakvark kniediep kniel

saam met Pa en Ma vra

dat die bulkende berge om skemertyd

die moddersnuif van seekoeie

dat die brood wat aan tafel

gebreek word

soos ‘n doodgewone wóórd

my nie sal verbygaan nie


een aand rank ‘n beaarde hand

deur die venster digby my kot

 

en ek kon hóór toe hulle sê:

sy is geskryf deur die Wilde God

.

Carina Stander

Lien Botha. Selfie in Karoo.

 

Nie mooi nie en ook nie slim nie

Met my geboorte is ek, as tweede dogter, na my ouma aan vaderskant vernoem: Adriana Wilhelmina.  Goddank is ouma Willemien se derde naam – Petrusina – nie vir my aangegee nie, ek sou my ouers nooit vergewe het nie.

Ek het nóg ‘n naam, my Zoeloenaam wat ek as kind gekry het. In die Zoeloe-kultuur kry jy nie net sommer ‘n naam nie, jou naam is dit wat jy is. Of dit wat jy hopelik sal word.  My Zoeloenaam, ‘n naam waarop ek baie trots is, is Ntonbenhle.  “Mooi meisie”, beteken dit.

Helaas, ek het nog altyd geweet dat ek nie té vreeslik mooi is nie. Dit het nie saak gemaak nie, want ek geweet ek is slim, en slim is vir my belangriker as mooi. Maar êrens in my agterkop het ek tog geweet ek is bietjie mooi, al is dit net in Zoeloe.

Op die plaas waar ek ná my troue ingetrek het, is ‘n bekkige vrou met die naam van Katryntjie Kruger. Sy is my huishoudster.  Haar man, Basjan, is my tuinier. Omdat ek baie meer hou van tuinwerk as huiswerk, bring ek nogal baie tyd saam met Basjan deur.

Op ‘n keer kom ek terug uit die olienhoutbos waar ek en Basjan die hele oggend braambos en ander wilde dinge uitgekap het. Ek probeer slim wees en sê vir Katryntjie:

“Katryntjie, is jy nie bekommerd dat ek so alleen saam met jou man in die bos werk nie?”

Sonder om eers ‘n sekonde na te dink, sê sy vir my: “Nee, wat, Mevrou, so mooi is jy ook nou nie.”

Nou ja, daar het jy dit. Nie mooi nie. En ook nie slim nie.

Riana Scheepers

Linda Weaver. Bendita ilusion. Oil on canvas.

Die koms van die biblioteekbus

.

Die omgedolwe rooigrond agter die ploeg is heerlik koel.

Ek en my sussie lê plat op ons mae en luister na die gedreun van die trekker. En ons wag.

Meteens sien ons die stofstreep aan die anderkant van die lande aangeslinger kom. Die

biblioteekbus! Hy kom! Hy kom!

My sussie is eerste op. Sy is ouer, maar ek is vinniger. By die suikerrietbos het ek haar lankal

verbygevat. Ek hardloop dat my boksterte styf agtertoe punt. My oë skreef teen die wind. Ek hoor

hoe my voete plof op die grondpad en my asem pomp.

Dis eers toe die bus lewensgroot voor die winkel opdoem, dat ek effens hokaai. ’n Mens kan nie soos

’n hygende hond dáár ingaan nie.

By die deur vat ek diep happe lug en vee my stofhande aan my blou-en-wit blommetjiesrok af.

“’n juffie!” groet die tannie van die biblioteekbus vriendelik. “Is jou hande skoon?”

“’n tannie, ek het hulle nou-nou-net gewas,” lieg ek.

Die biblioteekbus ruik soos drome. Soos opstyg. Soos wegvlieg na plekke waar daar Kersfees-sneeu,

koalabere en Bengaalse tiere is. Dit ruik na woorde soos keiser en nagtegaal en troebadoer.

Ek loop versigtig na die rak met die kinderboeke en soek met my oë en vingers na die een oor die

vlieër wat nie aan ’n tou wou vas wees nie. Die vlieër wat vry wou wees om saam met die voëls

en die son en die wind te baljaar.

My hart word ’n klein blou wolkie toe ek die groot, geel buiteblad herken.

.

Keina Swart

Heilna du Plooy. Waterverf en gouache op papier.

Die binneblik

 

Met skemer en vroeg soggens kan sy glo,

deur stof en mis, ougoud en perlemoen,

deur die gelaagde strale gloed en lig,

dat daar ’n waardigheid in dinge is,

dat die verhale deursypel en saam

vloei tot ’n gety in tydelose tyd.

 

Die ongenade van die middeldag

laat elke dorp so weerloos oop en bloot,

verkwansel aan verglyding en verweer

voor elke blik wat ongenaakbaar kyk.

Hoe sou die ou verhale nuut kon word

as die welbehae uit die oë wyk?

 

Radeloos oor ’n ramp wat ruim beskou

geen ware ramp is nie, staan sy nogtans

gans leeg, geluideloos verlam, en wens

vir nuwe oë, vir ’n ander blik,

omdat die kyk wat tot herkenning lei,

meer verg as wat twee oë registreer.

 

Daar is ’n buitelyn en ’n fatsoen,

’n vorm, formaat en die kontoere,

daar is die plasing en die samehang,

maar fynkyk wys die breuke in die beeld:

die koue onderstroom spoel sterk en kalf

belangeloos bekende walle weg.

 

Sou sy dalk tog met hierdie onpaar oë

in streke van groot onwaarskynlikheid

’n buitetydse duursaamheid kon saamraap?

Sou sy in donkerte, nagblind, kon roep

dat uit skakeringe van swart ’n dorp asof

voor skoongewaste vensters sou kom staan?

 

Sou sy aan rommelwinkels van vreemdes

wat taalloos kommunikeer, aan klinies

gekloonde koopsentrums, aan vergane

slaggatbedolwe strate, aan sieklik

stowwerige bome en slordige

sypaadjies sin kon gee deur hoe sy kyk?

 

Die huise meer as bousels bloot van steen,

omdat die mure numineuse aarde is,

die vensters en die deure oopgeskreef

op die menslikste mistiek van menswees

en die strate nuutherstelde roetes

wat lewens met lewens ryklik verbind?

 

Al hoe meer, al hoe meer lê al dieper

ágter die oë, lewensonthalwe.

Op die onpaar oë aangewese

vir die binneblik om sagter te kyk,

kies sy die goue ure van min lig

en die genadige blou van die nag.

.

Heilna du Plooy

Marlise Joubert. lied .Waterverf.

lied

.

dis ‘n bergterras

wat ek my verbeel:

ʼn boweland geplavei

met struike en sering

waar die vrou alleen staan

en ‘n lied van Sviridov

as versugting sing

met die teensang

van ʼn waterval

en alle klank

simuleer ander klank

vleg soepel

soos linte

deur water

porseleinwit

breekbaar

al hoe verder

deur rankende

sproei –

spoorsny dan oor

maanblom en klip

al hoe stiller

die tinte

van haar stem

in ʼn rivier

wat kloof

na die ruspunt toe

en lank daarna

steeds eggo

in die leegte

van my

oor

.

marlise joubert

Sandra Hanekom.Hoogmoed kom tot ‘n val. Olie op linnebord.

Selfie

No one is exempt
and everyone’s pain has a different smell.

Craig Raine

.

‘n Steelfoto geneem

net toe die oggendson

breek deur die blindings:

onvermeld die naam

van die fotograaf,

‘n Zapruder,

betrap die objek,

presies geplaas teen

‘n wit agtergrond:

hoeveel klieks was daar?

Was daar ander footage?

Uitgewis of dalk bewaar?

Sou die fotograaf

dalk die res verklap?

‘n Digter besig

om sonder klere en weerloos

‘n gedig te skryf

net ná sonsopkoms

oor haar voormalige geliefde

wat stiekem ‘n foto neem

oor ‘n digter sonder klere

wat besig is om ‘n gedig te skryf

oor ‘n geliefde wat haar Zapruder

teen die blindings en oggendson.

 .

Joan Hambidge uit Matriks

JP Meyer. Selfportrait. Oil on canvas


Die digter as ronkedoor

 

Borde, bekers & eetgerei stapel op

in die wasbak, wasgoedmandjie volgestop.

 

Vervaldatums kom en gaan in die yskas,

die sitkamer sien nooit ’n kuiergas.

 

Dra van klere opsioneel, onoopgemaak

hoop briewe & vensterkoeverte op. Gestaak

 

kontak met medemens, selfs die natuur

vervang met hoë definisie uur na uur.

 

Elke boekrak is tjok & blok & ongelese vol

& onpaar kouse teel aan in ‘n bol.

 

Wasdag breek aan met die laaste skoon

hemp & onderbroek, ongestopte kouse vertoon

 

kleiner & groter gate. Met die ys- & koskas leeg

word hy uitgedryf om tussen rakke te beweeg,

maar die inkoop loop sonder plan of lys

& die trollie vul met kitskos & kouevleis.

Macbook, iPad & iPhone versadig elke lus.

Met webcam & Grindr wat alles opdis,

ervaar hy selde die gemis wat omgestook

moet word, of die stank van offerrook.

 

Maar behoed die siel wat ontydig bel

as hy verdiep is in sy sepies, of op sy sel

 

‘n ingewing of droomvers intik in die nanag.

’n Slaaf van sy aptyte beteken: Níks kan wag.

 

Johann de Lange

 

Elna Venter. Verlange na die begin. Olie op doek.

Woorde vs. Water

 

(‘n deurmekaar magstryd opgedis in los idees)

 

‘n geboorte sonder vrugwater is ‘n idee sonder ‘n woord

vloek en skel bly gif nét vir die hel sonder speeksel in die bek

die een vloei deur ‘n klip en die ander oor ‘n blad

‘n boom se eerste sien is ná die reën

‘n boom se laaste sien is wit papier

een koppie water kan my vrek maak

‘n halwe sin kan my wêreld verwoes

aan die begin was die woord

op die derde dag – die see

die een gee lewe, hou die are gesond

die ander een laat jou lewe, peuter met die brein

om dors te wees is meer as een ding

en om dit te les, soveel meer

 

God het water gemaak, die mens die woord

in mý wêreld is ek ‘n god want ek kan nuwe wesens skep

ek is ‘n god want ek kan lewens skep

In mý wêreld waar woorde leef is water net ‘n mite

In mý wêreld waar mites werklik is, is woorde DNA

In mý  wêreld kan ek bomme plant wat die aarde oopruk

In mý wêreld  bly ek in ‘n moerse huis met flatscreens en ‘n bar fridge

In mý wêreld is ek koning tot iets my pla, my krap, my tong laat vasplak, my krapperig maak, my oë laat jeuk, my stem laat verdwyn…

 

Ok,Ok. God, jy wen

ek het tóg jou water nodig

 

na ek skaam by die wasbak gestaan het met ‘n glas in my hand

laai ek die bad vol boeke

want…

 

ek kan bad nét waarin ek wil

 

Wilkin Calitz

 

Adriaan Diedericks. Know Thy Selfie (after Narcissus) wax to be cast in resin or bronz

VOORTVLUGTENDE

Kaapstad. Skemeraand. Lughawe. Hoe lank het ek staan en wonder oor hoe ek in só ʼn wegvlug-vliegtuig kan kom, waarheen dit my sou neem? Ek is ʼn banneling, moet ontsnap van myself, vlug na ʼn ander kontinent.

Geruisloos beweeg ek na die Boeing 747. Hy skud sy vere. Ek is ʼn verstekeling onder een van die 16 wiele, klouter teen hulle op om in die holte weg te kruip.

Aitsa, so ʼn parmantige kolos van ʼn enjin, die gebrul toe die passasierstraler opstyg oorverdowend. Die buik van die groot voël in die lug rammel en skud. Petrol se verstikkende reuke oral, my oë traan. Ek kyk af, ek is op pad!

Terwyl die masjien die swartheid inklim, lugwaarts, kry ek kouer. Onder my skitter die laaste ligte van die metropolis, verdoof soos ons oor Afrika vlieg. ʼn Hele vasteland kreun en suis, klein katogies knipoog van onder in die duister.

Bo my, maak 345 mense reg vir aandete en skemerkelkies. ʼn Baba huil, ʼn ma soen haar kind op die voorkop. Hoe hoër ons vlieg, hoe minder die suurstof, ek bibber.

Geen mens kan dié koue asem van die donkerte so hoog oorleef nie. Daar word bespiegel ek het doodgevries, versmoor, twee ure ná my vertrek.

Terwyl die lompe dier stil oor alles sweef, het ek, ʼn verkluimde, ontheemde kadawer, opgekrul gelê in die handpalm van die nag, het ek soos ʼn weeskind gewieg, gewieg oor ʼn kontinent waar ek sonder naam of liefde deur die duisternis ingesluk is.

Herman Lategan

Portretteer. Saam met Keina Swart

Die bundel is beskikbaar by Protea Boekwinkel Stellenboch en by die Oude Libertas Galery.

.

  •