De Waal Venter

De Waal Venter. Agter die kap van Tranströmer se byl

Thursday, July 9th, 2020

 

 

Tomas Tranströmer, die Sweedse Nobelpryswenner vir Letterkunde in 2011, se siening en vertolking van die wêreld en werklikheid om hom transendeer die beperkinge van ’n bepaalde land, kultuur en taal. Dit bied ’n universele kyk op die lewe wat in die meeste van sy gedigte spruit uit die waarneming van ’n alledaagse verskynsel: landskap, ’n voël, die see, ens. Die gedig word dan opgebou uit hierdie oënskynlik eenvoudige begin.

Met die lees van ’n Tranströmer-gedig word die leser dieper en dieper in die vreemde denkwêreld van die digter ingelei en algaande ontdek mens die onverwagte verwantskappe wat daar bestaan tusssen entiteite en begrippe; en hoe ons as mense in verband staan met die wêreld om ons.

In die volgende kort gedig kom die leser die abstrakte idee van herinneringe teë wat onder Tranströmer se hand lewende entiteite word wat kan sien en asemhaal.

 

Minnena ser mig

 En junimorgon då det är för tidigt

att vakna men för sent att somna om.

 

 

Herinneringe kyk vir my

Een oggend in Junie wanneer dit te vroeg is

om op te staan, maar te laat om weer te slaap.

 

Ek moes uit die struike kom, versadig

met herinneringe, en hulle oë volg my.

 

Hulle is onsigbaar, hulle versmelt heeltemal

met die agtergrond, presies soos ’n trapsuutjies.

 

Hulle is so naby, ek hoor hulle asemhaal

die voëlgeluide is oorverdowend.

 

Om beter te verstaan

Elke vertaler het sy eie benadering tot vertaling en werk vanuit ’n eie filosofie ten opsigte van hierdie moeilike bedryf. Hoe kan jy ’n greep kry op die digter wat jy wil vertaal, se werk? Hoe kom mens agter die kap van die byl? Een van die strategieë wat ek volg om ’n digter beter te verstaan, en dus beter te vertaal, is om gedigte te skryf in die styl en toonaard van die bronteks, om as’t ware te skryf asof ek die oorspronklike digter is.

John Dryden (1631 – 1700), die groot Engelse digter, dramaturg, kritikus en vertaler en die eerste Poet Laureate, het hoofsaaklik uit Latyn vertaal. In die sewentiende eeu was dit algemeen aanvaar dat klassieke Latyn en Grieks die tale van fyn beskawing is en modelle is waarvolgens ’n goeie skrywer moes skryf. Dryden het interessante menings gehad oor vertaling. Sy idee van “imitation” is hier ter sake.

John Dryden oor nabootsing of naskrywing*:

“I take imitation of an author … to be an endeavour of a later poet to write like one who has written before him, on the same subject; that is, not to translate his words, or to be confined by his sense, but only to set him as a pattern, and to write, as he supposes that author would have done, had he lived in our age, and in our country.”

Ek het hierbo gepraat van die tegniek wat ek aanwend om ’n digter wie se werk ek wil vertaal, so goed as moontlik te verstaan en te internaliseer. Die doel is om ’n ’n gedig te skryf wat so oortuigend is dat dit miskien sou kon gesien word as ’n gedig van die Sweedse meester. Dit moet as’t ware in die spore volg van die digter wie se werk vertaal moet word.

Ek praat dus van ’n “volgvers”, ’n vers wat die aard en gevoelswaarde van ’n ander digter so noukeurig as moontlik volg. Om dit te demonstreer, volg hier nou so ’n gedig wat ek geskryf het. Dit is in die styl van ’n tipiese Tranströmer-gedig geskryf en is gebaseer op die tweede strofe van sy gedig “Afgesonderde Sweedse huise”. Maar eers Tranströmer se gedig.

 

Svenska hus ensligt belägna

 Ett virrvarr av svarta granar

och rykande månstrålar

 

 

Afgesonderde Sweedse huise

 

‘n Wirwar van swart spardenne

en smeulende maanstrale.

Hier onder lê die kleinhoewe

en dit lyk leweloos.

 

Tot die oggend-dou murmel

en ‘n ou man sy venster

met bewende hand – oopmaak

en ‘n uil uitlaat.

 

En in ‘n ander rigting

staan ‘n nuwe gebou en stoom

met die wasgoed-skoenlapper

fladderend op die hoek.

 

In die middel van ‘n sterwende woud

waar die vermolming

deur ‘n bril van sap

die bedrywigheid van houtboorders lees.

 

Somer met vlasblonde reën

of ‘n enkele donderwolk

bokant ‘n hond wat blaf.

Saad skop in die aarde.

 

Oproerige stemme, gesigte

vlieg in telefoondrade

op verkrimpte vinnige vlerke

oor die vleiland myle.

 

Die huis op ‘n eiland in die rivier

broei op sy klipfondament.

Aanhoudende rook – iemand verbrand

die woud se geheime papiere.

 

Die reën wentel in die lug.

 Die lig slinger in die rivier.

 Huise op die hoogte hou toesig

oor die waterval se wit osse.

 

Herfs met ‘n swerm spreeus

wat die dagbreek skaakmat.

Mense beweeg styf

in die lamplig se teater.

 

Laat hulle geen vrees ken nie

die gekamoefleerde vleuels

van God se energie

opgekrul in die donker.

 

Religieus by uitsondering

Tranströmer roer ’n hele paar punte aan in hierdie gedig. Behalwe die ou man en die uil is daar die aanduiding van ander mense, die ander huis met wasgoed aan die lyn. Dan kom die natuurbeelde, die woud, vermolmde hout, saad in die grond, wolke. Dan weer tekens van die mens in die landskap, die telefoondrade en die huis op die eiland. Aan die einde van die gedig kom ons uiteindelik ander mense teë – maar hulle is “styf” en laat mens dink aan marionette soos hulle beweeg in die “lamplig se teater”.

Hierdie is een van die min Tranströmer-gedigte waarin ’n religieuse element eksplisiet en duidelik na vore kom: “God se energie opgekrul in die donker”.

Ek het ’n “volgvers” geskryf wat konsentreer op net twee van die idees wat in die Sweedse gedig voorkom. Die ou man en die uil. Hier is die gedig:

 

Uilgesprek

 

Vanoggend sluimer die huise nog.

die uil kyk

die vreemde dag in.

 

Stadig syfer

die donkerte weg

in die mond van gister.

Sneeu is die wit van wange

net waar die son skyn,

elders is dit blou

en byna die swart

van die Baltiese See in Desember.

 

Die ou man

kyk uit deur die krakende luik,

soekend na die uil.

Hulle het ’n gesprek gedroom

wat nie afgesluit is nie.

 

Die gesprek is ’n trein

wat deur die nag geloop het,

alle sinjale geïgnoreer het.

 

Die wind leun

’n stuk bleek koerant teen die heg.

Daar is ’n opskrif:

Dit is gevaarlik

om asem te haal.

 

Ek het ook ’n tweede volgvers geskryf wat ander klemme lê, Die ou man en die uil bly sentrale karakters.

 

Bestuiwing

 

Die ou man

in sy hemelsblou huis

maak die venster oop

en laat die uil uitvlieg.

Hoër en hoër vlieg die uil.

Onder hom

trek die landskap saam,

’n kuslyn verskyn, dan

word die ronding van die aarde sigbaar.

Vastelande staan bruin uit

teen die donkerblou see.

Die aarde is ’n groot bol,

geil van lewe

in die swart heelal.

 

Kleiner en kleiner

word die bol

tot dit ’n ligpunt is

tussen eindelose ander.

 

Die uil vlieg

onvermoeid

tussen die sterre deur,

swenk weg van suiende donker kolke,

ver verby woedende novas,

draai rond hier en daar

om sonne met troppies planete,

soek

na nog ’n uil.

 

Die byl kap

Om mee af te sluit, bied ek ’n derde volgvers wat ek geskryf het in navolging van Tomas Tranströmer. Hierdie een verwys nie direk na ’n spesifieke gedig of strofe nie. Hierin het ek daarna gestreef om die soort beelde en atmosfeer te skep wat ek dink Tranströmer sou kon gebruik het.

In hierdie gedig kom daar ’n ontmoeting en ’n gesprek voor tussen ’n mens, die weduwee, en ’n voorwerp, die klavier. Dit is die soort terloopse surrealisme wat tipies is van die Sweed. In sy gedig, “Die paleis” is daar iets soortgelyk. Die spreker in daardie gedig beland in ’n groot, leë saal waar daar ’n standbeeld van ’n perd is. Maar in die loop van die gedig blyk die standbeeld lewendig te wees en het baie duidelike en sterk menings van sy eie.

Ek verbeel my ek sien Tranströmer, met ’n byl in die hand, kap aan ’n dennestomp, besig om ’n beeld daaruit te dwing. Ek kyk en kyk en verbeel my ek begin effens agter die kap van sy byl te kom.

 

Morgon och piano

Det är kallt nog

för havet att tysta

gråmusik med vita måsar,

spridna musik noter.

 

Oggend en klavier

 

Dit is koud genoeg

vir die see om stil te lê,

grys bladmusiek met wit meeue

as verspreide note.

 

Die klavier kom met swaar pote

afgestap teen die steil trappe

na die hawe.

Dit neurie ’n andante

wat Chopin nooit gekomponeer het nie.

 

Onder op die kaai

gaan staan die klavier kortasemig

en knoop ’n gesprek aan

met ’n weduwee wat nog daar wag

vir niemand wat kom nie.

 

Die Baltiese lug

val uit oor die landskap,

nog klam van die seeswelling

om die kus van Runmarö.

 

Uiteindelik laat die klavier die weduwee toe

om ’n paar note te druk –

hulle beweeg stadig weg

die yl oggend in,

geklee in die donker pakke

van afgetrede skeepskapteins.

 

 

* Uittreksel uit John Dryden se “preface to his translations of Ovid’s Epistles, 1680”.

 

De Waal Venter. Hulde aan Jeanne Goosen

Thursday, June 4th, 2020

 

2020.06.04

 

My voete loop

 vir Jeanne Goosen

 

My voete loop op die grond

loop

my voete deur die gras

loop hulle

my voete op die strand

my spore in die sand

loop my voete

oor die klippe

loop

tussen dorings deur

my voete loop

op die teerpad

my voete op die teerpad brand

my voete

loop

langs die see se kant

loop my voete

langs die bosviooltjies

op die waterklippers

van die platberg se stroompies

my voete loop

by die graf verby

by ander grafte

loop my voete verby

my voete

loop

oor vars rooigrond

loop

oor die vaalgras van die winter

in die voetpaadjie

na môreoggend

op die voetpaadjie

loop my voete

kaal

soos ek gebore is

 

 

De Waal Venter. Twee gedigte

Monday, April 20th, 2020

 

Rakelings

 

Voel hoe lig

hang

die nuanse

van angs,

suggestie

van vreugde,

naby mekaar.

 

Raak die een die ander,

word dit weemoed.

Nooit kan ons mekaar

in diepte ken nie

 

 

Opstanding van die verslape digter

 

Dit is mos maar so,

jy kan eintlik amper nie anders nie

as om hierdie varsgesnyde dag

in te stap nie.

 

Dit is miskien of jy amper half uitgelag word

deur daardie tortelduif

wat op die takkie hurk

van die koorsboom.

Sy bek trek so effens skeef

van sy glimlag se spot.

Is dit ooit ’n duif?

 

Nee, vandag is tog eintlik maar darem regtig heeltemal

’n lekker een om in te leef –

kyk daardie wit wolkies

wat lyk of hulle skaapkraal toe kom,

half holderstebolder oor mekaar.

 

En ek ruik koffie

wat my half heeltemal nogal regtig amper laat begin sing

van lekkerproe

en netnou se lekkerkry.

 

Ja-nee, mens moet darem regtig miskien half dink

aan opstaan en môre sê vir mekaar,

maar nou moet ek ophou skryf,

die papier is amper klaar.

 

© De Waal Venter, 2020

 

De Waal Venter. Gesprekke met Yanni Euterpe

Thursday, April 9th, 2020

 

EEN

 

Afskryf van ’n gedig is nie maklik nie

 

Yanni* stap binne

sonder om te klop, soos gewoonlik,

deur die toe deur.

Sy loop nie ongemaklik

met die lomp

kameelperd-treë van ’n kleremodel nie,

maar met die atletiese gang

van ’n afstand-hardloper.

 

Haar hare is vasgevang

agter haar kop in ’n soort bolla

en sy dra ’n string

Venesiese glaskrale

met lewendige kleure

wat mekaar uitdaag

in ’n goedige gestoei.

Ek kan sweer

sy het ’n paar druppels

Chanel aangetik.

 

(Venesiese krale aan ’n Griekse muse?

Ja, ek weet. Sien, sy transendeer tyd.)

 

Sy het ’n wit kledingstuk aan, ’n toga

of ’n soort Griekse god-rok.

Dit is heeltemal bedek

met vars blomme; nie ’n verlepte blaartjie

tussen die spul nie.

 

Het jy jou pen? vra sy

en gaan sit op die wasgoedmandjie.

Ek is in die bad

soos gewoonlik wanneer hierdie soort ding gebeur.

 

Ja, sê ek, wat …

Skryf neer, onderbreek sy my:

 

Hoekom stoot jy nie die sagte dreunsang

van die see voor jou uit

soos ’n walvis nie?

Hurk jy partykeer

op ’n dun takkie

en nooi reënwolke nader

met bedekte beledigings

soos ’n kuifkop-houtkapper?

 

Wanneer laas het jy

oor die rooigras gewip

soos ’n pronkende Springbok?

Kan jy teen ’n muur ophardloop

en wegglip in ’n skeurtjie

met glinsterende oë

soos ’n vetpens-akkedis?

 

Nee, antwoord ek. Dis …

Hoekom nie? vra sy en staan op.

Want ek is ’n mens! antwoord ek verleë.

 

Dis nie ’n verskoning nie, gooi Yanni terug

en stap na die muur.

Het jy nie ’n skeppende …

 

Ek kan nie haar laaste woord hoor nie

want sy was besig om deur die muur te loop.

 

Wat kon sy bedoel het?

Nou sal ek heeltemal op my eie

’n woord moet kry.

 

 

TWEE

 

Ek het jou gewoon lief

 

Yanni het vandag

by die deur ingestap,

nie deur die muur nie.

 

Sy gaan sit op een van die regop houtstoele.

Ek groet en kyk afwagtend na haar,

pen in my hand.

 

Gewone dinge, sê sy peinsend.

Wat is gewone dinge? vra ek versigtig.

Alles, antwoord sy.

Hierdie tafel, die venster, hierdie servet,

die vesels in jou hemp, die afgebreekte been

van ’n mier in die gleuf in die vloer,

jou rooibloedselle wat pas in jou murg gemaak is,

die watermolekules in die aërosoldruppels

wat jy uitgeasem het,

die koolstofatome waarvan alles gemaak is,

ek bedoel alles wat lewe.

 

Dit is gewone dinge?

Vra ek, effens uit die veld geslaan.

Wat is ongewoon?

 

Iets wat nie gewoonlik

en algemeen voorkom nie,

antwoord Yanni.

Soos?

 

Skryf! beveel Yanni

en begin dikteer:

 

So lig was sy vingers

op haar bors

dat sy nie seker was

dat sy hom gevoel het nie.

Dit is hoe ek jou liefhet,

sê hy.

Dat jy altyd nader

aan my wil kom.

 

Yanni staan op en stap weg.

Is dit al? roep ek agterna.

Dit is genoeg

vir enige mens, antwoord sy vervagend,

terwyl sy verdwyn

in die muur.

 

 

*Die klassieke Griekse godin van onder andere liriese poësie se naam is Euterpe. Wanneer sy manifesteer as my persoonlike muse, neem sy die ekstra naam “Yanni” aan.

 

Hierbo is twee gedigte uit die reeks: “Gesprekke met Yanni Euterpe” wat in 2017 begin het en nog goed aan die gang is. So elke drie weke of maand kom daar ’n nuwe gedig by. DWV

 

 

De Waal Venter. Neponimiese poësie

Monday, March 30th, 2020

 

 

ons dwarrel vliesvlerkig1

deur bome en die wind

na poele waar ons water drink

’n albatros en engelkind”

.

“’n Poel2

– water in die skadu’s – jou liggaam.

Stilte. Enorme namiddag klop

byna onopsigtelik.

Tussen jou bene vloei die koppige tyd.”

 

Hierbo is twee fragmente uit twee gedigte. Die een is in Afrikaans geskryf en die ander een oorspronklik in Spaans en in Afrikaans vertaal.

Hoewel die twee gedigte uit verskillende literature, tale en tydperke kom, is daar groot ooreenkomste tussen hulle. Albei is liriese liefdesgedigte en maak gebruik van waterbeelde. In die eerste gedig is die “poele” water ’n metafoor van die minnaars se gesamentlike genot. In die tweede gedig is die “water in die skadu’s” die geliefde se liggaam, en hier ook ’n metafoor van gedeelde liefdesgenot.

Hierdie twee gedigte is neponieme van mekaar.

Die volgende word bedoel met “neponieme” in hierdie konteks.

Eenvoudig gestel beteken die term die volgende: dit dui op poësie wat deur verskillende digters geskryf is (in dieselfde of in verskillende tale) en wat grootliks ooreenkom wat betref styl, inhoud, ritme, beeldspraak en al die ander dinge wat verband hou met die aard van poësie. Dit is duidelik te onderskei van navolging of plagiaat. Dit is poësie wat ‘n noue verwantskap toon met poësie geskryf deur ‘n ander digter.

Digters wat neponimiese gedigte skryf, kan bewus wees van mekaar se oeuvres, soos Bernlef en Tranströmer. Bernlef was ’n hoogaangeskrewe Nederlandse digter wat feitlik die hele oeuvre van Tranströmer in Nederlands vertaal het. Maar digters kan ook neponimiese gedigte skryf en volkome onbewus wees van mekaar se werk. Ek het ’n sterk vermoede dat dit die geval mag wees wat die twee aangehaalde digters hierbo betref.

Ek wil dit sterk beklemtoon dat neponimie heeltemal nie gesien moet word as enige vorm van naskrywing of plagiaat nie. Ons het in die Afrikaanse letterkunde die ongelukkige voorval van die digter DPM Botes wat daarvan beskuldig is dat hy ’n gedig van Tomas Tranströmer nageskryf het. En dit is moeilik om hierdie bewering te ontken. Dit was waarskynlik nie ’n neponimiese proses nie.

Neponimiese gedigte is egter werke wat ooreenkomste vertoon, “verwant” is aan mekaar. Daar is idees en begrippe wat deur die eeue deur digters in metafore aangebied is en nog stees aangebied word. Daar is style en benadeings in die poësie wat eeue lank al bestaan en wat vandag nog suksesvol en genietlik beoefen word, soos byvoorbeeld die liriese liefdesvers.

Die term “neponimie” is opgebou uit die voorvoegsel “nepote” of “nepos” met verskeie betekenisse deur die eeue en wat in die middeleeue die betekenis van “neef” gekry het (dikwels die buite-huwelikse seun van ’n pous wat op allerhande maniere deur die pous bevoordeel is). Hier word dit bedoel as iets soos “verwant aan”.

’n Woord wat dikwels in die letterkunde voorkom, “heteroniem” word soos volg deur etymonline.com verduidelik.

heteronym (n.)

“word having the same spelling as another but with a different sound and meaning,” 1889, also “a thing’s name in one language that is an exact translation of its name in another” (1885); from hetero- “other, different” + -onym “name” (from PIE root *no-men- “name”).

Die “-niem” agtervoegsel word hier dus bedoel, nie letterlik as “naam” nie, maar as duidend op die “identiteit” van die gedig.

“Neponimiese” gedigte is dus gedigte wat verwant aan mekaar is op grond van die eienskappoe soos hierbo uiteengesit.

In ander tale sal “neponimies” gevolglik wees:

Frans: néponymique

Duits: neponymisch

Engels: neponymic

Nou kan ons verder kyk na voorbeelde van neponimie in die poësie. Hier is dan die eerste vier dele van Octavio Paz se gedig en Carina Stander se volledige gedig.

 

Noche, día, noche”

Octavio Paz

(Fragment)

1.

 

Chorro de luz: un pájaro

cantando en la terraza.

 

Nag, dag, nag”

.

Stroom lig: ’n voël

singend op die terras.

In die valleie en berge

van jou liggaam ontwaak dit.

 

2.

 

Vuur slaap in die nag,

water wat laggend wakker word.

 

3.

 

Onder die blaredak

van jou hare

jou voorkop:

bome,

helderheid tussen die takke.

Ek dink aan tuine:

om ’n wind te wees wat ritsel deur jou herinneringe,

om die son te wees wat tussen jou fyn takkies deurbeweeg!

 

4.

 

Aan die voet van die palm,

lank soos ’n barbaar

golwend groen teen die aanvallende son

rus jy.

 

5.

 

’n Poel

– water in die skadu’s – jou liggaam.

Stilte. Enorme namiddag klop

byna onopsigtelik.

Tussen jou bene vloei die koppige tyd.

 

By herhaling:

Albei digters gebruik waterbeelde om die geliefde te beskryf. By Paz is dit “’n Poel – water in die skadu’s van jou liggaam”. Die minnaars deel die liefdesgenot in die liggaam van die geliefde.

By Carina Stander is dit “poele waar ons water drink”, weer eens, gedeelde liefdesgenot.

 

Gevleueld”

 

Carina Stander 2006

 

afstand is ’n roofvoël, sê jy

en skuur jou stoppelbaard teen my

lag en huil sit albei

vlak-vlak in ons oog en keel

jy sê huil is vir die voëls

voëls het nie hoogtevrees nie

ons dwarrel vliesvlerkig

deur bome en die wind

na poele waar ons water drink

’n albatros en engelkind

wie benodg vlerke

om te vlieg?

dank aan die lugredery

daar’s x-straalfoto’s van jou arms

in die reistas aan my sy

 

Die volgende twee gedigte handel ook oor die liefde, maar die toonaard is heel anders. Hier vind ons onstuimige hartstog en amper ongebreidelde emosie. In “die eed” voel die digter so sterk oor sy geliefde dat hy homself ’n wrede lot toewens indien hy haar sou vergeet. Hy is betower deur die geliefde se “warm gladde vel” terwyl die digter van “Lyf van ’n vrou” haar liggaam ervaar as “van vel, van mos”. Hierdie digter se hartstog wil hom deur sy geliefde laat ploeg met sy “wilde boerelyf”.

 

die eed3

 

(Fragment)

as my hande ooit die ronding

van jou lyf sou vergeet

die kurwes en die holtes

van jou warm gladde vel –

mag hulle opswel soos spanspekke en bars

mag die miere hulle opvreet

in die nag wanneer ek onder die lakens lê

mag hulle afvrot in die donkerte van die aarde

 

Lyf van ʼn vrou4

Lyf van ʼn vrou, wit heuwels, wit dye,

jy is soos die aarde in jou oorgawe.

My wilde boerelyf ploeg deur jou

en laat ʼn seun opspring uit die aarde se diepte.

 

Ek was eensaam soos ʼn tonnel. Voëls het gevlug vir my. En die mag van die nag het my binnegedring.

Vir oorlewing het ek jou in ʼn wapen omgesmee,

soos ʼn pyl in my boog, ʼn klip in my slinger.

 

Maar die uur van vergelding sak neer, en ek het jou lief. Liggaam van vel, van mos, van gretige, stewige melk. O, die vase van die bors! O, die oë vol afwesigheid!

O, die pubis-rose! O, jou stem, stadig en treurig!

 

Lyf van my vrou, ek sal voortbestaan deur jou guns. My dors, my oneindige verlange, my besluiteloosheid! Donker rivierbeddings waar die oneindige dors vloei, en vermoeienis volg, en oneindige smart.

 

Mens moet nogal deeglik soek om ’n gedig te kry wat neponimies is met die koel, anderse werklikhede van Tomas Tranströmer se poësiewêreld. In “Agter die gordyn” kry mens so ’n gedig deur die eietydse Meksikaanse digter, Coral Bracho (gebore 1951). Haar “ander wêreld” en “ander werklikheid” klop baie goed met Tranströmer se omkerende werklikhede en deurbreking van werklikheidsgrense.

 

Detrás de la cortina

 

Coral Bracho

Detrás de la cortina hay un mundo de calma,

detrás del verde espeso

Agter die gordyn5

 

Agter die gordyn is ’n wêreld van kalmte,

agter daardie groen

’n skuilplek,

’n diep stilte.

Dit is ’n onaangetaste koninkryk, met sy stilte.

Vanuit die vloeiende verskyning

van ’n ander wêreld,

vanuit daardie ander werklikheid van verstrooide geluide;

vanuit daardie ander tyd

vasgevang, roep hulle my.

 

Elegi

 

Jag öppnar den första dörren.

Det är ett stort solbelyst rum.

Tomas Tranströmer

 

 

Elegie6

Ek maak die eerste deur op.

Dit is ‘n groot sonverligte kamer.

‘n Swaar motor ry verby in die straat

en laat die porselein rittel.

Ek maak die tweede deur oop.

Vriende! Julle het die donker gedrink

en sigbaar geword.

Die derde deur. ‘n Smal hotelkamer.

Uitsig op ‘n agterstraat.

‘n Lamp wat glinster op die teer.

Pragtige klomp uitgebrande ervaringe.

 

Vir die meeste lesers van Afikaanse poësie is Boerneef seker ’n geliefde digter. Sy heerlik boerse taal en vertellinge uit die idilliese plaaslewe bied ’n nogal nostalgiese genot. Dit is ook ietwat van ’n verrassing as mens NP van Wyk Louw se Klipwerk oopslaan en ontdek of herontdek hoe neponimies hierdie gedigte is met Boerneef se verse.

Kyk gerus ook na Helize van Vuuren se onlangse essay “Osip Mandelstam. Vertaling in Afrikaans” in Versindaba. In een van haar kommentare wys sy op ooreenkomste tussen Mandelstam en Van Wyk Louw se werk. Mandelstam het onder andere die titel “Tristia” gebruik.

 

Boerneef

 

Twee torras van torresvedras

krap mekaar se nekke

vier laatvye van adamsedras

kruie en kruie en kruie

met die slingerwielkar

teen Gydo se pas

honou kandas

hanou malgas

hookha kandas en malgas

in Gydo se pas

los die moordasie van adamsedras

en krap mekaar se nekke

soos die twee torras van torresvedras.

 

Klipwerk

 

dat akkers op die sinkdak val

en vye op die ringmuur breek

*

die katstert en die angelier

verlede jaar was die kind nog hier

die swart rapuis en die besembos

hoe’t jy my dan nou gelos

*

die esel staan met sy gat teen die wind

ai, hoe het ek my hart gebind

lank verloor en nooit gevind

máár ek bly haar wel-gesind

onder in die vlei staan ’n botterblom

lank verwag en nooit gekom

swaar is die berg en die hart is dom

hy vir haar en sy vir hom

Hier is ook ’n vers, opgeteken uit die volksmond wat sy neponimiese kleur toon met die ander twee gedigte.

 

Opgeteken uit die volksmond”

 

Staan troei, staan troei

want die bulkalf

wil kom by die koei.

Wie bulk so daar

by die tollies?

Kyk hoe groen is die mielies,

water loop handeviervoet

in die vore.

Daar wei die ooie tussen die hamels

maar die jongmanne is bra skamels.

Die meisie se rooi hakskene,

nee hoe lam voel my bene.

So breek dit, breek die dag,

rooi druk stadig aan die swart.

So breek dit, breek my hart.

Bronne

 

  1. Uit: “Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte”

Saamgestel deur Fanie Olivier

Vyfde, uitgebreide uitgawe – Human & Rousseau

“gevleueld”

Carina Stander.

  1. Uit: “Arbol adentro”

“Die boom hierbinne”

Octavio Paz

Noche, día, noche”

“Nag, dag, nag”

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

  1. Uit: “Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte”

Saamgestel deur Fanie Olivier

Vyfde, uitgebreide uitgawe – Human & Rousseau

die eed

Breyten Breytenbach

  1. Uit: “Vandag is Boordensvol”

Pablo Neruda in Afrikaans.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

Naledi 2019

  1. Detrás de la cortina”

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

  1. Uit: “Stigar” (1973

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

De Waal Venter. Digters wat suutjies trap

Friday, March 20th, 2020

 

Die spitse in die Muzo-legende, Fura en Tena

 

Daar is baie digters wat pseudonieme gebruik wanneer hulle publiseer. Ek verkies die woord “pseudoniem” bo “skuilnaam” aangesien sulke digters in die meeste gevalle nie “skuil” agter die pseudoniem nie, maar om een of ander rede ’n ander naam as hulle eie gebruik. In die Afrikaanse konteks is daar byvoorbeeld Eitemal (W. du P. Erlank) wat sy bynaam “Lammetjie” omskryf het tot “Eitemal”.

’n Ander geval is wanneer ’n digter ’n heteroniem gebruik. Anders as ’n pseudoniem waar die digter bloot sy eie werk aanbied onder ’n ander naam, dui ’n heteroniem op ’n fiktiewe “digter” wat “geskep” is deur ’n werklike digter. Hierdie “geskepte” digter het ’n eie persoonlikheid, styl en selfs biografie. Die bekendste geval is seker die Portugese digter Pessoa. Sy belangrikste drie heteronieme is: Alberto Caeiro, Álvaro de Campos en Ricardo Reis. Elkeen ’n heeltemal unieke persoonlikheid. Ek het hieroor geskryf in my essay ’n Veelsielige digter, Versindaba 7 Desember 2016.

Daar is na my kennis geen ander digter wat hierdie skryfwyse so uitvoerig en onversetlik aangewend het nie. Maar daar is wel ander digters wat ook een of soms meer heteronieme ingespan het.

’n Interessante voorbeeld in onlangse jare is die digter Kent Johnson1. Hy het in Julie/Augustus 1996 gedigte van sy heteroniem Araki Yasusada in die vooraanstaande Amerikaanse literêre tydskrif, American Poetry Review2,  geplaas. Voor dit is Yasusada-gedigte ook in ander leidende tydskrifte geplaas. Die algemene gevolgtrekking waartoe kritici destyds gekom het, was dat Johnson werklik op ’n ongepubliseerde klomp gedigte van Yasusada afgekom het en dit uit Japans laat vertaal het. Johnson het tot op datum nog nie erken dat hy die gedigte self (in Engels) geskryf het nie.

Die gedig hieronder het groot opspraak verwek toe dit gepubliseer is. Veral die digter Ron Silliman het dit uitermate bewonder. (Dit sal seker onregverdig wees as mens afleidings maak uit Silliman se van!) Ek plaas net die eerste vyf reëls. Die hele gedig kan gelees word deur die skakel na “Perloff se kommentaar (4) te volg.

 

Telescope with urn

The image of the galaxies spreads out like a cloud of sperm.

Expanding said the observatory guide, and at such and such velocity.

It is like the idea of the flowers, opening within the idea of the flowers.

I like to think of that, said the monk, arranging them with his papery fingers.

Tiny were you, and squatted over a sky-colored bowl to make water.

Kritici het egter begin wonder oor die egtheid van die poësie. Die vooraanstaande akademikus en kritikus, Marjorie Perloff3, het die volgende te sê gehad4:

 

“Compared to the Japanese poems I cited a moment ago, “Telescope with Urn” is elliptical and fragmentary. Each line, set off from the next by double spacing, is a separate sentence, and the sentences, while straightforward syntactically, tend not to connect. Reference, moreover, is often unclear as in ‘I like to think of that, said the monk, arranging them with his papery fingers,’ where we know neither what ‘that’ is nor what ‘them’ the monk is arranging.”

 

Mettertyd is daar teenstrydighede en onwaarskynlikhede in die Yasusada-gedigte uitgewys wat dit duidelik laat blyk het dat dit nie deur ’n werklike Japanse digter geskryf is nie. Nogtans hou Johnson voet by stuk – hy het nie die gedigte geskryf nie, beweer hy.

 

Waarom skep digters heteronieme?

Fernando Pessoa het gesê dat daar ’n hele paar digters in hom leef. En hy kon nie anders as om aan elkeen uiting te gee nie. Afhangende van Pessoa se gemoedstoestand het die een of die ander van die heteronimiese digters “na vore gekom” en dan het Pessoa in daardie spesifieke styl en toonaard geskryf.

Mens kan in die versoeking kom om te dink dat Pessoa in ’n mate versteurd was en verskeie persoonlikhede gehad het soos daar wel mense is wat in so ’n toestand verkeer. Die konsensus is egter dat dit nie die geval is nie en dat hy eenvoudig die talent gehad het om verskeie, uiteenlopende oeuvres te skep.

Dit is moeilik om te probeer vasstel wat Kent Johnson se motivering was, veral omdat hy ontken dat hy die Yasusada-gedigte geskryf het. Hy is ’n satirikus en iemand wat al in talle literêre debatte en botsings betrokke was. Dalk geniet hy dit om die stryd aan te knoop met medeskrywers en akademici. Moontlik verkies hy om suutjies te trap deur die kritiese literêre wêreld. Soos ander skeppers van heteronieme, is hy ’n digterlike trapsuutjies!

Nou kom ons by twee ander heteronieme digters, die een skryf in Spaans, die ander in Sweeds. Eerstens die digter uit Ecuador, Felipe Torbellino.

 

Biografie van Felipe Torbellino

 Gebore 1949 in Guayaquil, Ecuador.

Mestizo van moederskant. Bekwaam homself as onderwyser in 1969. Later tot die joernalistiek toegetree en uiteindelik met sy gesin na die VSA geëmigreer waar hy in die filmbedryf taamlik sukses behaal het as draaiboekskrywer. Sy vrou, Marquita, gee Spaanse klasse aan ’n hoërskool.

Hier is sy gedig:

 

Un sonida de trompeta

 Felipe Torbellino

 

Un sonida de trompeta

Es una celda que divide.

Cada mitad es entera

con todos sus cromosomas.

 

 

’n Trompet sketter

 

’n Trompet sketter.

Dit is ’n sel wat verdeel.

Elke helfte heel

met voltallige chromosome.

 

’n Kastaiingboom blom,

hier gaan vrugte kom.

In die boord

lê die appelkose

alkoholies slu en gis.

 

Water borrel uit die Andes.

Dit wil see toe,

en moet tussen die mense

se voete deurloop op pad.

Plek-plek word dit baie vuil.

 

Dit lyk of die wolke weggevee word

sodat Iemand van bo af

kan kyk

hoe word gebrou hier onder.

 

Die kaal blad

van die mensgemaakte jaar

wys al klaar klein tatoeëermerkies.

Later sal hy omdraai

dat daar ook op sy maag

geskryf kan word.

 

Die man loop af in die straat,

kyk vlugtig na die naamplaat:

ja, hy is nog op koers,

maar hy wonder of daar grense is

tussen sy gedagtes –

hou een op en begin ’n ander

of word een net die ander?

 

’n Trompet sketter.

Die man dink aan die papie

in die kokon.

Gister was dit ’n vae vorm;

die kokon gaan oop.

’n Vlinder kom uit,

sprei sy glansende vlerke,

’n heerlike koning van die oomblik,

die pers juweel van Muzo*.

 

’n Trompet sketter

met die stem van Skepping.

 

*Bron: Facebook. The Emerald Company

The Legend of Fura & Tena

The Muzo God of creation, Are, brought to existence the beautiful mountains, valleys, and rivers near the city of Muzo (modern day western Boyacá, Colombia). Are then created one female, Fura, and one male, Tena, as caretakers for his garden. For as long as they stayed faithful as a couple, they would enjoy indefinite youth together in paradise.

The couple relished in joy and fruitfulness for centuries. This all changed when a handsome man, Zarbi, appeared. He was seeking a rare flower to cure all illness. Fura decided to help. In doing so, she fell in love.

One day, Tena noticed that Fura had aged. This was an indication that the vows of fidelity had been broken. Because of this, Are’s spell of ageless life was no more. Heartbroken and distraught, Tena stabbed himself in the heart.

Fura cried for many days over her dead lover. Her screams turned into butterflies as it echoed through the forests while her tears turned to green stones. The first emeralds had been born.

Are then turned the couple into mountains to forever immortalize their love. Zarbi, out of anger, transformed into a river that would forever separate the two. This is the legend of the first emeralds.

***

En hier is die Sweedse digter:

 

Ville Viklund

 Born 1952.05.07

 Prof. Ville Viklund (1952 – ) lives with his wife in Ystad, Sweden. His poetry is written mostly in Swedish (some in other Germanic languages). He has published very little of his extensive oeuvre, as he is reportedly convinced that the general public would find his work unpalatable.

 He has been quoted as saying: “Not everybody likes garlic”.

 The couple have several grownup children and a scattering of grandchildren.

 He is an extraordinary professor of Linguistics at Malmö University.

 

 Bakom mörkret

Ville Viklund

 

Björkar går försiktigt

ut på natten,

deras armar

i marschställning.

 

Agterdonker

 

Berke loop versigtig

uit die nag,

hulle arms

in marsjeer-houding.

 

Agter hulle

rol die sagte wiele

van misbanke

oor die onsigbare landskap.

Daar is lig nie tuis nie.

 

In die huis sonder kleur,

in die kombuis

sonder mense,

op die bed

wat onafwendbaar wentel

om die ongesiene donker son:

lê sy, kykend

na die parallelogram van die venster,

teoreties daar.

Hy, langs haar,

haal slapend asem,

werk met mistieke rekenaars

om die naderende Ragnarök

waar te neem.

 

Felipe Torbellino en Ville Viklund is albei heteronieme van De Waal Venter.

Waarom skep hy heteronieme? In Venter se geval is dit taamlik eenvoudig. Hy doen heelwat vertaalwerk. Sy bundel vertaalde gedigte van Neruda, Vandag is boordensvol, het in 2018 by Naledi verskyn. Hy rond tans ’n bundel verse af van die Sweedse Nobelpryswenner, Tomas Tranströmer.

Venter verduidelik dat hy gedigte in verskillende style, anders as sy eie, skryf sodat hy die digter wie se werk hy vertaal, beter kan verstaan. Dit is ’n besonder goeie manier om jouself in die denkwyse en skryfstyl van ’n ander digter in te leef. Jy moet in ’n sekere sin ’n ander digter “word” om by sy of haar essensiële kern uit te kom.

 

Bronne

 1 Kent Johnson

https://www.wikiwand.com/en/Kent_Johnson

2 American Poetry Review

http://writing.upenn.edu/epc/authors/perloff/boston.htm

 3 Marjorie Perloff

https://www.wikiwand.com/en/Marjorie_Perloff

 4 Perloff se kommentaar

http://writing.upenn.edu/epc/authors/perloff/boston.html

Octavio Paz. Essay: Vertalings in Afrikaans. (De Waal Venter)

Wednesday, December 18th, 2019

Die Meksikaanse Nobelpryswenner (1990  ) Octavio Paz, is gebore in 1914 en het geleef tot 1998. Hy het ’n wêreldwye reputasie verwerf as voortreflike digter en essayis.

Jascha Kessler, skrywer verbonde aan die Los Angeles Times, het Paz beskryf as “waarlik internasionaal”. Manuel Duran van World Literature Today het gesê: “Paz’s exploration of Mexican existential values permitted him to open a door to an understanding of other countries and other cultures”. Duran het verder gesê dat Paz universele aanklank gevind het sonder om sy unieke eienskappe prys te gee.

Die Nobelprys in Letterkunde 1990 is aan Paz toegeken vir: “Impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity.” (Poetry Foundation)

In poets.org word die volgende gesê: ” His later work shows an ever-deepening intelligence and complexity as it investigates the intersection of philosophy, religion, art, politics, and the role of the individual. ‘Wouldn’t it be better to turn life into poetry rather than to make poetry from life?’ Paz asks. ‘And cannot poetry have as its primary objective, rather than the creation of poems, the creation of poetic moments?’”

In feitlik al sy werk vind mens die versmelting van teenoorgesteldes. Magte wat mekaar teenwerk word in sy gedigte vereenselwig. Die bundel “Air Born/Hijos del Aire” is byvoorbeeld in Engels en Spaans geskryf. Dit is ’n tweetalige reeks sonnette wat Paz saam met die digter en vertaler Charles Tomlinson geskryf het.

Indien ’n gedig nasionale en linguistiese grense wil oorskry, moet dit heen en weer oor die grense kan “vloei”. Paz en Tomlinson het geïllustreer hoe dit gedoen kan word met die skryf van ’n gedig “House”. Tomlinson het die eerste vers in Engels geskryf wat toe deur Paz vertaal is. Paz het die tweede vers in Spaans geskryf en dit4 is deur Tomlinson vertaal.

’n Gedig in Spaans en Engels

 Hier is die eerste deel van die gedig:1

La casa se construye con lo ahí encontramos           One builds a house with what is there

(con crin ligaban la argamasa – había caballos)         (horsehair bonded the plaster when horses                                                                                                    were)

y con lo que traemos (la rima anda escondida):        and of what one brings (the rhyme concealed):

para su tiempo, espacio – tiempo para su                  space into its time, time to its space

espacio.

Mas nacemos en casa que no hicimos.                     Yet we are born in houses we did not make.

(Terloops, ek vind die tweede Engelse reël ’n bietjie onsamehangend. Ek sou dit vertaal het as: “Die pleister is met perdehare gebind – daar was perde”)

Volgens ’n medewerker van World Literature Today, Frances Chiles, het Paz probeer om ’n gevoel van “gemeenskap” te bewerkstellig in sy gedigte, iets wat hy gemis het in die hedendaagse wêreld. Paz het die Neustadtprys in 1982  ontvang. In sy ontvangstoespraak het hy sy beklemtoning van botsende gedagtes soos volg verduidelik: “Pluraliteit is Universaliteit, en Universaliteit is die erkenning van die bewonderenswaardige diversiteit van die mens en sy werke … Om die verskeidenheid visies en benaderings te erken, is om die rykdom van die lewe te bewaar en sodoende dit te laat voortleef.”

Octavio Paz in Afrikaans

Hier volg ’n paar gedigte van Paz wat ek uit Spaans vertaal het. In die eerste gedig merk mens duidelik die teenstrydighede en botsende idees wat hy in sy poësie met mekaar versoen. Byvoorbeeld:

“Alles is sigbaar en alles is ontwykend,

alles is naby en alles is onaanraakbaar.”

Uit: “Árbol adrento”

 Entre irse y quedarse

 Entre irse y quedarse duda el día,

enamorado de su transparencia.

Tussen gaan en bly

 Tussen gaan en bly huiwer die dag,

verlief op sy deursigtigheid.

Die sirkelvormige namiddag is nou ’n baai:

waar die wêreld in stilte heen en weer wieg.

Alles is sigbaar en alles is ontwykend,

alles is naby en alles is onaanraakbaar.

Papier, ’n boek, ’n glas, ’n potlood

rus in die skadu van hulle name.

Die klopping van die tyd in my slape herhaal

dieselfde koppige sillabe van bloed.

Die lig verander die onverskillige muur

in ’n spookagtige teater van weerkaatsings.

Ek bevind myself in die middel van ’n oog;

hy sien my nie, ek sien my in sy staring.

Die oomblik verdwyn. Roerloos,

Ek bly en ek gaan: ek is ’n pouse.

In die gedig word dit duidelik dat die digter die werklikheid  as een groot geheel sien. Die mens is deel van die natuur en die aarde en alles wat daarin is. Die mens is selfs een met die tyd:

“Ek bly en ek gaan: ek is ’n pouse.”

Franse invloed

 Paz het baie geleer by Franse digters soos Arthur Rimbaud en André Breton. Paz het gemeen dat die kern van Breton se poëtika daarin geleë was dat Breton gedink het dat “die natuur taal is”. Om hierdie taal te herwin, moet ons terugkeer na die natuur, voor die val en die geskiedenis. “Volver a la naturaleza, antes de la caída y de la historia.”

In Breton se geskrif “Alchimie du verbe” stel hy dit dat poëtiese visie direk oorgedra moet word, nie beskryf word nie. “Le poète devra faire sentir, palper, écouter ses inventions …cette langue sera de l’âme, résumant tout, parfums, sons, couleurs”

“Die digter moet dit moontlik maak dat sy werk gevoel, gehoor kan word … hierdie taal is van siel tot siel, en dit verstaan alles – geure, klanke, kleure.”2

 Terloops, hierdie gedig hierbo is ook deur Joan Hambidge vertaal met die titel “Tussen gaan en bly.” Die gedig kan op haar blog “Woorde wat weeg” gelees word.

Die volgende gedig het ’n paar onderafdelings:

Uit: “Árbol adentro”

 Al vuelo (1)

 Naranja

Pequeño sol

quieto sobre le mesa,

fijo mediodía.

Algo le falta:

noche.

IN VLUG (1)

 Lemoen

 Klein son

stil op die tafel,

ewigdurende middag.

Iets kom kort:

nag.

Dagbreek

 Op die sand

voëlgeskrifte:

memoires van die wind.

Sterre en kriek

 Die ruimte is ontsaglik groot.

Daar bo is wêrelde gesaai.

Onversteurd,

sonder vrees vir soveel nag

die onversetlike kriek.

Non-visie

 Leë uur, reservoir

waar my gedagtes

hulleself drink.

Vir een geweldige oomblik

het ek my naam vergeet.

Bietjie vir bietjie raak ek ongebore,

deurskynende aankoms.

Kalmte

 Maan, horlosie van die sand:

die nag loop leeg,

die uur is verlig.

Treffend in hierdie gedig is die teenstellings wat versmelt word om nuwe konsepte te skep:

ewigdurende middag/nag

Die ruimte is ontsaglik groot/die onversetlike kriek

Bietjie vir bietjie raak ek ongebore

Paz het heelwat liefdesgedigte geskryf. Waar Pablo Neruda se liefdesgedigte vol vurige, byna onbeteuelde hartstog is, is Paz se hartstog verfynder en ietwat meer abstrak.

Uit Arbol adentro (Octavio Paz)

Noche, día, noche

 1.

 Chorro de luz: un pájaro

cantando en la terraza.

En los valles y montes

de tu cuerpo amanece.

(Fragment)

Nag, dag, nag

 Stroom lig: ’n voël

singend op die terras.

In die valleie en berge

van jou liggaam ontwaak dit.

2.

Vuur slaap in die nag,

water wat laggend wakker word.

3.

Onder die blaredak

van jou hare

jou voorkop:

bome,

helderheid tussen die takke.

Ek dink aan tuine:

om ’n wind te wees wat ritsel deur jou herinneringe,

om die son te wees wat tussen jou fyn takkies deurbeweeg!

4.

Aan die voet van die palm,

lank soos ’n barbaar

golwend groen teen die aanvallende son

rus jy.

’n Poel

– water in die skadu’s – jou liggaam.

Stilte. Enorme namiddag klop

byna onopsigtelik.

Tussen jou bene vloei die koppige tyd.

5

’n Aar van sonlig, lewende goud,

gleuwe, kruise, spirale,

groen sterrestelsels:

die driehoekige insek

vorder deur die gras

drie of vier millimeter per uur.

Vir ’n oomblik het jy

dit in die palm van jou hand gehou

(waar die noodlot sy arabeske geheime afteken):

dit is ’n lewende juweel, ’n kreatuur

wat miskien uit Titania geval het

en jy laat dit met groot respek

teruggaan na die Groot Al.

6

Die dag, volkome blom,

brand uur na uur.

’n Ander blom, swart, ontvou.

Ongemerk steek jy

die skadu oor

en kom binne, dame van die nag.

Skaars ’n golf,

skaars ’n geur, wit,

strek jy uit op my bed.

En word weer ’n vrou.

7

Vlaktes van die laken

en nag van liggame,

gety van begeerte

en grot van drome.

8

Onder jou ooglede slaap

’n ontasbare dorp.

Gretige warrelwinde,

kinders van aanraking word beliggaam,

drink bloed, is die veranderende

vorms van begeerte

en is altyd dieselfde:

die opeenvolgende gesigte

van die lewe wat die dood is,

van die dood wat die lewe is.

Een van die temas wat Paz se werk kenmerk, is die idee van ’n rivier. Hy praat soms van die gedig as ’n rivier wat alles meevoer. Maar dit word ook aangewend om mense en menseverhoudings uit te beeld soos in die volgende gedig.

Antes del comienzo

 Ruidos confusos, claridad incierta.

Otro día comienza.

Voor die begin

 Verwarde geluide, onsekere helderheid.

Nog ’n dag begin.

Dis ’n halfverligte kamer

en twee liggame uitgestrek.

In my kop is ek verdwaal

op ’n vlakte sonder enigiemand.

Nou slyp die ure hulle knipmesse.

Maar langs my haal jy asem;

intiem en verwyder

vloei jy sonder om te beweeg.

Onbereikbaar as ek aan jou dink,

aan jou raak met my oë,

jou sien met my hande.

Drome skei ons

en bloed verenig ons:

ons is ’n rivier van polsslae.

Onder jou ooglede

word die saad van die son ryp.

Die aarde

is nog steeds nie werklik nie,

die tyd huiwer:

al wat seker is

is die warmte van jou vel.

In jou asemhaling hoor ek

die gety van bestaan,

die vergete sillabe van die Begin.

Samevattend

 Octavio Paz het diep spore getrap in die wêreldletterkunde en sy invloed word vandag nog baie sterk gevoel. Sy siening van die mens en sy plek in die natuur raak al hoe meer relevant in hierdie tyd dat ons besef dat ons gevaar loop om die omgewing waarin ons leef te vernietig, en onsself daarmee.

 Bronne

 1. Aangehaal in: Poetry Translation as Expert Action Process, priorities and networks, Francis R Jones, 2011. Newcastle University. John Benjamins Publishing, Company. Amsterdam:Philadelphia

2. Aangehaal in: “Octavio Paz: A Study of his Poetics”, Jason Wilson, 1979. Cambridge University Press.

De Waal Venter. Herfsdigters: elkeen kyk anders

Tuesday, August 7th, 2018

                                                                            Foto: De Waal Venter

Digters in hierdie essay. In volgorde:

Pablo Neruda

Antjie Krog

NP van Wyk Louw

Joan Hambidge

Tomas Tranströmer

Octavio Paz

Jacques Roubaud

Pablo Neruda

 

Elke digter het sy of haar eie, kenmerkende lewensuitkyk, benadering tot die werklikheid en skryfstyl. Moontlik is daar ooreenkomste tussen die style van digters in ’n bepaalde tydperk en in ’n bepaalde taal. Mens sal waarskynlik kan aandui hoe digters in byvoorbeeld Spaans in ’n soort toonaard skryf wat kenmerkend is van die taal en tydperk. Moontlik kan dit geld vir Afrikaans en Frans en alle ander tale. 

In hierdie essay kyk ons hoe digters uit verskillende taalgebiede en tydperke skryf oor dieselfde onderwerp, die herfsgety. Ons kyk eerstens na Pablo Neruda se bekende gedig “Die herfs kom terug”.

In “Vuelve el otoño” (Die herfs kom terug) beskryf hy op verskillende maniere hoe die herfs terugkom ná die somer. Hy verbind byvoeglike naamwoorde met selfstandige naamwoorde wat baiekeer eienaardig en onlogies lyk, bv. “vertrapte angs” en “walglike ore”. Maar in die konteks van die gedig is dit sinvol. Die spreker in die gedig peins oor sy vervlietende lewe en die naderende winter van die ouderdom.

In reëls 1 tot 6 is daar “treurende klokke” wat daarop dui dat iemand gesterf het. Die klank van die klokke is soos die fladderende kleed van ’n weduwee. Dit is die simboliese sterwing van die somer.

Vuelve el otoño

Un enlutado día cae de la campanas

como una temblorosa de vaga viuda,

es un color, un sueño

Herfs kom terug

’n Treurende dag val uit die klokke

soos ’n sidderende kleed van ’n dwalende weduwee,

dit is ’n kleur, ’n droom

van kersies weggesak in die aarde,

dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.

Ek weet nie of jy my verstaan nie: wanneer die nag

uit die hoogte aankom, wanneer die eensame digter

by die venster die hings van die herfs hoor galop

en die blare van vertrapte angs ruis in sy are,

is daar iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.

Dinge kom terug na hulle plekke,

die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,

mense plaas hulle geheime in walglike ore,

sluipmoordenaars kom met trappe af,

maar dit is nie dit nie, dit is die ou galop, 

die perd van die ou herfs wat sidder en verduur.

Die perd van die ou herfs het ’n rooi baard

en die skuim van vrees bedek sy wange

en die lug wat hom volg, is gevorm soos die see

en die reuk van vae begraafde verrotting.

Elke dag kom daar die kleur van as uit die lug

wat die duiwe oor die aarde moet versprei:

die tou gevleg deur uitwissing en trane,

tyd wat lang jare in die klokke geslaap het,

alles,

die ou klere stukkend gebyt, die vroue wat die sneeu sien kom,

die swart papawers wat niemand kan bepeins sonder om te sterf nie,

alles val in die hande wat ek oplig

in die middel van die reën.

 

In reëls 7 tot 12 wil die digter seker maak ons verstaan hom. Hy beskryf die naderende nag, die donkerte. Die spreker in die gedig staan alleen by die venster. Hy hoor “Die perd van die ou herfs” nader galopeer.

Omdat die titel van die gedig suggereer dat dit handel oor ’n jaargety, verwag mens talle natuurbeelde. Maar die teenoorgestelde is waar. Die digter gebruik hoofsaaklik beelde en metafore wat nie wesenlik natuurverskynsels is nie. Voorbeelde: 

“dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.”

“daar is iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.”

“die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,”

Neruda is ’n digter wat intens die menslike ervaring beleef en beskryf. Dis is asof hy in hierdie gedig die natuur self vermenslik.

Antjie Krog

Antjie Krog

onvertaalde teleks

VIII

die bolandse herfs word nou eers myne

met die winterreëns wat dae al oor die dakke skif

en snags slaap ek weer alleen

die kraanvoëlblom blits druppels in die tuinhoek rond

vaal vogtige veertjies tussen die dooie kannas in

nog babalaas van die jaar se dop

roes plek-plek ranonkelrooi

die wingerde in die reën

die nat stamme trek bakkoppie onder oulaas blare in

en snags slaap ek weer alleen

langs die uitgeswelde rame groei voetkombersies

en mossige oulappe teen die eike

ons mymer saam oor die legkaart van blare

my oë het skielik vat gekry

met herfsklawer bottend in die kaal boorde

met gladde vel kieliekaal reën aan wit koejawels

alles behoort nou

en die herfs word eindelik myne

  • net soms nog die helder gil van lemoene tussen die droefgroen blare …

 

In Antjie Krog se gedig kom natuurbeelde diggesaai. Die kraanvoëlblom se “vogtige 

veertjies”, en nat stamme wat “bakkoppie trek”. Anders as Neruda wat die natuur 

mensgestalte gee deur beelde te gebruik wat nie direk verband hou met natuurvers

kynsels nie (tonge van lywige osse) word natuurdinge in hierdie gedig op ’n meer konvens

ionele manier vermenslik : die koejawels het “’n gladde kieliekaal vel” en die “helder gil” 

van lemoene.

In Neruda se gedig word die herfs ’n simbool en metafoor van die naderende dood, die ver

ganklikheid van alles. Dieselfde geld in Krog se gedig, maar op ’n heel ander toon. Daar is 

’n atmosfeer van peinsende, ietwat droewige beskouing van die lewe. In hierdie gedig is 

die spreker in die gedig ook baie sterk op die voorgrond. “Snags slaap ek weer alleen” en 

“ons mymer saam oor die legkaart van blare” en uiteindelik “word die herfs uiteindelik 

myne”.

Vir Krog word die universele gedagte van verganklikheid in baie groter mate ’n persoonlike 

ervaring as wat mens in die Neruda gedig aantref. Die idee van dronkenskap “nog babalaas van die jaar se dop”, kom weer voor in ’n gedig later in die essay.

NP van Wyk Louw

NP van Wyk Louw

Vroegherfs

Die jaar word ryp in goue akkerblare,

in wingerd wat verbruin, en witter lug

wat daglank van die nuwe wind en klare

son deurspoel word; elke blom word vrug,

tot selfs die traagstes; en die eerste blare val

so stilweg in die rook-vaal bos en laan,

dat die takke van die lang populiere al

teen elke ligte môre witter staan.

O Heer, laat hierdie dae heilig word:

laat alles val wat pronk en sieraad was

of enkle jeug, en vér was van die pyn;

laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort

my waan, tot al die hoogheid eindelik vas

en nakend uit my teerder jeug verskyn.

 

Hierdie bekende gedig van NP van Wyk Louw is, soos die ander “gebede by jaargetye” in 

sonnetvorm geskryf. Die digter bid dat sy “Heer” hom “rypheid” gee en sy “waan laat stort”.  

Die spreker in die gedig wil gestroop word, soos die bome gestroop word, van alles wat 

hom verhoed om “hoogheid” te bereik – moontlik die hoogste vorm van moraliteit en ook 

digterskap.

Daar is al heelwat oor hierdie gedig geskryf en besin en ek wil nie meer as dit sê nie, 

eerder kyk na ’n interessante soort intertekstuele herdigting van Johan Hambidge, ook met 

die titel “Vroegherfs”.

Joan Hambidge

Joan Hambidge

Uit: Die somber muse 1990. Kaapstad: Jutalit

Vroegherfs

Die jaar word ryp in wrede ontnugtering,

in woede wat verkil, en bitter idees

wat daglank deur my nuwe minagting

uitgespoel word; alle idees word reëls,

tot selfs die slustes; en die eerste beelde val

so stilweg in my donker depressiewe drome uit

sodat die dendriete in my brein al

teen elke ligte môre ooreis, ópspruit.

O muses, laat hierdie dae nooit verbygaan:

laat alles val wat poësie of stilte verbreek

of cliché is, en vér was van die pyn;

laat ryp word, muses, laat jul verwoesting nimmer taan,

vir ewig, tot al my demone afgebreek

word in relevante, tydgebonde skyn.

 

Hierdie gedig is ook in sonnetvorm geskryf, maar die rympatroon is losser as die Van Wyk 

Louw gedig. Hier tref ons nie natuurbeelde aan nie, maar emosies en idees: “Wrede ontn

ugtering” en “minagtig” asook “bitter idees” en “depressiewe drome”.

Die gedig is ook ’n soort gebed, maar nie ’n Christelike gebed soos Louw s’n nie. Die 

spreker vra (bid) van die muses dat alles wat “poësie of stilte verbreek” moet “laat val 

word”. Die digter soek ook, soos Louw, na ’n groter en sterker digterskap, maar uit heelt

emal ’n ander kultuuragtergrond.

Tomas Tranströmer

Tomas Tranströmer

Storm

Plötsligt möter vandraren här den gamla
jätteeken, lik en förstenad älg med
milsvid krona framför septemberhavets
svartgröna fästning.

Storm

Meteens kom jy af op ‘n geweldige ou

eikeboom, ‘n roerlose takbok, met

sy kroon wat ver uitstrek oor die Septembersee,

swartgroen vesting.

Noordestorm. Nou is die tyd wanneer die lysterbessie

in trosse rypword. Wanneer jy in die donker wakker word

hoor jy die sterrebeelde stamp in hulle stalle

hoog bokant die bome.

 

In hierdie kort gedig tref mens die kenmerkende natuurbeelde uit die Skandinawiese woude aan en die byna mistieke ineenvlegting van beeld en en betekenis. Die ou eikeboom is ook ’n roerlose takbok. Die sterrebeelde word lewendig en stamp in hulle stalle soos perde.

Anders as in Louw en Hambidge se gedigte word hier nie gevra of gebid nie. Hier word die leser getref deur ’n klompie sterk sinne met ’n intense ervaring van die natuur wat uitgebrei word tot ver buite die aarde, na die sterre, ligjare van ons verwyder. Daar is ook geen sprake van die verganklikheid en afsterwing wat in die vorige gedigte aangetref word nie.

Octavio Paz

Octavio Paz

Ontoño

En llamas, en otoños incendiados,

arde a veces mi corazón,

puro y solo. El viento lo despierta,

toca su centro y lo suspende

en luz que sonríe para nadie:

cuánta belleza suelta!

Herfs

Vlammend, in die herfs, brandend,

partykeer brand my hart,

suiwer en alleen. Die wind maak hom wakker,

raak aan sy middelste en laat hom hang

in lig wat vir niemand glimlag nie:

watter wilde prag!

Ek soek na ’n hand

’n teenwoordigheid, ’n liggaam,

wat deur mure breek

en geboorte gee aan bedwelmde vorms,

’n aanraking, ’n klank, ’n draaiing, nouliks ’n vlerk;

ek soek binne my,

bene, onaangeraakte viole,

delikate, skaduagtige werwels,

lippe wat lippe droom,

hande wat voëls droom …

En iets wat onbekend is en sê “nou”

val uit die lug,

van jou af, my Heer en my teenstander.

 

Octavio Paz se herfs is harstogtelik en diep emosioneel. Vir hom is dit geïnternaliseer. Sy hart is “vlammend” en “brandend”. Hy soek binne homself na “bene, onaangeraakte viole, delikate, skaduagtige werwels, lippe wat lippe droom, hande wat voëls droom …”

Ook in hierdie gedig kom ’n godheid voor. Maar hier word daar nie gebid tot die godheid nie, dit word eerder gesien as iets wat onbekend is en teen iemand aan wie weerstand gebied moet word: “my Heer en my teenstander.” Hierdie Heer is nie ’n menslike persoon soos ’n edelman of hooggeplaaste wat respek verdien nie. In Spaans is dit “mi Dios y mi adversario”, dus ’n godheid.

Jacques Roubaud

Jacques Roubaud

La Grive

Quand s’achève le mois d’octobre
quand les vendanges sont passées
quand les vignes rouges blessées
par l’automne saignent sombres

Die lyster

Wanneer Oktobermaand verby is

en die druiweoes in is

wanneer die rooi ranke verwond is

deur die donker herfsbloeding

wanneer die sipresse met swart skadu’s

op die steil heuwels

veg teen die rukwinde

sien ons die nugter klein lyster

sit in die wingerd onder die blare

met haar druiwemandjie

met haar slim snawel versamel sy

muskate, granches, wyne in hout verouder

sy proe so baie daarvan dat sy naderhand

in die stof rondrol, heerlik dronk.

 

Om mee af te sluit, een van Jacques Roubaud se satiries-humoristiese gedigte. Hy is ’n vooraanstaande wiskundige en ook een van Frankryk se belangrikste digters. Behalwe die groot hoeveelheid diepsinnige verse wat hy geskryf het, het hy ook kinderverse en lig-satierise gedigte geskryf.

“Die lyster” (’n voël wat ook in Suid-Afrika aangestref word) begin nogal baie soos Van Wk Louw se “goue akkerblare”. Die blare wat verkleur is ’n “verwonding” deur die herfs, weer die sinspeling op die einde van ’n tyd en verganklikheid van alles.

Die gedig vorder as nugter natuurbeskrywing en dit lyk vir die leser asof dit ’n stemmige en diepsinnige vers gaan word. Maar dan kom ’n wending. Die lyster, moontlik ’n metafoor vir die mens in die algemeen, versamel wyne en begin drink daaraan. En dan die klugtige slot: “sy proe so baie daarvan dat sy naderhand/in die stof rondrol, heerlik dronk.” Dit herinner aan Antjie Krog se gedig!

So sien verskeie digters die herfs, die tyd van verganklikheid en afsterwe. Vir party is daar ’n religieuse element in die bepeinsing van die situasie, vir ander is dit intens emosioneel en innerlik. 

Daar sal seker nog baie gedig word oor die herfs deur huidige en toekomstige digters. En elkeen sal iets nuuts bring. Die menslike gees is onbeperk in sy vermoë om skeppend na die wêreld te kyk.

Nota:

Die gedigte in Europese tale is uit die oorspronklike vertaal deur De Waal Venter.

einde

  •