Buiteblik

Yves T’Sjoen: Lijnenspel in beeld en taal

Tuesday, December 24th, 2019

 

Het multimediale project la pose voilée van de fotograaf Malou Swinnen en Door de handen van Amor van een adem voorzien van de dichter Inge Braeckman doet mij bij een eerste aanblik en lezing denken aan een gedicht van Antjie Krog. In Kleur kom nooit alleen nie verwijst de titel ‘The Particularity of Nakedness’ naar het gelijknamige schilderij van Marlene Dumas. Op het doek is een achterover liggende man te zien, naakt en kwetsbaar. Krog schreef een tekst, een sonnet,  waarin met lichamelijke metaforen het visuele beeld adem wordt gegeven. Ik citeer de slotstrofe: “maar jy lê so sag en weerloos uitgestrek / dat ek vir die eerste keer in jare / kan asemhaal in die bloute van jou nek”. In de vertaling van Robert Dorsman: “maar je ligt zo zacht en weerloos uitgestrekt / dat ik voor het eerst sinds jaren / kan ademhalen in het blauwe van je nek”.

In elf titelloze en genummerde gedichten van Braeckman, gecomponeerd bij de fotoreeks la pose voilée, worden beelden van vrouwelijke naakten en bloemen beademd. De combinatie van diptieken en triptieken – twee naakten en een bloem, twee bloemen en een naakt of de afwisseling van bloem en gevoileerde vrouw – wordt telkens geflankeerd door een gedicht. De eerste gedichten zijn nog klassiek gecomponeerd– drie kwatrijnen respectievelijk vier disticha. Daarna wijkt de dichter af van die vaste versstructuur. De klassieke vorm – kwatrijnen, terzinen, disticha – wordt vanaf gedicht 3 verstoord door een slotregel die helemaal geïsoleerd staat, uit de mal schiet. De ademhaling is niet gelijkmatig; het ritme en de beweging die in de beelden te zien zijn, bepalen de deining van de ademhaling.

Over de fotografie van Malou Swinnen merkt kunsthistorica Ruth Hommelen aan het eind van haar inleidende beschouwing op: “de geportretteerde vrouwen en bloemen [horen samen], […] ze [vullen elkaar aan] en versterken [elkaar]”. En verder: “Malou Swinnen combineerde op basis van een gelijkaardige pose of vorm, textuur of motief, lijnenspel of compositie. Het spanningsveld dat hierdoor ontstaat roept vragen op rond vrouwelijkheid en sensualiteit”. In de coproductie met de hoofdtitel la pose voilée horen naast naakten en bloemen, in een dwingende relatie, ook de gedichten van Braeckman. Ze versterken de fotografische beelden, ze geven zoals gezegd adem. In geen geval zijn de teksten ekfrastische of dus beschrijvende teksten van het beeldmateriaal. Ik heb de reeks gelezen als ritmisch-pulserende monoloog van een ik-verteller die zelf buiten beeld blijft, niet wordt genoemd. Een jij-figuur wordt aangesproken: de geportretteerde vrouw, het beeld van de gesluierde vrouw, de taal zelf. In een sensitief idioom, muzikaal en ritmisch, soms een opeenstapeling van metaforen, worden de foto’s bewasemd, asem gegeven.

Het openingsgedicht is veelzeggend:

 

Naaktheid behoeft geen achtergrond, en geen verklaring.

Hoe anders spreekt het lichaam zonder de verleiding van

het gelaat. Door de handen van Amor van een adem

voorzien – zoals zijn pijlen altijd raak. De muze is om

 

te begeren, in wit- en grijstinten gespannen. De kreet

in het masker gesmoord creëert een pose doorheen

eeuwen. De lijnen van het lichaam als geheugen van

het geleden leven. De fotografische blik schept het

 

naar haar eigen ogen. Venushaar als mededogen

voor wat het innerlijk niet tonen wil. Vruchtpluis

om over de werkelijkheid uit te blazen – de wereld

te bedekken met een wollige laag, even teder als je huid.

 

Ruth Hommelen stelt dat “[d]e afgebeelde vrouwen [van Malou Swinnen] versmelten […] met het portret van een bloem, die de exploratie van vrouwelijkheid verderzetten. Er is in wezen geen verschil in de manier waarop bloemen en vrouwen weergegeven worden”. Vanuit cross-mediaal standpunt gezien, de relatie tussen woord en beeld, doen de gedichten iets soortgelijks: ze verkennen in taal vrouwelijkheid. De lichaamshouding – frontaal, zijaanzicht, voorover of achterover gebogen – krijgt in de vormgeving van de gedichten een pendant. De gedichten laten zich niet in een vormelijk keurslijf dwingen, maar deinen en buigen mee met de fotografische beelden. De geportretteerde vrouwen staan daarenboven afgebeeld tegen een “neutrale achtergrond”: daarbij moet ik denken aan dat ontbrekende ik in de gedichten, de zegging waarin het ik niet zozeer of expliciet particuliere gevoelens portretteert, maar de ander als focus heeft. Zoals Cupido, of dus Amor, in het Romeins mythologische verhaal met de pijlen gericht op de ander.

Zowel beeld als tekst verhaalt over de schoonheid van het vrouwenlichaam, met aandacht voor huid en textuur: “krachtig”, “zelfbewust” en “ongenaakbaar”, naakte vrouwen met de hoofden gesluierd, in bepaalde gevallen zelfs helemaal onherkenbaar. Het “universeel vrouwelijke” wordt uitgedrukt, “das Ewig-Weibliche”. Tegelijk spreekt natuurlijk en zelfs nadrukkelijk een ik in de gedichten (het geïmpliceerde ik), precies zoals de fotograaf met naakten en bloemen een hoogstpersoonlijk verhaal vertelt. Hommelen zegt hierover: “Bij elke foto wordt de toeschouwer deelgenoot van het moment waarop de persoonlijkheid van de kunstenares [mijn onderstreping], het universeel vrouwelijke en de eigenheid van het model samenvalt in één beeld”. Iets vergelijkbaars kan ik opmerken over de gedichten in deze uitgave.

Over vormgeving is wel nog wat méér te zeggen. De foto’s worden miniaturen genoemd, “9 op 9 cm, vergelijkbaar met de afmetingen van een polaroid”. Ik heb de gedichten van Inge Braeckman ook zo gelezen: symmetrische structuren (strofen van vier, drie en twee regels) – hoekig, afgemeten, strak. Zoals de foto’s in de omkadering groeien de teksten uit hun rigide gebonden structuur. De teksten zijn van wisselende lengte met een slotregel die de beperking systematisch doorbreekt. En dus voor adem zorgt.

De “epiloog” van la pose voilée – een titel die verwijst naar de reeks De Pose (2002) van Malou Swinnen en thematisch in verband staat met Personae (1995), de kiem waaruit haar fotografisch levenswerk is gegroeid – [de epiloog] heeft de titel Antichambre. Le mouvement figé. Uit de toelichting bij deze reeks van vijf foto’s – vier naakten en één bloem – leid ik af dat dit project er éérst was. la pose voilée is uit deze fotoreeks ontstaan. Le mouvement figé is een reeks met bewegingssequenties (“deelsequenties van een beweging”), een beeldenreeks van bevroren of statische beelden. Klaarblijkelijk refereren de verzamelde momentopnames aan een aquarel van Auguste Rodin: Femme nue aux longs cheveux, renversée en arrière. Het statische van ieder beeld benadrukt de kracht en de spanning van het lichaam dat geportretteerd is. Bij deze reeks Antichambre schreef Braeckman één gedicht: het elfde waarmee een numeriek afgeronde reeks van tien gedichten wordt doorbroken. Niet alleen micro-structureel, op het niveau van het afzonderlijke gedicht, maar ook bundel-compositorisch wordt de regelmaat verstoord en spanning opgewekt.

 

De tekst heeft een toegevoegde waarde voor het gepresenteerde beeldmateriaal, hij voegt een dimensie toe aan de krachtige beeldenconstellatie. In taal zijn sensuele miniaturen gecreëerd, taalmuzikale en ritmische adems. De gedichten hoor je hardop te lezen teneinde cadans en ritme lijfelijk te ervaren. Ze voegen zonder meer een dimensie toe aan la pose voilée en Le mouvement figé.

 

Tekst en beeld. Ik denk in de Nederlandstalige poëzie bijvoorbeeld aan Hugo Claus’ bundel Oktober ’43 (en foto’s van Rik Selleslags) of Eva Gerlachs bundel Wat zoekraakt, met zwart-wit foto’s van de Franse fotograaf Willy Ronis. Of aan de vele bundels waarin tekst en beeld gecombineerd voorkomen en voor een intensief spanningsveld zorgen. Beeldlyriek – je hebt ze in vele soorten en maten. De foto-expositie van Malou Swinnen presenteert kleine afdrukken die van de toeschouwer een intense blik veronderstellen, een scherpe focus. Bij elke lectuur van de beelden ontstaat een nieuw verhaal. De blik van de toeschouwer is fundamenteel. Zoals de lezer van de gedichten stem en dus telkens weer “asem” moet geven aan de beeldentaal door haar telkens opnieuw, in het leesproces, tot leven te brengen. Tekst en beeld gaan een bijzonder verbond aan in deze bijzondere uitgave.

 

Toespraak tijdens de boekvoorstelling in Casa Argentaurum (Gent) op zondag 22 december 2019.

 

Malou Swinnen & Inge Braeckman, la pose voilée. Uitgeverij P, Leuven, 2019, 95 p. ISBN 978-94-92339-79-9

Carina van der Walt. Twee sterk vrouens

Sunday, May 19th, 2019

 

Française

 

ek ontmoet haar in Chartres
se vervalle kerkie Saint André SY
is sy maaksel ’n kunstenaarsdroom

elfie klein sit sy op die top van haar leer
haar kleirok is aan flarde geskeur – hare
tot in haar middel huil donker trane

wasspons in die hand voete kaal
miskien op die top van wat sy KAN
sit die elfievrou onvergenoegd & kyk

hoog & droog ver verwyder van haar
sussies wat klere uittrek in wasskottels
hare was voor spieëls hulle boude bekyk

feetjie fyn het sy uit modder opgestaan
agterdogtig met bakoortjies luister sy
ek herken die gees van die aarde in haar

 

@Carina van der Walt
uit: Hollands Maandblad, 2019 – 3

 

 

selfie

 

sy kam haar heuningblonde hare
terwyl ’n geur van amber daaruit styg

sy vis uit haar skouersak ’n bossie blou Franse
lelies & ’n swerm hommels wat daarom zoem
– die hariges ruik dit sy’s nog ’n byemaagd
sy dra die familiewapen soos ’n sagte swaard

haar oë druip hars gestol in barnsteen
terwyl ’n kleur van amber daaruit straal

sy staan so ingehoue aandagtig & kyk
asof agter haar rug ’n ry streng ouma’s
asof agter die spieël voor haar ’n lyn
van vroue vir alle sonoorgote môres

haar oogopslag is wys vir haar 9 jaar
& ryk aan dié wete van oneindigheid

 

@Carina van der Walt
uit: Hollands Maandblad, 2019 – 3

Carina van der Walt. Jeroen Bosch en sy Liefies (2)

Wednesday, March 13th, 2019

 

Marlene van Niekerk voeg haar met die volgende gedig se titel by die handjievol Afrikaanse digters wat ooit oor Jeroen Bosch se skildery De tuin der luste geskryf het. Net soos by D.J. Opperman se gedig JEROEN BOSCH is Van Niekerk se titel ook in blokletters.

 

TUIN VAN AARDSE VREUGDES

in hierdie tuin van aardse vreugdes
lê ek en jy soos soetkapok
in mekaar se hande wag-’n-bietjie
jantjiebêrend luister hoe roep
die wildegans saggies
iewers
ek en jy met klokkiesheide
om ons koppe
sy skud sowaar blink vissies
uit die water daar
ek en jy my bokgousblom om-adams-wil
laat die bokbaaivuur tog windaf hou
die wildegans se oog raak stil
ag beesbulletjie stadig-nou ek hoor
viole in my ore tjienkerientjee
wat maak die wildegans
in hierdie tuin van aardse vreugdes o-
genade-kyk sy trap hoog
met rooi bene
deur die riet!

uit: Sprokkelster (1977)

 

Sewe jaar na Krog se gedig BOKKIE weerklink die erotiese spel tussen “ek en jy” in bogenoemde gedig van Van Niekerk. Die viool se “fyngestemde snare” van Krog word hier ’n onomatopee van die wind deur die stammetjies van die tjienkerientjee en nie minder as drié liefdesname kom hierin voor: “jantjiebêrend” (reël 4), “bokgousblom” (reël 11) en “beesbulletjie” (reël 14). Die eerste deel in die saamgestelde naam “bokgousblom” beklemtoon die variasies in die Afrikaanse troetelname “Bokkie” en “Bokka”. Krog se “wilde riet” het by Van Niekerk plek gemaak vir ’n “wildegans” en haar “bloureën”, “aandblom” en “wit jasmyn” is vervang met Van Niekerk se “wag-’n-bietjie” – miskien -bos? – (reël 3), “klokkiesheide” (reël 7), “-gousblom” (reël 11), “bokbaai”-vygie (reël 12) en die giftige “tjienkerientjee” (reël 15). Is Van Niekerk se gedig ’n inenting op Krog se gedig of is hier tog sprake van wat Jung sinkronisiteit of sinvolle toevalligheid noem?

Waar Krog se liefdespel in BOKKIE gevaarlik word en gewelddadig eindig, speel Van Niekerk met verdeelde aandag die liefde uit. Sy beweeg met haar gedig nader aan hoe Bosch verleiding en lus in sy middelste paneel geskilder het. Met woorde soos “wag-’n-bietjie” (reël 3), “luister” (reël 4), “stadig-nou” (reël 14) en “o-/genade-kyk” (reëls 17-18) trek sy kort-kort die geliefde se aandag af.

Hierdie speelse erotiek wat Van Niekerk ingebou het in TUIN VAN AARDSE VREUGDES skep vir haar ruimte om ongeveer twintig jaar later terug te kom op dieselfde tema: erotiek waargeneem in Bosch se skildery De tuin der lusten vertolk na die smaakpapille van fynproewers. Binne die eerste twee bladsye van haar kortverhaal De vrouw die haar verrekijker had vergeten (uit Afrikaans vertaal deur Riet de Jong-Goossens) beskryf die hoofkarakter haar skrywersverblyf in vriendinne se huis in die noorde van Suid-Afrika – waar “Tchi-Venda” gepraat word en waar snags die geroffel van tromme gehoor word – as “een tuin van aardse lusten, welke soort lust je er ook wilt botvieren.” Die hoofkarakter is siek, gefrustreerd op soek na inspirasie, het alles onthou om in afsondering te kan skryf en “nu was ze op weg naar het paradijs”. Daarmee waaier die volledige middelste paneel van De tuin der lusten skielik soos ’n poustert oop vir die voëls van die hemel. Bosch se voëls is nie meer die groot verleiers nie. Hulle voer nie meer die mense brame en bessies nie (sien afbeelding bo-aan). In De vrouw die haar verrekijker had vergeten verlei die vrou die voëls. Húlle is die fynproewers. Sy voer hulle aanvanklik tropiese vrugte. Dit is ’n omgekeerde ekfrastiese vertaalslag van skildery na verhaal.

 

 

In die seringboom langs haar skrywershuis merk die bysiende skryfster ’n vreemde voël op met ’n rooi vlerkopslag. Sy besef met ’n skok dat sy iets essensieel vergeet het – haar verkyker. Sy herken tiptolle, tortelduiwe, geelvinke, ibisse en ’n uil. Vaagweg sien sy groot voëls in bloekombome, skrik sy vir ’n swerm (miskien kraaie?) wat uit die straat opvlieg en raak sy geïrriteerd met ’n lelike voël wat aanhoudend teen die kombuisvenster vasvlieg. Sy besluit om hulle te voer met papajas, avokado’s, piesangs, lemoene en appels wat sy soggens in die seringboom ophang. Later word dit grondboontjies, neute, sade, pitte, rosyntjies, gedroogte vrugterepies en selfs gekookte rys en lensies. Voëlsoorte soos janpierewiete, jangroentjies, suikerbekkies, tinktinkies, kraaie, flappe, tarentale, houtkappers en selfs reiers kom by. Met stukke spieëls in dieselfde boom vasgemaak kan sy nou die voëls intiemer bekyk as wat dit ooit moontlik was met haar verkyker. Sy laat haar intuïtief lei en leer om voëlgeluide te maak. Stelselmatig word sy ekstremer en bloeddorstiger met haar verleidingstaktiek. Sy het koorsdrome en slaap sleg. Sy wil ook roofvoëls nader lok met paddas, hoenderlewertjies, krieke, muise, akkedisse, slangetjies en selfs rou steak wat sy in die seringboom ophang. Haar nagte gaan daarin op om kos voor te berei vir die voëls. Sy het lankal die grens van rede oorskry en dink nie meer aan skryf nie. Sy het die mense van die dorp weggejaag. Die skryfster in De vrouw die haar verrekijker had vergeten word geïnspireer deur nuwe verleidingsmoontlikhede vir die voëls, terwyl haar eie ekstase toeneem. Sy word slagoffer van haar verrukking.

Uiteindelik transformeer die hoofkarakter van vrou na voëlvoer, waarvoor Van Niekerk al vroeg in die verhaal die nodige konteks gee. “Het was een toegang waarvan zij uit de literatuur wist dat een mens eerst zelf een transformatie moest ondergaan voordat het wachtwoord je gegeven, en de brug voor je neergelaten werd.”

Miskien lei Van Niekerk met die titel haar leser se aandag af van die oerbron van hierdie kortverhaal. Die vergete verkyker kan letterlik die tas met skryfpapier, balpuntpenne, 4B-potlode en uitveërs wees, wat die skryfster nou ver van haar eie wêreld gou uit die oog verloor en vergeet. Maar die vergete verkyker kan ook ’n metafoor wees vir die skryfster se verlange na “onthullende woorden” en “Die hele ijdele illusie” van ’n skrywerskap.

Van Niekerk se bekoring met voëls en vrugte as verleiding of verleiers op skilderye keer twintig jaar later weer terug in haar oeuvre. ’n Ander poustert staan oop en verstil in die digbundel In de stille achterkamer: Gedichten bij schilderijen van Adriaen Coorte en Jan Mankes (2018). Dit is onder andere bekendgestel in Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hierdie digbundel met Nederlandse vertalings by Querido is ’n samestelling van twee Afrikaanse digbundels wat in 2017 tegelykertyd gepubliseer is by Human & Rousseau. Gesant van die mispels: Gedigte by skilderye van Adriane Coorte ca. 1659-1701 en In die stille agterkamer: Gedigte by skilderye van Jan Mankes 1889-1920 fokus op die relatief klein en onbekende oeuvres van hierdie twee Nederlandse skilders.

 

 

Coorte skilder aktief op die draai van die sewentiende eeu en het ses-en-sestig skilderye gelewer. Mankes skilder aktief op die draai van die negentiende eeu. Sy oeuvre het honderd-en-vyftig skilderye opgelewer. Hierdie twee skilders se stillewes met vrugte en voëls word onderskeidelik tweehonderd en vierhonderd jaar na Jeroen Bosch se De tuin der lusten uit die vergetelheid ontruk deur Van Niekerk se ekfrastiese vertaalslae.

Ongelukkig gee die omslag van In de stille achterkamer min weg van die organiese verleiding met oorryp vrugte wat op die leser wag. Coorte het aspersies, mispels, perskes, appelliefies, appelkose, aarbeie en druiwe geskilder – soms in bakke, maar meestal lossies neergesit op ’n rak teen ’n donker agtergrond. Op die einste kliprakke het hy sy handtekening aangebring. Twaalf afbeeldings van Coorte se skilderye met twaalf gedigte van Van Niekerk en twaalf Nederlandse vertalings van haar en Henda Strydom verlei die Nederlandse lesers om hulle eie visuele erfgoed te herwaardeer. Op Vruchtenstilleven met perziken (ca.1680-1707) het Coorte ’n skoenlapper skuins bo die twee perskes met vrot plekkies geskilder. Van Niekerk dig so:

 

Het jy geweet die hemel-
sleutel groei omlaag as jy
hom ophang aan ’n balk
waar die admiraal hom
kan besoek? Miskien is dit
waarom die lospitperskes
op jou skilderye blus en
begin vrot – weens die on-
gewone hoek waaruit ’n
skoenlapper soos Gabriël
oopsplinter op jou doek?

 

Mankes het tweehonderd jaar na Coorte geen vrugte geskilder nie, maar veral voëls soos uile, lysters, hoenders, tarentale, kraaie en ’n enkele keer die skedel van ’n reier in Keulse pot met reigersneb (1915). Sy stillewe Olieflesje (1909) pryk op die digbundel se omslag. Onder sy enkele selfportrette tel ook Selfportret met uil (1911). Sou die simboliek van die uil as dwase voël wat tog intiem erotiese vergrype met wysheid aangekondig het teen Mankes se tyd al getransformeer het na ’n voël wat onheil en dood aankondig? Makes was sieklik, het tuberkulose gehad en sterf jonk op dertig.

Sommige soorte voëls bevolk aanhoudend Van Niekerk se oeuvre. Die wildegans uit die gedig TUIN VAN AARDSE VREUGDES vlieg as ’n eend met ’n soenende paartjie op sy rug by De tuin der luste in.

Van Niekerk se uiters noukeurige beskrywing van hoe ’n reier blink vis uit ’n dam vang, maar veral paddas uit die seringboom vreet in haar kortverhaal De vrouw die haar verrekijker had vergeten eggo haar gedig uit Sprokkelster en loop uit op ’n kopbeen van die reier, geskilder deur Mankes in De stille achterkamer. Die uil is oorvloedig aanwesig in Bosch se tuin, gaan kuier by die skrywer in De vrouw die haar verrekijker had vergeten en poseer saam met Mankes vir ’n portret In de stille achterkamer.

Dieselfde ontwikkeling geld met die kraai. Dit is opgeneem in die werk van Bosch, Van Niekerk en Mankes. Kraaie en rawe was nouliks onderskeibaar van mekaar in die Middeleeue. Die kraai het net soos die uil ook ’n simboliese transformasie deurgemaak. Aanvanklik was kraaie draers van kennis en welsprekendheid. Daarna het hulle simboliese daders van bedrog en diefstal geword. Uiteindelik is kraaie wat oor ’n landskap sirkel voorbodes van rusie en oorlog en dood. Mankes het minstens drie maal kraaie geskilder het. Watter simboliek van die kraai eien Van Niekerk vir haarself toe in die volgende gedig?

 

As ek ooit weer aan die bosrand ’n eenling-
kraai sien sit, sal ek ’n wye draai loop agter
om die berkebos, deur die laaste sloot
en stekels van die wilde braam, en presies
sy uitsig probeer soek op die son-oorgote
polder. Ek sal die verre doenighede van die swerm
en die opstal aan die einder probeer gadeslaan
met ’n gepaste lanfer van aandagtigheid.
En staande in die reuk van molm met skaduwee
reeds voorgeteken op ons rug die ritsel
en gedempte kug verneem van hom wat ons
as deelgenote ag, en so, al drie tesame,
met die breë kwas van gebrandskilderde glas
op die direkte voorgrond verf – één gemene
liggaam, subtiel gekonsentreer in iriserend
grys en git en steenkoolblou, terugkykend,
swygsaam, uit die voorportaal van Orbis alius,
sorgvuldig in die herfsblad en wit stamme
van ’n verbye vaderland geraam.

 

Wanneer die eerste gedig oor Jeroen Bosch se skildery, die kortverhaal en die inhoud van haar laaste bundel saamgevat word, lyk dit asof daar ’n rooi draad in Van Niekerk se ekfrastiese oeuvre kan wees. Hierdie spesifieke rooi draad is saamgevleg uit ’n belewing van sinnelike liefde deur middel van ’n gesonde belustigheid om iets in die mond te stop. Dit is ook baie herkenbaar by die gewone leser. Liefde wakker die eetlus aan. Alles proe beter. Intenser. En die aanwesigheid van kwetterende, geveuelde vriende met verleidelike lang snawels en sterte versterk die hele erotiese senario vanuit ’n Middeleeuse perspektief.

 

BIBLIOGRAFIE:

Bosch, J. 1503-1515. De tuin der lusten.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Van Niekerk, M. 1977. Sprokkelster. Kaapstad : Human & Rosseau.
Van Niekerk, M. 1998. De vrouw die haar verrekijker had vergeten: Verhalen uit Zuid-Afrika. Amsterdam : Arena.
Van Niekerk, M. 2018. In de stille achterkamer: Gedichten bij schilderijen van Adriaen Coorte en Jan Mankes. Amsterdam / Antwerpen : Em. Querido’s Uitgeverij BV.

Carina van der Walt. Jeroen Bosch en sy Liefies (1)

Friday, February 22nd, 2019

 

 

Wanneer ’n mens aandagtig na die middelste paneel van Jeroen Bosch se skildery De Tuin der Lusten kyk, ontdek jy dat die vroutjies daarop min of meer dieselfde lyk. Hulle is almal lank, skraal, kaal en het karakterlose gesiggies. Die borsies is in proporsie klein en die heupies ietsie breër. Die kroon van hulle vrouwees is hulle lang, blonde of rooiblonde hare. Nul komma twee persent van die vroutjies is swart en toevallig het hulle elkeen ’n kersie op die kop. Soveel vir Bosch se gevoel vir Eksotisme buite sy Noord-Brabantse stad ’s-Hertogenbosch!

Die vroulike figuurtjies verteenwoordig verleiding, speelsheid en lus. As ’n literêre jeugsonde het Antjie Krog die inhoud van die middelste paneel oënskynlik vir haar gedig BOKKIE toegeëien en dit na die Suid-Afrikaanse landskap getrek. Oënskynlik, want sekerheid is en bly soos begeertes en verlangens ontwykend in die wêreld van gedigte. Krog beweeg van natuur na kultuur in die eerste vyf reëls van hierdie gedig. Die “vlei” en “wilde riet” word kortstondig ingeruil vir “’n bruin viool”, om weer terug te keer na verleidelike blomme soos “bloureën”, “aandblom” en “wit jasmyn”.

 

BOKKIE

My bokkie ek en jy
lê onder in die vlei
tussen wilde riet en vry.
Jou lyfie nes ’n bruin viool
gestrek om eers harpuis te kry.
Daar’s bloureën in jou oë
aandblom in jou hare
en uit jou naeltjie peul ware
wit jasmyn.
Ek sny jou mond en drink jou sap
en huil as bloureën uit jou oë tap.
Ek kneus die blomme in jou hare
breek die fyngestemde snare
en skreeu hardop as ek jou stukkend kap.

 

Krog gebruik in haar gedig die bekende Afrikaanse liefdesnaampie “Bokkie” as ’n afleidingsmaneuver wég van Bosch se Middeleeuse skildery af. Dit werk maar half, want Bosch het wel ’n bokkie in die middelste tuinpaneel geskilder. Hy (of sy?) staan nuuskierig en snuif aan ’n figuurtjie wat uitgestrek op sy maag lê. Wanneer Krog se gedig in Engels vertaal word, is die titel een van die eerste probleme waarteen ’n vertaler stuit. “Bokkie” as troetelnaam kan miskien vertaal word met “Honey” of “Sweatheart”, maar laasgenoemde naam is te abstrak tussen soveel pure natuur. “Honey” kom nader aan die natuur, maar is as ’n produk van bye onsigbaar tussen kersies, frambose, aarbeie, brame, swartbessies en rooibessies. Tereg kan die vertaler in Engelse idoom begin dink en hardop wonder: “What’s in a name?” En dan blyk dit dat daar soms ’n woord – of soos in hierdie geval ’n naam – so eie aan ’n spesifieke taal is, dat dit onvertaalbaar is. Dán kan die vertaler kies om dit net so te behou.

 

 

BOKKIE

My Bokkie you and I
lay down in the moor
making love between wild reed.
Your body like a brown violin
stretching to get some rosin.
There´s wisteria in your eyes
evening flower in your hair
and from your belly button bulge true
white jasmine.
I cut your mouth and drink your juice
and cry as wisteria pour from your eyes.
I bruise the flowers in your hair
snap your finely tuned strings
and cry out loud as I do you down.

 

Van reël 10 af word hierdie erotiese gediggie nogal gevaarlik. Daar word ge-“sny” en ge-“huil” en ge”kneus”. Die liefdespel is ’n gevaarlike spel. Dis ’n doodernstige saak. Dit is vir Krog allesbehalwe speels soos wat Bosch in sy skildery suggereer. En dit is nie om dowe neute dat die Franse praat van La petite mort nie. Krog voer die spanning so hoog op dat “die fyngestemde snare” van die viool breek en dat die geliefde opgetjop bly lê.

So skryf sy in 1970 hierdie liefdesgedig in haar debuutbundel Dogter van Jefta. So skryf sy nog dertig jaar later in die bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000). Vergelyk byvoorbeeld Hierarchy (Marlene Dumas, 1991) uit die reeks skilderysonnette e.a. met BOKKIE. Dit bly haar styl. Alhoewel… huwelikslied 1, 2 en uit Verweerskrif (2006) bring ‘n besinnende mildheid in haar erotiese blik, maar dit gee nie intense gewaarwordings soos verlange of begeerte prys nie.

 

Engelse vertaling BOKKIE @ Carina vd Walt en Geno Spoormans

Carina van der Walt. Vadermoord?

Thursday, January 17th, 2019

 

Tydens die Tuin van Digters 2018 ontmoet ek toevallig Trienke Laurie aan die ontbyttafel in ons gesamentlike gastehuis. Ek weet onmiddellik waar sy in die Afrikaanse literêre wêreld pas. Sy is die dogter van D.J. Opperman. Ek onthou selfs dadelik dat sy met haar eie gedig gereageer het op die digterskap van haar vader. Die twee gedigte is vyftig jaar uit mekaar geskryf. Hulle staan teenoor mekaar in die bloemlesing Versreise. Beide die gedigte het my jare terug baie beïndruk. Daarom kon ek dit nog so goed onthou toe ek hierdie digter in Wellington raakloop.

 

Digter

Ek is gevang
en met die stryd
êrens in die ewigheid
op ’n Ceylon verban

waar al my drange
na ’n verlore vaderland
my dag na dag geëiland
hou met horisonne en verlange,

en in die geel gloed van die kers
snags deur die smal poort
van die wonder elke woord
laat skik tot klein stellasies vers

wat groei tot boeg en mas
en takelwerk – en die uiteindelike
reis met die klein skip
geslote agter glas.

D.J. Opperman (Negester oor Ninevé, 1947)

 

Ingeperk

Ek loods deur bottelnek
nie luuksueus ’n lynboot
maar eenvoudig en onperfek
van kiel tot lyboord
stuk vir stuk
sonder grootdoen: ’n galjoen.

Moeisaam woord vir woord
ten spyte van kitsgom –
van antoniem en oksimoron
uit tesourus en woordeboek
wat oseaanbote stroombelyn
– bly ek die patryspoort soek.

Trienke Laurie (Skietspoel, 1997)

 

 

Wat was die skrywersverhouding tussen pa en dogter? In die literêre wêreld is dit sedert Harold Bloom se The Anxiety of Influence (1973) bekend dat digters in hulle kreatiewe proses ondermyn word deur ’n ambivalente verhouding met hulle digtende voorgangers – iets wat hulle noodwendig in stand hou. ’n Nuwe digter word geïnspireer om te skryf omdat hy ander digters gelees het en hulle werk bewonder. Maar hierdie bewondering slaan vinnig om in ’n wrok wanneer die nuwe digter ontdek dat die digters wat hy idealiseer al alles geskryf het wat hyself hoop om te skryf. Die invloed van sy digtende voorgangers veroorsaak gevoelens van angs by die jonger digter, want hy weet goed hoe belangrik ’n oorspronklike poëtikale visie is om sélf as digter te kan oorleef. DIT is Bloom se sentrale tesis in sy psigoanalitiese literêre kritiek wat beïnvloed is deur Sigmund Freud, grondlegger van die psigoanalise.

Freud het in Die Traumdeutung (1899) die menslike drifte en die onbeheersbaarheid daarvan as één geheel tussen gees en liggaam beskryf. Sy drifteorie lê weer ten grondslag van die oedipuskompleks, waarin die kind deur sy eie ontluikende seksualiteit ’n bepaalde instinktiewe erotiese verbintenis met ’n ouer van die teenoorgestelde geslag ontwikkel en die ander ouer as kompetisie sien. Die oedipuskompleks ontstaan volgens Freud veral by seuns, wat aangetrokke voel tot hulle moeders en hulle vaders as teenstanders beskou. Die oedipuskomplek is Freud se psigoanalitiese interpretasie van die Oedipus Rex, ’n klassieke Griekse tragedie. In hierdie tragedie beskryf die digter Sophokles die noodlot waarin Oedipus onwetend sy eie vader vermoor.

Dat ’n soort vadermoord in Laurie se geval literêr miskien noodsaaklik was, sou sy haar eie stempel deeglik op die Afrikaanse poësie wou afdruk, kan in die lig van bogenoemde psigoanalises van Bloom en Freud beredeneer word. Maar geld dit nie vir alle kinders van digters wat ook met die dieselfde talent van hulle ouers begenadig of veroordeel is nie? Die ontstaan en voortbestaan van die jonger digter word herken as hy literêr gesproke met iets totaal ánders vorendag kom as sy vader. Dan is daar in die poësiewêreld ruimte vir albei.

Bogenoemde twee gedigte van Opperman en Laurie begin albei met die persoonlike voornaamwoord “Ek” – selfbewus neergepen in hulle onderskeie posisies as digters. Laurie sluit volgsaam by haar vader se onderwerp aan. Vir hóm is Digter sy ars poëtica – ’n gedroomde reis, ingeperk in ’n glasbottel. Laurie pik hierdie ingeperktheid van haar vader op en gebruik dit as titel vir haar eie bootjie-in-’n-bottel-gedig, maar haar woorde gaan visueel nie so maklik deur die smal bottelnek nie. Sy neem meer ruimte in beslag daarmee. Verder rym sy in haar gedig eerder toevallig as doelbewus. Opperman se woorde kom wél deur die bottelnek. Hulle is korter, kragtiger en eenvoudiger as Laurie se woorde soos “luuksueus”, “oksimoron” en “tesaurus”. Hierdie “moeilike” woorde kan netsowel ’n weerspieëling van Laurie se stryd met haar eie digterskap wees, want Skietspoel was haar debuutbundel. As dogter van ’n befaamde digter moes sy die hoogspringlat vir haarself hoër as ander beginnende digters lê, wetende dat haar digwerk tot hooggespanne verwagtinge aanleiding sou gee. Dit het waarskynlik haar skryfproses baie ingewikkelder gemaak as by digters sonder die “belemmering” van ’n beroemde, skrywende pa. Vader en dogter gebruik beide neologismes: Opperman “geëiland” en Laurie “onperfek”.

In Wellington skuif Laurie haar jongste digbundel vir my oor die tafel. Koebesie is in 2017 gepubliseer. Op die agterblad word die bundel beskryf. “Sy kyk introspektief na die roeping om ’n digter te wees: sy is ’n werkerby wat nekter versamel, word ’n potterbakker in ou Griekeland en ’n glasblaser in moderne België. Maar aan die einde keer die by terug na die korf, gereed om haar ervarings met die ander bye te kom deel.”

 

 

Digter

Ek is ’n werkerby
soek stuifmeel
ruik op ’n afstand
ondersoek in polders
in olyfboorde
tussen denne –
alle oorde;
raak verkleef aan korrels
en borsel hulle af
ek verwerk hulle tot heuning
berg dit in kratte amber –
versteende nektar van die gode.

Trienke Laurie (Koebesie, 2017)

 

Digter is die openingsgedig in Koebesie. Visueel opvallend is dat Laurie twintig jaar na Ingeperk wél daarin slaag om haar woorde in Digter deur die smalte van ’n bottelnek te loods. Maar dit is nie ’n bootjie-in-’n-bottel-gedig nie. Hierdie vroulike “werkerby” voldoen aan die eis wat haar vader ooit aan ontluikende digters in sy Letterkundige Laboratorium aan die Universiteit van Stellenbosch gestel en self ook nageleef het: om te kan skryf moet die digter reis. Laurie het dit intensief gedoen. Sy is wyd berese. Die eerste sewentien gedigte in Koebesie het die Lae Lande as agtergrond, veral België. ’n Oorgrote meerderheid van gedigte (vierendertig) speel in Griekeland en die Griekse Oudheid af. Sophokles se Grieks is die bron van ons Westerse letterkunde en die plek waar veelgodedom in die Griekse Mitologie geheers het. Koebesie se laaste tien gedigte speel lukraak in die ooste van Europa af: Rusland, Pole, Oostenryk. Vir poësielesers wat nuuskierig is oor ander lande en kulture is hierdie gedigte (dikwels in parlando geskryf) opvoedkundig en net die regte leesstof, want Laurie dig ook as ’n belese wêreldburger.

Laurie verwys na haarself as ’n “werkerby”. Sy is dan volgens die HAT “een van die swerm vroulike bye van ’n korf wat nie eiers lê nie, maar ’n reeks take in en om die korf verrig, soos om gedurende die laaste 20 dae van hulle lewenssiklus nektar en stuifmeel van blomme te versamel”.

Koebesie se bundelomslag is ’n uitbeelding van bye by ’n byekorf vaag op die agtergrond, maar die visuele beeld is in kontras met die taal van die titel. Die woord “koebesie” beteken volgens die HAT “hommel”, wat ’n “mannetjie van die heuningby; waterdraer; koebesie” is. Daarby word ook ’n kwalifikasie (streektaal) gegee, maar ek sal nie weet in watter streek in Suid-Afrika hommels voorkom nie. In Nederland leef ongeveer dertig soorte hommels. Die wetenskaplike naam vir ’n hommel is Bombus. Dit beteken zoem en kom oorspronklik uit Grieks. Hommels is groot, harige bye wat by lae temperature kan oorleef en wat ook nektar versamel soos heuningbye, maar nouliks heuning maak. Hulle maak net heuning vir eie gebruik wanneer daar ’n voedseltekort is. Hommels is die manlike binnekamerdigters van die natuur.

 

Koebesie

Die koebesie
behalwe vir steek
poer-poer en hommel-hommel heeldag
help met die nes afkoel
deur sy vlerke te woer-woer.

 

Speelse klankdigte soos Koebesie steek kort-kort kop uit. Enkele voorbeelde is Alles oor die inlê van olywe (p.26), Seekat op Minoaanse amorfa (p.40) en In die Dolomiete (p.65). Die indrukwekkendste reeks oor die verskillende plekke waar ’n “towerklip” kan aandoen en wat dit alles kan beteken, staan in dertien gedigte onder die titel Amber. As inleiding én slot vir hierdie reeks geld ’n paar reëls na aanleiding van die Engelse bioloog en televisiereeksmaker David Attenborough:

Gee my ’n stukkie barnsteen
en ek profeteer
oor vergange tye heen

Die stukkie barnsteen reis van Duitsland af deur Italië na Engeland en terug deur Europa na Pole en na ’n geliefde Griekeland toe om oor die tyd heen ook by Gondwana aan te doen. Stelselmatig word dit met die deurlees duidelik dat daar onder die insekte wat in die amberkleure barnsteen vasgevang is ook ’n byelyfie hang. In die vierde gedig uit Amber word dit duidelik.

 

4. Werkerby

Uit ’n dennewond syg stadig sug
wat tot harpuis verhard;
en in die stollende hars,
in die oomblik van beweging,
is insekte vasgevang – geïnsuleer
binne ’n goue deursigtige klont.
Nie platgepers soos deur ’n rots,
maar ruimtelik, sien ons nog die insekte:
kan ons die koebesie hoezit-hoezit
deur die slakkehuis hoor hommel,
sien ons hoe swaar die werkerby dra
en aan haar bondel swoeg,
die stuifmeelkorrels korf toe sukkel.

Die by styg van sy blom af op
waarvan die geur hom bereik het
voordat enige mens hom geruik het
selfs nog vóór die mens se bestaan;
dus voor die digter hom kon besing
gons hy al oor die blom,
styg die by steeds zoemend
bo sy blom in die versteende gom.

 

Laurie se slotdig in Koebesie is Terug na die korf (p.79). Sy is met hierdie bundel beslis nié Afrika-gerig nie. Afrika-gerigtheid is eerder iets waarvoor vader Opperman se oeuvre bekend was. Opperman het vir homself ’n evangeliese taak as digter toegeëien; ’n sterk religieuse element wat verstrengel was met sy siening van wat esteties is in ’n private “religio poetae”, skryf Helize van Vuuren in Perspektief en Profiel 2. Laurie gaan nie sover nie, maar in aanraking mét en uitgedaag déúr die vele gode van antieke Griekeland skroom sy nie om die Christendom te verdedig nie. Geen van beide staan onaangeraak deur religie nie.

 

Terug na die korf

Die werkerby keer terug
met nektar van die ver blom
en voor die reisiger op die skerm
volvoer sy haar dans van die son.

 

By-in-’n-barnsteen-gedig versus bootjie-in-’n-bottel-gedig. Hoe éénders kan vader en dogter nie nog steeds oor ’n tydperk van sewentig jaar dig nie? En tog was Laurie se digwerk destyds ánders genoeg sodat sy in 1999 die Ingrid Jonkerprys vir haar debuutbundel Skietspoel ontvang het. En vadermoord? Miskien is dit ‘n te sterk woord. Dit was nie nodig nie!

 

Bronnelys

Bloom, H. 1973. The Anxiety of Influence: A Theory of Poetry. Oxford University Press : New York.
Freud, S. 1899. Die Traumdeutung. Franz Deuticke : Wenen.
Laurie, T. 2017. Koebesie. CORAL PUBLISHERS : Vanderbijlpark.
Luther, J. (et al.) 2015. HAT, ATKV Gedenkuitgawe, 6de uitgawe. Pearson : Kaapstad.
Vermaak, A. (et al.) 2001. Versreise. Tafelberg : Kaapstad.
Van Coller, H. (red.) 1999. Perpektief & Profiel – ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. J.L. van Schaik : Pretoria.

Louis Jansen van Vuuren. Novembermaand

Monday, November 5th, 2018

 .

Autumn

The morns are meeker than they were,
The nuts are getting brown;
The berry’s cheek is plumper,
The rose is out of town.

The maple wears a gayer scarf,
The field a scarlet gown.
Lest I should be old-fashioned,
I’ll put a trinket on.

Emily Dickinson

.

as dit sneeu

November in Boussac,

‘n Buite Blik

.

Teen slapenstyd trek ek die gordyne toe. Daar hang toe nog ’n yslike hap van die volmaan in die verdonkerde hemel. My skim in die ruitglas kyk my reguit in die oë, ek verbeel my dat ek jonger lyk as ooit tevore. Beter as botox is dié ruite met die sagte voorwinterstoom. Ek slaap. My mond is ’n tuisgebakte croissant met die mondhoeke na bo gedraai. Dit kom wyl ek slaap. Soos ’n dief in die nag val sneeu geluidloos oor sy eie voete om ’n huis met ’n koue kaggel wat niks vermoed nie.

Na drie jaar se stoorstaan word my boeke uitgepak in die nuwe kantoor. Dis nie eintlik ’n kantoor of ’n studeerkamer nie, dis eerder ’n wunderkammer. My eie cabinet de curiosité.  Als wat vir my lekker en mooi is word hier uitgestal. Skilpaddoppe en skilderye, briewe, tzatzkes, bibelots, objekte van begeerte en kaggelkak. Maar dis die boeke wat nou ontwaak.  Iedereen word afgestof en met die hand gegroet soos ’n wedersiens van ou vriende. Almal is nog daar. Breyten en Bibi en Wilna, Joan en Ted en Johann, Riana, Ronelda en Lina, Marlene, Marlise en Louis, Wilna, N.P. en T.T, Sylvia, Fanie, Danie en Emily en Boerneef. Só kan ek aangaan tot die koeie huis-toe kom. Die opsê van die bekende name is ’n bemoediging en klink so bekend want elkeen het sy eie unieke vibrasie. Klinkers en medeklinkers dreun deur my stembande soos ek die resitasie van name aankondig.

Slaap en sneeu is twee skouperde wat hoog trap deur die koue Oktober nag. Alles is nie altyd net maanskyn en sneeu nie.  Uit Marlene van Niekerk se Die sneeuslaper lees ek hardop ’n paar lyne wat my altoos diep ontroer:

.

“… U vra waar ek snags slaap. Ook dit het ek probeer deurvors. Want ek is die agterryer van onse liewe heer op solder, daardie ou fokker so verveeld met sy perfekte maaksels. n Hele sewende dag lank moes hy slaap om uit te dink hoe hy homself verder gaan vermaak, die eerste slaper van die heelal, en uit sy kelder van alleswetendheid droom hy toe die sondeval om hom mee besig te hou, en voilà, die wêreld vol barokke onheil, donder en blitse, oorloë en gekruisigdes wat hy heen en weer katrol wyl sy gevleuelde castrati sing oor die onverleplike rose van Jerusalem.”

 .

En uit Tom Gouws se bundel, Stigmata:

.

optelswaan

.

       marlene van niekerk*

 .

pluimedos van melkwit glas

nek geblaas in ’n droom van vuur

’n vaas wat vaar

dig aan sy weerkaatsing vas

gemaskerde tweeling

in ’n dans gebind bors aan bors

donker musiek in die webbe

.

van sulke toeval is die hart verruk

.

.

* “ Gedigte is soos voëls, hulle migreer oor die grense van mense heen asof die grense nie bestaan nie.” T.T. Cloete: Die Burger, 9 Desember 2010)

.

Im Abendrot

’n roeplied in falsetto-stem

.

Vir RS

.

As saans die hemel rosig bloos

Soek ek my kinderkamer op

Daar sing ma en Jessey Norman

In twee stemme,

Strauss se avondlied

Die plaat krap en sy neurie dit weg

Horlicks-klanke

Stemme wat die son sy kop laat sak

.

Die leeuwerik se lied word water

Die druppels is vergulde motte: goue flikkers

Wat opwaarts fladder.

Laat hulle vlieg.

Want dis amper slapenstyd

Liefde is sterk soos die dood; sy gloed

Is ’n gloed van vuur, ’n vlam van bo

Sien jy die aandster se gloeiende punte?

.

Daar is dit wéér, die onafwendbare stilte

Soos die suiskrap van ’n langspeelplaat.

In sy laaste groef.

.

Louis Jansen van Vuuren

.

.

Na nog ’n nag van slaap en sneeu is die wêreld om my heen in wit verdwene. Dis lekker warm in die wunderkammer en die stompe vonk in die kaggel. Ek weet nie hoekom slaap en sneeu my aan Madame Butterfly laat dink nie? Miskien is dit iets uit my kinderdae wat aan my torring wanneer Callas uit die tweede bedryf un bel di vedremo  op haar kenmerkende wyse sing. Èn as ek Callas hoor, dan hoor ek Joan Hambidge se stem:

.

Maria Callas (1923 – 1977)

.

Vir TT Cloete

.

Om só godsgenadig

te kon sing en vertolk,

dit doen sy absoluut spontaan

boonop ’n noot steel soos ’n gypsy,

bronstig omklem soos ’n munt

in ’n dooie se toegebalde vuis.

Elke lied word deur haar lyf

se ronde kontoere vervoer.

Later toe sy verslank,

fokus sy op haar flaminkkeel,

dra steeds gekartelde fluweel

om die véle omswerwinge

van ’n vasgevatte noot

oor vele hoogtes én laagtes,

te laat vloei in ’n asemsnakkende,

amper roggelende, volsonge snik.

.

Joan Hambidge, Lot se Vrou

.

.

Sneeukristalle moet nie met sneeuvlokkies verwar word nie. Die  kristal is ’n enkel yskristal wat op ruite vir ’n oogwink bly sit.  ’n Volsonge snik, ’n gevriesde klinker wat vir ’n oomblik bly kleef.

Die vlokkie is ’n konglomerasie van baie kristalle. Minuskule hexagone wat met ses ywerige armpies hande vat en wat  goedsmoeds van gedaante verwissel. Shapeshifters, ieder en ’n elk!

Daar is blykbaar ten minste vyf soorte sneeukristalle wat uitgeken kan word aan hul unieke vorme, prismas, stervormig, naaldvormig, boomvormig en varingkrulle…

Uit Sarah Emily Miano se betowerende teks, Encyclopedia of Snow, haal ek hierdie stukke wysheid aan:

.

“Upon reaching the ground, crystals lose shape and become granular in form due to evaporation and condensation. Rimelike ice crystals or pogonip, a Shoshone word for ‘white death,’ form in a freezing fog, then drift into the air so densely they make a tingling sound as they collide. The air instantly fills with flying needles of ice, which adhere to any surface – trees, plants, rocks – to form ice-blossoms or frost flowers. Snowflakes, then, are clumps of crystals.* When snowflakes unite with other flakes they grow larger. On rare occasions flakes are very large – measuring 15” x 8” – as in Fort Keogh, Montana, in Jan. 1887, when they were ‘larger than milk pans.’ Even when small – half an inch in diameter – snowflakes can be gathered in your hands or caught on your tongue, with the air below freezing temperature.”

 U.Nakaya, Hokkaido

 .

  • “ the growth of a genuine tradition resembles that of a crystal, which attracts homologous particles to it self, incorporating them according to its own laws of unity.” – Titus Burkhardt, 1967.

.

.

Vir Emily Dickinson

.

In my navrantste ure,

Emily, was jy daar,

bereikbaar op my boekrak

as naaste geesverwant:

.

Jou woorde was ’n sneeuval

wat die skrilste klag kon demp

en ook teen koue

’n warm wintershemp

.

en nooit was daar ’n kilte

wat die lente terug kon hou

want in teen die verkluiming

– helder en hoog –

het jou rooiborsies gesing.

.

Lina Spies. Die skyn van tuiskoms

.

.

Na waters waar rus is

.

om te huil terwyl jy hartseer is

is om ’n vuur dood te maak

.

om te dans terwyl jy totsiens sê is

om te keer dat jy saamgaan

.

om te drink terwyl jy dronk is

is om te bid

.

om te vloek terwyl jy kwaad is

is om kort paaie uit te rek

.

om te baklei terwyl jy bang is

is om antwoorde in die Bybel te soek

.

om te lag terwyl jy in pyn is

is om soos ’n lae gety te slaap

.

Ronelda S Kamfer, Hammie

.

.

Son

.

Kan ek minder as die saad wees,

saad wat lank in duinsand lê

en nie met Bokkebaai tot vygies breek?

.

Kan ek minder as die voëls wees,

voëls wat lank in melkhoutbome slaap

en nie met spreeus en duiwe en mossies spreek?

.

D.J. Opperman, Komas uit ’n Bamboesstok

 

.

In Parys is daar ’n wonderlike museum wat nie aan baie bekend is nie:  die Musée de la Chasse et de la Nature in Rue des Archives. Dit is ’n privaat museum wat die verhouding tussen mens en natuur ondersoek.  Die rare en uitspattige versameling is persoonlik deur die eienaars, François en Jacqueline Sommer sedert 1964 saamgestel. Die hele museum is in skatkamers opgedeel, wunderkammers, met name soos Die Kamer van die Beer,  Salon van die Honde, Wolwekamer en my gunsteling, Le Cabinet de Diane. In die godin van die jag se ruimte staan daar ’n reusagtige opgestopte takbok. In die middel van die glinsterende parquet vloer omring met sewentiende eeuse Aubusson wandtapyte wat Diana uitbeeld wyl sy takbokke jag. Die kamer is met houtpanele uitgevoer en die gordyne voor die drie meter hoë venster is van dowwe sy geweef.

Die hoof kurator, Claude d’Anthenaise, meng gemaklik 17de eeuse portrette van Louis XIV se troeteldiere met byderwetse objekte. Op die marmerblad van ’n antieke sytafeltjie is daar ’n eklektiese rangskikking van honde beelde, insluitende ’n kristal hondekop uit die sewentiger jare gemaak deur Baccarat en ’n wit porselein beeldjie van ’n Skotse hondjie getiteld, Puppy, deur die hedendaagse beeldhouer, Jeff Koons. Daar’s gewere en pistole, en naasteby drie duisend jag-verwante objekte en kunswerke. Daar’s ’n Rubens, ’n Cranach en ’n hand vol Alexandre-Françoise Desportes.

.

.

die tekenles

.

ek wil net ’n klein bietjie van jou ken op ’n keer

waar die litteken onder jou bors

vandaan sou kom of een droom

te perd in ’n bos

en nie waar jy jou hart verloor het nie

.

dat ek van die tyd ’n rek kan maak

op my hurke onder die son

om die swart voël weg te skiet

wat in die winterboom bot

.

Breyten Breytenbach, Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte.

 .

 .

Waars my bok vanaand moflam

die wind stoot fris deur die poort

waars my bok vanaand skaaplam

’n ding hoort waar hy hoort

moflam boklam skaaplam warmlam

hanslam hartlam skatlam warmlam

bokkie alleen op ’n koue aand

blêr verniet op die wintersaand.

.

Boerneef.

.

.

Nouernood

.

Liefde is ’n akkedis se stert:

jy raak hom soms kwispellend kwyt

om te oorleef. Vir wat dit werd

is: hy groei weer terug, op sy tyd.

.

Johann De Lange

 .

 .

Op die vlerk

.

Sedert jou vertrek is ek daardie voël

wat van klein teugies leef,

wat nooit land, maar op lug-

strome eet, & slaap, & sweef.

.

Johann De Lange, Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte

.

.

Mark Forsyth se twee boeke, The Etymologicon en The Horlogicon maak vir gawe leesgenot so op ’n wintersaand. Dis werklik twee publikasies en is eintlik ook wunderkammer. Wonderkamers van woorde. Bestaan daar perdalks sulke boeke in Afrikaans? Miskien kan mens so ’n projek begin…?

.

Lying down to sleep

      Night-spel, was a Prayer against the Night-mar.(1674)

It is time to put out the lights and dowse the glims, as a highwayman would have said. Highwaymen could never say anything in ordinary English, and they would bid you good night by saying bene darkmans,

pronounced BEN-ay, and derived from the Latin for blessed. So if there is somebody with you, that is how to wish them good night.”

Mark Forsyth, The Horologicon.

.

The Bridge

.

The trees are leaking shadows

where they stand upon the hill

and as we walk the mountain throws

a slate blue chill.

.

I hold her hard hand tighter

for we’ve turned away from home

and my apron glows like hers

in the dusty copper gloom.

.

Where are we going mother?

Where we haven’t been before.

The river’s spent its silver

The day’s a bolted door.

.

You’ll get back nothing tomorrow

you  touched or heard or saw.

The bridge we cross is sorrow’s

and this is sorrow’s law.

.

Jacob Polley, The Havocs.

 

Carina van der Walt. Die lang asem van poësie

Friday, October 19th, 2018

 

Dit is vandag presies ’n jaar gelede dat die Literaire Salon in’t Wevershuisje 2017 plaasgevind het. René Bohnen uit Suid-Afrika, Vicky Francken, Paul Meeuws en Theo Rikken uit Nederland en Miriam van Hee uit België was die gaste. Net soos destyds staan die bosse, parke, tuine en lanings vandag ook in brand. Dit is herfs. Die bome vlam kortstondig op in ’n ode aan die lewe. Hierna sal die blare grond toe dwarrel. Maar op die oomblik brand die skoonheid van verganklikheid helder kolle op die netvlies. “The Poet’s Season” het Bohnen dit genoem. Die uitsluitlike doel van haar kuier in Nederland was poësie. En poësie het dit geword. Maar tussendeur het ons twee boswandelinge gemaak, paddastoele met kameras gejag, paddastoelrisotto geëet, abdybier gedrink, met handskoentjies teen smetvrees (gekoop vir ’n vorige salon) deur Antione de Saint-Exupéry se pop-up boek De kleine prins geblaai en tot ounag toe vir mekaar gedigte van Szymborska voorgelees. Teen dié tyd was die bier ingeruil vir goeie wyn. Saam-saam het ons danksy die Textielmuseum vyf minute se stap van die voordeur af die hele weefgeskiedenis van hierdie wolstad wollewei uitgepluis. Ons het by Zuid-Afrikahuis in Amsterdam gaan kuier en Bohnen het blad geskud met ’n goue Rembrandt voor die Rijksmuseum. By Emma Crebolder in haar herehuis teen die St. Petersberg in Maastricht het ons ook ’n draai gaan maak.

 

 

Die vonk tussen digters wat uitgenooi word na dié wewershuisie se salon toe moet spontaan kom. Hulle is hier om mekaar se werk te verken deur dit te lees en te herlees, te waardeer en as dit goed gaan óók om dit te vertaal. Die salon is ’n ontmoetings- en werksessie vir kollegadigters en daarom nie oop vir die algemene publiek nie. ‘n Vonk ontstaan nie altyd nie. Soms kom en gaan digters sonder om deel te neem. Dit kan nie voorkom word nie. Die besoekende digter se vryheid staan altyd voorop. Sy of haar deelname is “vrijblijvend” – so ’n mooi Nederlandse woord! Maar as die vuurvonk tussen twee digters dáár is, skitter verwondering, inspirasie en kreatiwiteit en mond dit dikwels uit in die verlangde vertalings. Die uiteindelike doel van elke Literaire Salon in’t Wevershuisje is publikasies van vertalings wat uit hierdie ontmoetings kom. Dit is dus meetbaar.

Die skitterendste vlam in 2017 se salon was tussen René Bohnen en Vicky Francken. Daar was ook ’n goeie vuurtong tussen Bohnen en Paul Meeuws met sy bundel De geluiden (2017) wat genomineer was vir die C. Buddingh’-debuutprys. Bohnen se jongste bundel Op die vingerpunte van die heelal was nog warm uit die drukkersoond. Op die agterblad van hierdie bundel staan onder andere: “Dit is ’n bundel oor broosheid, struktuur en verval.” Francken se debuutbundel Róntgenfoto (ook uit 2017) het sommer dadelik vir haar die C. Buddingh’-prys vir die beste debuut besorg. Op haar bundel se agterblad staan: “Een lichaam wordt tegen het licht gehouden. Om te onderzoeken wat eraan schort, om te bepalen waar het licht doorlaat.” Miskien het hierdie gedeelde broosheid in hulle waarnemings vir die kliek gesorg? In die onderstaande vertalings volg ek inhoudelik (hoofsaaklik) ’n lyn met kinders.

 

Vicky Francken

 

Naakte musiek speel in die grotte
en slaap is ’n tempel
waarin ‘n grimmige godheid
teen die mure slaan

laat my uit

ek moet inderhaas en daagliks
‘n skitterende kind baar
my vingers verwond
aan deurskynende vel
geruislose fontanelle

laat my met stilte die seël verbreek
’n voertuig
vir die onderwerp
die pegel en die pekel
in die ystyd wees

uit: Röntgenfotomodel (2017)

 

 

die lug vou homself ’n sakdoek
om ons koppe soos die wind
hom bol in washoltes
ons neurie absurde deuntjies

soos in ou films oor klein dogtertjies
hardloop ons rond met emmertjies
om die reën op te vang
voor ons die jongste

uit die oog verloor, sy met haar
mooiste kapsteweltjies die dam
instap en wonder hoeveel
borrels sy maak op die

watervlak wat oor haar kop
toegaan soos ‘n deur

 

Naweektas vir langer as ’n naweek

Die wasem op ‘n raam van aseming kyk uit
op ‘n tuin waarvan ek weet dat jy my daarin sal sien
staan, jy kan my nie miskyk nie. Ek skryf in sneeu en koue
die letters van ‘n werkwoordsvorm en
die letters van jou naam.

In die klipwit van ‘n kruisbeensit, mag jy briewe lees
wat ek aan jou gaan skryf as ek weg is en dit is waarskynlik
môre. Saam neem ek nie

die deur waardeur ek wegloop
jou moeder se vaas wat vir jou lelik was en wat jy wou stukkend gooi
maar ek jou gekeer het en

die hond nie. Verder by benadering amper alles

 

Paul Meeuws

’n Meetlat wat vir goeie vertalings kan sorg, is dat daar tyd en ruimte vir digters geskep word om in gesprek te tree met hulle gedigte en hulle vertalings. Dit begin tydens die salon, maar kring dikwels uit in e-posgesprekke. So antwoord Meeuws vir Bohnen op 28 Desember 2017 na aanleiding van haar vrae oor die vertaling van sy gedig Watergraf:

“Liempdes klok betekent de kerkklok van het dorpje Liempde, waar het gedicht is gesitueerd. Ik heb daar een mooie werkplek in een historische boerderij met wijds uitzicht op een slingerend riviertje door het weiland. Ik herinner me hoe het gedicht ontstond. Het stond voor mij vast dat ‘O kindje, sluimer zacht’, dat eigenlijk een beetje over the top is, de laatste regel moest zijn. De aanloop daarnaartoe mocht niet te sentimenteel. Het is alsof de dichter zijn tranen moet bedwingen door zakelijke, afstandelijke woorden te gebruiken als ‘stichten’ en ‘bedenken’.”

 

 

De geluiden bestaan uit ’n aantal langerige digsiklusse, byvoorbeeld die siklus U ter nagedagtenis aan sy vader. Bohnen het gekies om uit die siklus Werkplek ’n gedig te vertaal – ’n werkplek met ’n uitsig op die water waarby van die fynste geluide hoorbaar word. Hierdie geluide word versteur.

 

Watergraf

Klein watergraf daar in die gras.
Bo dit tril ’n kindersiel
deur muggies nageboots.

Dan lui opeens die Liemde-klok
die toeval weg net soos jou hand
die muggies wegklap op jou pad.

Jy sit die somer stil soos ’n kapel
vol nonne en skuins lig.
Jy het ‘n heiligdom gestig,

’n rou bedink wat die gedig
meer name as jou eie gee.
O kindjie, sluimer sag.

uit die siklus Werkplek
in De Geluiden (2017)

 

Die Literaire Salon in’t Wevershuisje was miskien literêr gesien die produktiefste ontmoeting vir Bohnen, maar beslis nie die enigste ontmoeting nie. Twee dae na die salon het ons saam ’n program aangebied by Poëziecafé Ongerijmd in Arnhem. Hoewel die publiek by onder ons mense klein was, was die kontak uitstekend. Eén van die waarhede van poësie in vandag se tyd is dat dit nie sommer ’n rekordgetal besoekers trek nie en de goden zijn dank! Poësie is en bly leesstof vir die fynproewer. Die kafee is ’n inisiatief van Hermien Mijnen en word ondersteun die Boekhandel Hijman Ongerijmd en die Poëziecentrum Nederland.

Tien dae na die wewershuisiesalon het Stichting Man in ’n Maan ’n byeenkoms gereël met René Bohnen en twee Belgiese gaste: Delphine Lecompte uit Gent en die jonge Tijl Nuyts uit Leuven, tans in Antwerpen woonagtig. Die harpmusiek van Annemieke Breunisse het naatloos aangesluit by die kooruitvoering van Bohnen se gedig walvisnota. Die publiek het na hulle asem gesnak. So wen sy as digter harte! Theo Rikken van Stichting Man in de Maan is ’n ervare koorsanger. Hy het dadelik daarna Bohnen gepols vir die partituur. Pas was dit nuus dat dieselfde partituur deur ’n groot Duitse bladmusiek besigheid gekoop is vir uitvoering in die Europese musiekmark. Om daarna te luister, kliek hier.

 

 

Die kuiertjie by Emma Crebolder het ’n vervolg gekry. Saam met Vicky Francken sal hulle vertalings van Bohnen se rooidata, Mensboom en wierslaper uit Op die vingerpunte van die heelal en vlamtong uit in die niks alom binnekort in TERRAS gepubliseer word. Crebolder ken die plaaslewe uit haar kindertyd en veral beeste uit haar en haar man se tyd in Kenia. Sy is waarskynlik sélf in staat ’n paar beeste in Swahili aan te jaag! En vermoedelik het vlamtong se eggo’s haar daarom bekoor: en om bulk die beeste / met bruin stemme… (strofe 4) en intaba yami, bid die paters / en die priesters in hulle grotte, om / dans die bok-/ beelde immer / om (strofe 5). Tussen die digter uit Zeeuws-Vlaanderen en die digter uit Kwazulu Natal word die beeste se loeigeluid ’n tyd- en ruimtelose skakel. Alhoewel, Vrancken kom ook uit Zeeuws-Vlaanderen.

 

 

In Tilburg het my en Bohnen se bankieprojek nog nie ’n vervolg gekry nie, maar net soos poësie het dit ’n lang asem. Ek twyfel nie daaraan dat hier iets moois sal uitgroei nie. En ja! Ek is ’n “vrywilliger” van Tilburg met die Literaire salon in’t Wevershuisje vir die vertaling van poësie in Afrikaans en Nederlands. Intussen gaan ek ‘n pot roesbruin krissantjies koop om hierdie herfs te vier. Dit hoort by bokbier as die son se baan al laer oor die horison begin gly en die dae korter word.

 

 

 

Carina van der Walt. Jeroen Bosch. Hel en Verderf

Thursday, October 11th, 2018

 

 

HIERONYMUS BOSCH, paintings for discussion and writings is ’n Klein Uiltjie-lesing wat op 24 Mei 2017 voorgedra is aan die Universiteit van Wenen. Aangesien prof. Rina Loader se groep studente by die vakgroep Afrikaans veral afkomstig is uit Oos-Europese lande soos Roemenië en Bulgarye, moes die lesing in Engels aangebied word. Die Afrikaanse gedigte wat in die lesing aangehaal word, is vir die studente se groter begrip in Engels vertaal. Baie dankie aan al die vertalers.

’n Handjievol Afrikaanse gedigte bestaan oor die skilderye van Jeroen Bosch. Die meeste is geskryf na aanleiding van die drieluik De tuin der Lusten (ongeveer 1503), maar ’n enkele digter het oor ’n ander Bosch-skildery geskryf.

Die blote feit dat hierdie Afrikaanse gedigte bestaan – in één van die jongste tale ter wêreld – oor skilderye uit die middeleeue geskilder deur een van die bekendste skilders uit daardie tyd, is iets om verwonderd oor te wees. Al die Afrikaanse digters het reuse spronge gemaak in tyd en ruimte: van die twintigste en een-en-twintigste eeu terug na die einde van die vyftiende en die begin van die sestiende eeu; van die suidelike punt van die die kontinent Afrika na die land van Hertog Jan van Brabant. Brabant was ’n uitgebreide en welvarende gebied in die Middeleeue. Dit het bestaan uit die huidige provinsie Noord-Brabant in Nederland, die huidige Belgiese provinsies Vlaams Brabant en Walonies Brabant die provinsie Antwerpen rondom Antwerpen. Al hierdie gebiede was saam bekend as die hertogdom van Hertog Jan.

D.J. Opperman se gedig Jeroen Bosch is gepubliseer in sy digbundel Engel uit klip (1950). Opperman het die gedig as ’n opsomming geskryf van ’n gedeelde tydgees (zeitgeist) tussen homself en Bosch. Dit is ’n tydgees wat hulle albei vir hulleself toegeëien het. Beide het hulle taak as evangelis en profeet van die apokalips aanvaar. Hulle het gewaarsku teen die kwaad, die dwalende duiwel wat vreemde gewade en maskers aan ons gee om hom daarmee op aarde te volg. Bosch én Opperman het hulle werk gebruik om kritiek te lewer op die etiek van hulle eie wêrelde. Vir die breër konteks kan aan die einde van hierdie bydrae oorgeskakel word na die webwerf van Afrikaans in Europa (AiE). Hier moet ek uitdruklik noem dat die onderdeel in die lesing “Short cut through life in Afrikaans South Africa” my persoonlike mening is, aangepas op die Middeleeuse blik van Bosch.

 

Jeroen Bosch

The world is vain but my spirit is vainer,
curing some thirty nights’ nightmares
of thorny plants, birds and people.

From regions of the earth, old and new, the devil
chooses ever more lustily costumes and masks
for me, for you, for thousands upon thousands.

It hauls cortèges, fêtes around the Cross, changing
shape through the centuries; but the game
remains the same in monks, machines, or thill.

And caught eternally in the cycle of desire
we ride, spurring the stallions’ flanks
round and round the crows on naked women in the dam.

O Beloved! Come then, let us flee from the revels
sheltering in mussel, horny husk – and far above
the carnival of evil floating in glass bubbles.

Because the dunce is in me, the fish-lipped fool
whistles at the magician’s every trick
but mocks miracles and His crucifixion;

and if I summon God and Anthony together
he is already there who from a new rankness
farts the first swallows recklessly through a funnel.

D.J. Opperman
Translation: Gisela and Tony Ullyatt

 

Strofes 1 en 2 pas in al die panele van Bosch se drieluik: hemel, aarde en hel. In strofe 4 word jou blik geforseer om te fokus op die middel van De tuin der Lusten. Opperman beskryf ’n Moredans (in Duits Moriskentanz) of vrugbaarheidsritueel uit die Middeleeue. Die sirkel van lus vertoon mans op perde, kamele, bulle, bere en eenhorings wat om swemmende vroue draai. Hulle vervoer vrugte, eiers, visse en voëls as geskenke vir die vroue. Die vroue drom saam of leun aan die kante van die dam met reiers, kraaie, poue en appels op hulle koppe. (Vergelyk Jeroen Bosch se skilderye gepubliseer op 31 Maart 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van die Moredans). Opperman eien homself die kwaad volledig toe soos wat dit deur Bosch geskilder is. ’n Mens hoor byna die vroue se hoë stemme, hulle gegiggel in die water onder die hoefgeluide in bogenoemde vrugbaarheidsritueel. Beelde van vreemdgelipte visse kom ook voor in ’n ander skildery van Bosch – The Temptation of Saint Anthony. In sy laaste strofe kleim Opperman beide genoemde skilderye van Bosch.

Anders as by Opperman beskryf enkele reëls van W.E.G. Louw se gedig ’n opvallende onderdeel van die helpaneel in De tuin der Lusten. Dit is die regterkantste paneel.

 

Triptych: the garden of earthly delights

Further-on the devil, Modikak, sits on his “throne”
a chamber pot his crown, his feet in urns:
with his beak he devours his victims one by one.
Through blue membranous intestines one falls
into a sewerage pit; a miser squats over the side
and stealthily drops his turds on golden ducates.
But a love tent is adorned with curtains draped
around this high chair; coiffed whores are peeping
on the love games of a man and a frog;
a vain woman sees herself and an ass – her lover –
reflected in a mirror on the backside of a devil.
(lines 56 – 66)

W.E.G. Louw
Translation: Heilna du Plooy

 

Die gedetaileerde beskrywing en opsomming tussen reëls 56 en 66 vertel baie van Louw, sy kennis van die Europese letterkunde en ’n tradisionele Suid-Afrikaanse voorwerp. (Vergelyk Dier en Drif in “De tuin der Lusten” gepubliseer op 16 November 2016 vir die Afrikaanse gedig en ’n afbeelding van “Modikak” en sy direkte omgewing.) In reël 56 word die duiwel aangespreek as “Modikak”. Afrikaans verskil baie van Nederlands met betrekking tot die gee van liefdesname. In Engels het Shakespeare se Juliet in Romeo and Juliet al in 1576 gevra: “What’s in a name?” Die naam “Modikak” word satiries gebruik en beteken iets soos die ‘koning van kak’ in tye waarin alle waardes verlore gaan en in menslike ontlasting verander. Hierdie brutale verwysing na ontlasting is hard op baie Engelse en Afrikaanse sprekers se ore, maar is relatief herkenbaar en selfs in sommige dele van België en Nederland gebruiklik en deel van die kultuur. Louw moes bewus geword het daarvan op ’n besoek aan die Lae Lande, maar hy was ook ’n belese man.

Die naam “Modikak” kan ook na King Ubu verwys – ’n toneelstuk van die jong Franse skrywer Alfred Jarry. Dit is die eerste keer op die planke gebrink in Parys in 1896. Die stuk het kulturele reëls, normes en waardes en konvensies baie duidelik omvergegooi. Die Ierse digter Yeats was in die gehoor en het King Ubu as ’n belangrike gebeure beskou. Agterna sou sy waarneming bevestig word, want dit was ’n voorbode van Dadaïsme, Surrealisme en die Teater van die Absurde. Jarry was 23 jaar oud. Hy het hebsug en mag gesatiriseer. Ubu was ’n nonsenswoord wat ontstaan het uit die Franse uitspraak van die naam Herbert – een van sy eksonderwysers. Die woord “uburleske” het deel geword van die Europese literêre wêreld. Louw het dus die konsep van die “uburleske” in sy gedig gebruik. Op “Modikak” se kop het Bosch iets geskilder soos ’n driepoot ysterpot, of soos Louw dit noem ’n “penspotjie” (reël 57).

Die volgende gedig beskryf nie in die eerste plek Bosch se bekendste skildery nie. Die jag van Heilna du Plooy is ’n poëtiese gesprek in sewe dele met die beeldereeks The Hunt van Maureen Quin. Hier volg deel vier in Engels as onderdeel van HIERONYMUS BOSCH – paintings for discussion and writings soos dit gepubliseer is op Afrikaans in Europa.

The Hunt
In conversation with the series of sculptures, The Hunt, by Maureen Quin

IV
the hunted

scorched
by the heat of the battle
deafened
by the sound of death
among swords and horses
canons and guns
airplanes and missiles
yet the hunter
hearing the command
over thundering flames
through consuming roars
again and again
pulls back his bow,
aiming his arrow
accurately
at the chest
in the heart
of any
one
on
the
other
side

whose arms fly out
even before he falls
and calls
up high down low
from whence cometh
no help at all

and in this din
of degeneration
the only heartrending
cry of anguish
plunges from the horse’s
strained mouth

Heilna du Plooy
Translation: the poet

 

Die prooi in bogenoemde onderdeel van Die jag is nie net ’n dier nie, maar ook ’n mens wat deur sy eie spesie gejag word gedurende oorlogstyd.

’n Betekenisvolle toevalligheid ontstaan met De tuin der Lusten. Deel 4 (the hunted) is hoogs waarskynlik iets wat die Switserse psigoloog Carl Gustav Jung benoem as sinkronisiteit (in Duits Synchronizität). Dit kom voor by ’n toevallige verwantskap tussen spesifieke werke van verskillende kunstenaars. Aan sy vriend, die natuurkundige Wolfgang Pauli, verduidelik Jung sinkronisiteit met die volgende woorde. “Sinvolle toevallighede is denkbaar as suiwer toevallighede. Maar namate hulle aantalle toeneem en die ooreenkomste groter en noukeuriger is, word dit steeds minder waarskynlik en meer ondenkbaar dat hier sprake van toeval is. Met ander woorde: dit kan nie meer vir suiwer toeval deurgaan nie, maar moet by gebrek aan kousale verklaring as ordeninge volgens ’n bepaalde plan verstaan word… Hulle ‘gebrek aan verklaarbaarheid’ bestaan nie net uit die feit dat die oorsaak onbekend is nie, maar ook uit die feit dat so ’n oorsaak nie denkbaar is met ons verstandelike vermoëns nie.”

Beelde van jag kom voor in die helpaneel van De tuin der Lusten waar mense gejag word deur hulle vriende, maar veral deur hulle eie troeteldiere soos honde, muise, hase en swaeltjies. Wat ’n skrikwekkende omgekeerde wêreld! Bosch se hel is vol swaarde, messe en die skedel van ’n perd. ’n Vuur wat ’n stad op die agtergrond van die skildery verwoes, word in reëls 10 -12 beskryf. Dit is die brand uit Bosch se jeug wat s’Hertogenbosch vernietig het toe hy 13 jaar oud was.

Aan die einde van deel 4 beskryf Du Plooy die klank wat uit ’n sterwende perdebek ontsnap. Die perd is in ’n vroeëre stadium van lyding in vergelyking met Bosch se geskilderde perdeskedel. Die beskrywing laat ’n mens ook dink aan Pablo Picasso se Guernica. Quin. Bosch. Picasso. Hierdie ekphratiese deel van Die jag is stewig ingebed in die wêreld se kunsgeskiedenis. Die hele sewedelige gedig is ’n baie sterk waarskuwing teen moorde, oorloë en die kwaad, net soos Bosch dit ook geskilder het.

 

Afrikaans in Europa

https://aie.ned.univie.ac.at/letterkunde/artikels/artikels-gedigte/c-van-der-walt-hieronymus-bosch-lecture/

 

 

 

 

Klein Uitljie-lesing

 

BIBLIOGRAFIE
Du Plooy, H. 2014. Die stilte opgeskort. Pretoria : Protea Boekhuis.
Jarry, A. 1977. Uburleske – UbuRoi, UbuCocu. Amsterdam : Uitgeverij De Bezige Bij.
Jung, C.G. 1976. Synchroniciteit – Een beginsel van acausale verbondenheid. Rotterdam : Uitgeverij Lemniscaat.
Louw, W.E.G. 1988. Versamelde gedigte. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.
Opperman, D.J. 1950. Engel uit die klip. Kaapstad : Tafelberg-Uitgewers.