Posts Tagged ‘Amanda Lourens’

Stilet 32(1&2) Opsommings/Abstracts

Friday, July 9th, 2021

 

 

Soos ons reeds vroeër aangekondig het, sal Versindaba voortaan opsommings plaas van akademiese artikels wat in Afrikaanse en Nederlandse vaktydskrifte verskyn het om ons lesers op die hoogte te hou van verwikkelinge in die literêre teorie, veral ten opsigte van die Afrikaanse/Nederlandse poësie. Stilet 32(1&2) word gewy aan die werk van die digter en akademikus Joan Hambidge. Hierdie uitgawe van Stilet bevat interessante artikels rondom haar werk. Ons plaas hieronder enkele opsommings uit artikels wat in dié uitgawe verskyn het.

Dank aan die redakteurs van Stilet met wie se verlof ons hierdie plasing maak, naamlik Thys Human en Rickus Ströh.

 

STILET 31 (1&2)

 

https://journals.co.za/toc/stilet/current

 

Uiting gee aan die privaatste emosies : Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson (Marius Crous)

Abstract

One of the procedes in Joan Hambidge’s oeuvre is a perennial intertextual dialogue with other poets, artists and movie stars. For Snyman (2016) the poet engages with these so-called supplementary alter egos and the conversation forms the basis of her metapoetic reflections on the writing process. From a reading of a selection of poems by Hambidge on the enigmatic American poet Emily Dickinson we deduce that the two poets from two worlds (and centuries) apart share an obsession with writing, both have to deal with a sense of loneliness and both address their poems to an absent Other. Whereas Hambidge’s love poems are overt lesbian poems, Emily Dickinson is believed to have sublimated her desire for another woman in her poems. Not only is Dickinson a major interlocutor in the work of Joan Hambidge but also in the work of several Afrikaans women poets, as Lina Spies (1991) alluded to in her study of the interchange between Dickinson and Elisabeth Eybers.

 

Nie aan God of die duiwel getrou nie”:  Joan Hambidge en die rol van die polemikus/ kritikus in die literêre sisteem (Reinhardt Fourie)

Abstract

True to neither God, nor the devil: Joan Hambidge and the role of the polemicist/critic in the literary system

Joan Hambidge is well known in the Afrikaans cultural world: on the one hand for her extensive creative output, and on the other hand for her provocative book reviews and views on literature. Her various essays, reviews, letters, opinion pieces and columns on literature represent an impressive body of work by a remarkably productive critic. While many literary studies on Hambidge’s poetry and prose have been undertaken, and a few have approached her creative work from research fields such as publishing studies and corpus linguistics, there has not been, as far as can be determined, any research focused in particular on Hambidge’s critical output. This article is a response to this lacuna in research into the work or this versatile author. The study therefore focuses on the discourses (also sometimes called genres) within the Afrikaans literary system that are broadly known as the polemic and criticism. The argumentative point of departure is that a meaningful discussion about the nature and purpose of Afrikaans literary criticism today can evidently benefit from a selected consideration of Hambidge’s wide-ranging contribution within this arena. In the first section of the article, the terms polemic and criticism are explored to determine to which degree these genres differ and overlap, and how they are important for the proper functioning of a literary system. In the second section of the article follows a consideration of selected texts from Hambidge’s critical corpus in support of a brief assessment (and celebration) of the significant contribution made by this writer and critic to Afrikaans literary criticism. I pay attention to the ways in which Hambidge’s critical work can refine our ideas around the polemic and criticism, while I also show how her contribution to critical literary discourse may possibly influence the ongoing conversation around the need for and purpose of polemics and criticism within the Afrikaans literary system.

 

Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol (Burgert Senekal)

Opsomming

Joan Hambidge is een van die produktiefste digters en kritici in die hedendaagse Afrikaanse poësiesisteem. Die huidige studie ondersoek haar posisie in hierdie sisteem vanuit ’n kwantitatiewe oogpunt vir die tydperk 2000-2019. Eerstens word ’n kwantitatiewe oorsig gebied oor watter digters, uitgewerye, kritici en publikasieplatforms ’n aktiewe rol in die Afrikaanse poësiesisteem vanaf 2000 tot 2019 gespeel het, met ’n spesifieke klem op hoe produktief Hambidge in verhouding tot ander rolspelers in hierdie sisteem is. Deur middel van ’n netwerkontleding word nabyheidsentraliteit ook aangewend om die mees sentrale persone, uitgewerye en publikasieplatforms te identifiseer, sowel as Hambidge se verbintenisse met hierdie instellings en met ander sentrale persone. In aansluiting by ’n buitelandse studie word Eigenvektor- en PageRanksentraliteit ook in ’n vereenvoudigde netwerk aangewend om Hambidge se posisie as digter in ’n digter-uitgewery netwerk te bepaal.

 

Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans (Yves T’Sjoen)

Abstract

Foreign literature is of course part of a national literary or monolingual circuit. The dynamics in the literary field are, amongst other factors, determined by the presence of literature originally produced in another linguistic system abroad. The research dealing with cultural transmission of texts is often called literary transnationalism. Lionnet & Shih, authors of Minor Transnationalism (2005), make a distinction between vertical and lateral literary careers. Literature which functions in the English-speaking world follows a vertical direction. The lateral movement occurs between literary fields which do not belong to the metropolitan center of the so-called World Republic of Letters (Casanova 1999). In this paper the intercultural dialogue between South Africa and the Netherlands is the main topic. Dutch poetry is translated into Afrikaans and circulates therefore in the South African public space. In that way, Dutchspeaking writers such as Herman de Coninck, Gerrit Komrij and Leonard Nolens take (in)directly part in the literary conversation in the Afrikaans language. Rebecca Walkowitz suggests a “foreign reading” of texts beyond the linguistic field of their initial production. These readings are complementary to the non-indigenous views on poetry. In the literary history of a national or local literature the presence of foreign literature in translation in a more “marginal” field requires more attention. Not only translators, also critics such as Joan Hambidge, play a significant role in the cultural transmission between Dutch poetry and the Afrikaans literature.

 

Die lesbiese vrou as teken binne die Afrikaanse poësie (Joan Hambidge)

Opsomming

Dié teks is ’n kritiese selfondersoek, ten einde te probeer bepaal hoe die skrywer – ’n vrou en meer spesifiek lesbies – funksioneer binne ’n patriargale gemeenskap. ’n Dubbele posisie van marginaliteit: vrou én lesbies, word ingeneem. Omdat die skrywer nie binne die gedigte wat sy skryf haar gevoelens represseer nie, oortree sy ’n taboe: die lesbiese vrou word ’n werklikheid; ’n ópdringerige teken wat van haar lesers aandag opeis.

 

Heterosubjectivity from the queer margin: notes on the methodological destabilisation of sexuality and the literary reading process (Christel Stander)

Abstract

Stilet VIII of 1996 featured an article by Joan Hambidge regarding the lesbian woman as sign in Afrikaans poetry. In her article, she conducts a critical self-investigation with the aim of determining how the writer – a woman, and more specifically a lesbian – functions within a patriarchal community (Hambidge, 1996:50). An investigation like this, where the researcher actively tries to bring her own lesbian subjectivity into play, would have been far less acceptable to Afrikaans academia at an earlier stage. Only with the (relatively recent) increase in interest in post-structuralism has there been an attempt to do away with the ideal of scientific objectivity as the only legitimate research position.

 

Gender and the primordial (Joan Hambidge)

Abstract

Jungian readings of texts have been neglected since post-structuralism and Lacanian readings of texts have become popular. In this essay, a primordial and gender approach via the Tarot is applied to two seminal authors in Afrikaans literature, namely Eugène N Marais and Hennie Aucamp. The primordial wisdom of the Tarot is analysed and an intuitive reading of these texts is done to unlock hidden or arcane messages in the text. The reading is non-scientific, ‘arguing’ for a more intuitive reading of literature to unlock arcane messages.

Modern literature is currently more aligned with Freud/Lacan than Jung, most likely because of the international influence of French post-structuralism. In an earlier edition of Robert Con Davis’s Contemporary literary criticism (1986), there appears an essay which seems to have been omitted later: ‘Iris Murdoch’s A severed head: The the evolution of human consciousness’ by Isaiah Smithson. From this omission the reader can infer that the conventionally Jungian and Freudian approaches to literature are being superseded by post-structuralism.

For Smithson, the novel (text/narration) is equal to the myth. In this regard, the study connects to the work of Maud Bodkin and Northrop Frye, two theorists who have done significant work regarding primordial patterns in literature. According to Frye in Anatomy of criticism, the poem represents an archetypal pattern and is not only a structure consisting of words, or a ‘glanzende kiemcel’ (gleaming germ cell).

 

Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge (Charlene Van der Walt)

Abstract

Growing up white, Afrikaans, gay and Christian on the East Rand of Johannesburg during the eighties and nineties in South Africa, in retrospect, held some unique challenges for identity formation. Each single word identity signifier appropriated in the previous sentence held worlds of complexity, especially considering the shifting political landscape in South Africa during this period. Two foundational experiential and embodied realities served simultaneously as points of departure and as navigational beacons in this (ongoing and never ending) process of coming to terms with self. Firstly, and although this dimension has shapeshifted quite dramatically, I have always been deeply aware of a sense of ‘calling.’ Considering aforementioned context this essentially translated into being called into Dutch Reformed Church ministry and becoming a so-called Dominee. Secondly, and while some might think in opposition to the first, although this has never been my experience, I have always found myself attracted to women. Boys have always been friends, kindreds and exciting trouble-makers, but it has been in the company of women that something unique has become animated within me.

 

Die vrou in twee Hambidge-gedigte (Marius Crous)

Opsomming

In sy resensie van Joan Hambidge se derde bundel, Die anatomie van melancholie, skryf Johann de Lange:

Melancholie bring dan ook van Hambidge se mees eksplisiete gedigte oor die lesbiese liefde (1987).

Ryk Hattingh maak die volgende opmerking in sy resensie van die bundel:

In die tweede gedeelte van die bundel word die melancholiese bul by die horings gepak. Die feit dat die twee geliefdes, albei vroue, “nie ontwerp vir liefde” is nie, word gedissekteer en “weggebêre vir ’n vers”. Sterk, donker verse dié (1987).

Wat ’n mens dadelik in die twee resensies opval, is die verwysings na “lesbiese liefde” en “twee geliefdes, albei vroue”. Hambidge bring ’n opvallende vernuwing in die Afrikaanse liefdespoësie wat deur vroue geskryf word, omdat die skrywende persoonlikheid in dié poësie in die reël ’n heteroseksuele vrou is wat oor haar gevoelens jeens ’n manlike geliefde dig.

 

Rondom die literatuur en kritiek van die tagtigerjare : Elize Botha, Joan Hambidge en Charles Malan in gesprek met P.H. Roodt (Joan Hambidge, P.H. Roodt, Elize Botha, and Charles Malan)

Opsomming

P.H.R.: Wat is vir u belangrike trekke in die prosa van tagtig?

Elize Botha: Wat (soos ek dit sien) gebeur het in die Afrikaanse prosa van die tagtigerjare, is dat daar ’n terugkeer was na die realisme – nie noodwendig die dokumentêre realisme waarvan ons in die laatsewentigerjare gepraat het nie. Maar die realisme pur sang, van suiwer bloed, waar van die standpunt uitgegaan word dat daar ’n werklikheid is, ’n objektief vasstelbare werklikheid, waar die waarnemer egter nie verdwyn nie. Ons is nie nou terug by die ou outonomistiese gedagte nie, maar ons is daar waar daar geskryf word, so lyk dit vir my, nie net as reportage nie, maar op ’n sekere manier idealisties. Realisties/idealisties as jy jou so iets paradoksaals kan voorstel.

 

Pous Johanna (Fourie Botha)

Opsomming

Dit is nie maklik om die indruk wat ’n mentor op ’n student se lewe laat, te verwoord nie, maar ’n weggooi-opmerking op sosiale media, waar Marita van der Vyver na Joan Hambidge as “pous Johanna” verwys, het iets vir my bevestig, maar ook verskuif, ná my jare lange verbintenis met Joan.

Dié pittigheid was vriendelik ná ’n positiewe resensie, maar in my kop het die idee van pous Johanna soos ’n granaat oopgebars. Eers het dit my herinner aan ’n klas wat ek nooit sal vergeet nie: die keer toe Joan, uit die vuis, ’n volledige lesing oor ’n leesteken – ’n klaarblyklik verdwaalde punt – in die openingsgedig van Jeanne Goosen se Elders aan diens afgesteek het. Sonder om te aarsel, in daardie radiostem van haar. Dan besef jy daar is geen detail, geen diorama vir die speurende leser se oogensiklopedie, wat onnoemenswaardig is of nie ondersoek moet word nie. Joan se kyk skroei – niks ontglip my priemende blik nie – al het sy die wonderlike vermoë om vir haar studente ’n literêre werk of polemiek eenvoudig onder woorde te bring.

 

Joan Hambidge : ’n reeks herinneringsketse (Neil Cochrane)

Opsomming

Every man’s memory is his private literature – Aldous Huxley Dit is 1998. Die munisipale bus snork deur Sunnyside se oggendverkeer. Die maagdelike student sit tussen ‘n klomp rumoerige skoolkinders. Hulle is op pad na Pretoria se vername skole. Hy is onderweg na die Geesteswetenskappegebou van Tukkies. GW 3-23 van die kaasrasper om presies te wees. Vandag ry hy in ‘n pienk dubbeldekker wat Jacqueline’s-nagklub adverteer – ‘n lekker jolplek vir straight mense wat wil sokkie op ‘n Vrydagaand. Die bus moet oorgeverf word, want Jacs is toe en Stardust gooi nou sy deure oop vir ‘n nuwe geslag gays. Reënboogkleure vir die rokende bus, want in Madiba se reënboogland geniet gays uiteindelik grondwetlike beskerming. Die maagdelike student trek elke naweek sy stywe PVC-broeke en neonkleurige hempies aan. Hy rave nagte om met Faithless se “Insomnia” in sy ore en die reuk van poppers en Vicks in sy neus. Nie die reuk van appels nie. Hy is besig om sy voorgeskrewe gedigte vir AFR210 te lees. Hulle gaan vandag voort met die digkuns van die sogenaamde Tagtigers in die Afrikaanse poësie met spesiefike fokus op die opbloei van die gay stem. Die twee hoofswepe is Joan Hambidge en Johann de Lange. Hy is soos ‘n spons wat nie genoeg water kan opsuig nie, want tot dusver was dit maar ‘n droë wit seisoen. Hambidge en De Lange se poësie verskil so radikaal van die digkuns wat hy nog tot onlangs op hoërskool – dié een digby Pretoria se wonderboom (Ficus salicifolia) – behandel het (later sou hy uitvind dat Hambidge vir ‘n tydjie in dieselfde hoërskool was). Hambidge en De Lange se gedigte laat hom nie so alleen met sy andersheid nie.

 

Digterlike nagalming van die self(ie) (Azille Coetzee)

Opsomming

Daar is die kunstenaars wat vir ons wys hoe ons verander het, hoe tegnologie ons in staat stel, ten goede of ten kwade, om beperkende of beswarende aspekte van menswees agter te laat. En dan is daar kunstenaars wat vir ons wys hoe ons nog steeds, na alles, maar nog net dieselfde is. Vir goed of vir kwaad. Hoe die vrae en begeertes wat ons dryf nooit verander het nie. Sulke kunstenaars kyk deur die morele paniek of grandiose optimisme wat met moderne tegnologiese ontwikkeling gepaard gaan en sien te midde daarvan steeds die mens in al haar kwesbaarheid, verlange en onvermydelike liggaamlikheid – Oidipus, Antigone, Eurudike.

In haar gedig “Selfie” in Matriks (2015) takel Joan Hambidge die kulturele verskynsel wat dalk die mees tekenend van ons tegnologiese epog is. Dit wat jou verswelg wanneer jy jou rekenaar oopmaak of jou selfoon in die hand neem, waarna jy oor en oor moet kyk, dit wat jy oor en oor lewer, al wil jy nie. Deesdae (anders as in 2015) word baie selfies “ironies” geneem en geplaas (wat nou dieselfde is as nie-ironies), omdat ons verleë is daaroor, maar dit nie kan regkry om daarmee op te hou nie.

 

The Coroner’s Wife – ’n Vertaalde keur uit ’n literêre ikonoklas se poëtiese oeuvre (Dewald Koen)

Opsomming

Die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) definieer die woord “ikonoklas” as “iemand wat tradisionele opvattings en instellings (probeer) omvergooi” (2015:494). Laasgenoemde definisie versinnebeeld die digter Joan Hambidge. Naas digter, dra Hambidge talle spreekwoordelike hoede, naamlik die van hoogleraar in die Afrikaanse letterkunde en kreatiewe skryfkuns, resensent, digter en romansier, openbare intellektueel asook genderaktivis. Hambidge kan met reg as een van Afrikaans se mees produktiewe digters en gerekende resensente beskou word weens haar onversadigde skryflus en onblusbare passie vir die resensiekunde. Myns insiens is laasgenoemde faktor een van die primêre redes waarom Hambidge as ikonoklas beskou word, aangesien sy geen spreekwoordelike heilige koei in haar resensies ontsien nie.

 

Aftrede sal háár nie tot stilstand bring (Sonja Loots)

Opsomming

“En nou gaan ek jou iets vertel wat jou kop gaan oopblaas!” Só begin menige gesprek met Joan Hambidge, op volle toere, elke dag. Teen die tyd dat sy voor die A.C. Jordan-gebou parkeer het, uit haar Mini Cooper gebars het en besig is om die Universiteit van Kaapstad se Bo-kampus te bestorm, beter jy op datum wees met jou leeswerk. Met ander woorde klaargelees of amper klaargelees aan alle romans en bundels wat nuut in Afrikaans verskyn het, die naweek- en oggendkoerante van hoek tot kant, polemieke in druk én aanlynskermutselings, al die e-posse met wetenswaardighede wat sy vir jou gestuur het en elke liewe jota en tittel in en rondom jou vakgebied. Jy moet ook lees vir stiltes in en om die woorde heen, vir intertekste en subtekste, want wanneer die hysbakdeure oopgly en Joan Hambidge oor jou drumpel tree en jou kom omsingel, gaan alles geweeg en geanaliseer, ingeskat en gekontekstualiseer word. Sy vra nie noodwendig of die gesprek vir jou geleë is, of jy dalk iewers heen op pad is, of jy dalk moet gaan klasgee of ’n dringende stuk werk moet afhandel nie, want sy het baie op die hart! Wat is die storie agter die storie, wie was nou al weer ’n “vaak vissie’’, wie vra daarvoor om benader te word “met die sjarme van ’n reeksmoordenaar’’ en bowenal, wie het ’n smashing, ’n absoluut smashing bundel of roman geskryf? As jy oor iets van haar verskil, verkwalik sy jou nie, maar jy maak geringe indruk en sy beweeg lig en vinnig aan na die volgende onderwerp. Moet net nie dink jy gaan daar sit met ’n mond vol tande nie! As sy oor jou drumpel tree, is dit om haar kennis en belesenheid en menings te deel, maar ook om rekenskap te vra, want as daar een iets is wat sy van kollegas verwag, is dit om hartstogtelik vir hul vakgebied om te gee en hard te werk.

 

Indeks as laatwerk:  ‘n indeksering van ‘n lewe en oeuvre? (Amanda Lourens)

Opsomming

Dat Joan Hambidge se omvangryke oeuvre liefs in sy totaliteit beskou moet word, is die besonder sinvolle opmerking wat deur Cochrane (2016) in sy bydrae oor haar in die tweede uitgawe van Perspektief & profiel: ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis gemaak word. Hy haal in dié verband ook vir Gouws (in Cochrane 2016) aan, wat haar oeuvre as een groot bundel beskou en dit beskryf as “ ’n nimmereindigende proses om betekenis te vind.”

Die doel van hierdie kort bydrae is geensins om ’n oorsig van Hambidge se oeuvre aan te bied nie (dít doen Henning Snyman en Neil Cochrane immers uitstekend in die genoemde gedeelte in Perspektief & profiel). Ek wil eerder stilstaan by een van die definitiewe hoogtepunte in die oeuvre, naamlik Indeks (2016), wat Hambidge se 26ste bundel is, en wat verskyn in die jaar waarin die digter sestig word. Hierdie bundel staan naamlik in ’n baie bewustelike verhouding met die res van haar oeuvre, en eksplisiete verwysings na vorige bundels kom voor, wat dan natuurlik ook Cochrane en Gouws se siening bevestig. Om hierdie rede is dit volgens my ’n logiese invalshoek om die verhouding tussen die 2016-bundel en die voriges te belig, en terselfdertyd ondersoek in te stel na hoe die spreker haar eie digterlike posisie in die betrokke bundel teken.

 

“’n faset van my daaglikse bestaan” : Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange (Rickus Ströh)

Opsomming

In ’n gesprek wat in 2012 opgeneem is tussen die digters Johann de Lange en Joan Hambidge, as deel van LitNet se reeks skrywersonderhoude, verwys Hambidge terug na ’n gedig “Die emmer” wat in die Lange se debuutbundel Akwarelle van die dors (1982) verskyn het. Hierdie verwysing ontlok ’n gesprek wat die hegte vriendskap tussen die twee digters bevestig. De Lange verwys onder meer na besonderhede wat Hambidge van sy lewe (en werk) onthou waarvan hy self nie oor seker is nie.

 

Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns (Phil Van Schalkwyk)

Opsomming

Die vooropstelling van die intertekstuele is een van die aspekte van Hambidge se digkuns waarmee sy tot die ontwikkeling van die Afrikaanse poësie sedert die 1980’s ’n sterk bydrae lewer en, soos Johann Lodewyk Marais (2005) in sy resensie van haar versamelbundel Die buigsaamheid van die verdriet aanvoer, die weg vir andere in hierdie verband gebaan het. Deel van die intertekstualiteit by Hambidge is dan ook die bewuste omgaan met en problematisering van die skryfhandeling. Hambidge, wat bekend geword het as beoefenaar van die vrye vers, het ook toenemend, as deel van die intertekstuele spel, vaste versvorme geaktiveer en, soos “De Lange” in Hambidge se “Ballade van die ontroue vers” (Die somber muse, 1990) teenoor die spreker opmerk, “tegniek begin uitbuit” (Hambidge, 2004:109).

Die kritiek op Hambidge se werk het dikwels presies op die intertekstualiteit en metatekstuele bewussyn, of liewer die nagevolge daarvan vir haar digkuns, betrekking. In sy resensie van Ruggespraak maak Marthinus Beukes (2003:169) die volgende uitspraak: “Dit is juis ’n groot beswaar teen hierdie bundel: daar ontspruit te veel verse oor die kuns van poësie wat nie deur meesleurende, nuutseggende beelde woordlyf kry nie”. Die begin van ’n gedeeltelike antwoord op hierdie soort kritiek is egter opgesluit in ’n opmerking van Beukes (2003:167) elders in dieselfde resensie: “Gedigvorme word ikonies van die liefdesverhouding, byvoorbeeld ‘Distigon’ (50) en ‘Gebreekte sonnet’ (51). Met die ‘Vyf haikoes uit Japan’ (72) en die ‘Tankas’ (75) is die aan- en afwesigheid van die (ge)liefde digonderwerp”. Die intertekstuele gesprek en die spel met bestaande digvorme word in die poësie van Hambidge op sigself soms beeldend.

 

“ ’n Wolk van gevlerkte slange” : ’n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge (Stefan van Zyl)

Opsomming

Louis Venter (1992:388) skryf in Literêre terme & teorieë dat poëtikas uitsprake maak “oor wat die literatuur is, hoe dit funksioneer, watter middele dit gebruik en wat die doel daarvan is”. Vir die ingewyde leser is dit geen geheim dat die ars poetica ’n belangrike plek in Joan Hambidge se poësie-oeuvre inneem nie. In haar magisterverhandeling, Ars poëtiese solipsisme: ’n padkaart van Joan Hambidge se poësie, onderskei Karen de Wet (1990:25) tussen Hambidge se “ars poetica”-verse (verse wat “Ars poetica” getiteld is) en haar “ars poëtiese” verse (verse waarin haar kuns-van-poësie en haar skeppende maakmetode in digvorm voorkom).

 

Die lykskouer se vrou (Louise Viljoen)

Opsomming

Joan Hambidge het vele fasette as kreatiewe persoon, maar vir my is sy in die allereerste plek ’n digter. Die vraag is hoe ’n mens in ’n bondige huldeblyk erkenning kan gee aan haar omvangryke, volhardende en toegewyde oeuvre (25 bundels oor die loop van 35 jaar). Dalk, het ek gedink, kan dit gedoen word deur te verwys na die bundel The Coroner’s Wife wat ’n keur uit haar gedigte in vertaling bevat en boonop die leser uitdaag met sy provokatiewe titel.

Alhoewel Hambidge se gedigte al dikwels vertaal is en in verskillende publikasies verskyn het, is The Coroner’s Wife die eerste publikasie ekslusief gewy aan vertalings van haar gedigte. Die gedigte is vertaal deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel en Douglas Reid Skinner; ’n drietal gedigte in die bundel is deur Hambidge self vertaal en een is oorspronklik in Engels geskryf. Die bundel is verdeel in vier afdelings, wat die belangrikste temas in haar werk reflekteer: die reisgedigte in die afdeling “Travelogues”, die liefdesen familiegedigte in die afdeling “Love and Family”, die metapoëtiese gedigte in die afdeling “Ars Poetica” en die huldigingsgedigte vir verskillende mense in die afdeling “Time and Eternity”. Dit is opvallend dat ’n afdeling eksklusief gewy aan die gender- en seksuele politiek, ’n besonder prominente tema in Hambidge se werk, hier ontbreek. Myns insiens word dit oorgelaat aan die bundeltitel, The Coroner’s Wife, om die praatwerk oor sekere aspekte van Hambidge se genderpolitiek én poëtika te doen.

 

“Ons het emosies met hoofletters!”. Swart Koring as wilful repossession of popular romance (Martina Vitackova)

Abstract

In 1996 writes Hambidge, true to the “omnibus” tradition so popular amongst genre fiction, five novelettes, each in the style of a different genre of popular fiction, and all with Sonja Verbeek as main character. The title Swart Koring is a reference to Tryna du Toit’s Groen Koring (1948) – one of the seminal popular romance texts in Afrikaans. While the plot follows the expected developments of the respective popular genres, it queers and, yes, at the same time celebrates the different forms of ‘low literature’.

 

Vir Joan-die-digter en/as literêre kritikus – of (aweregs) andersom (Ina Wolfaardt-Gräbe)

Opsomming

Vir my is ’n gemeenskaplike literêr-teoretiese belangstelling part en deel van ’n dekadelange vriendskap met Joan. Ek verwys daarom in hierdie huldeblyk, naas ’n blik op die belangrikheid van teorie vir Joan se digterskap, ook op gedeelde momente in allerlei inisiatiewe en aktiwiteite wat verband hou met die vestiging van die vak algemene literatuurwetenskap aan universiteite hier te lande in die laat sewentiger- en begin tagtigerjare van die vorige eeu.1 Joan se ingesteldheid op literêre teorie sny egter dieper as ’n betrokkenheid by verbandhoudende aktiwiteite daaromheen – ’n mens sou jou trouens moes afvra of dit überhaupt moontlik is om Joan-die-digter te bedink sonder inagneming van Joan-dienuuskierige- verkenner van literêr-teoretiese kwessies?

 

Begeerte (’n Hibridiese akademiese teks) (Joan Hambidge)

Opsomming

Die werklikheid is op hierdie teks gebaseer

Hoofstuk dertien: Freud praat terug I

n ’n droom is ons verteller by ’n party. Daar is verskillende vroue aanwesig en daar word ’n speletjie gespeel: Waarom kan jy nie ’n verhouding met die verteller aanknoop nie?

Verskillende vroue word aan die woord gestel. Al die kritiek is vlymend en sarkasties.

 

Taalkundige ondersoek na die liminale ruimte tussen die akademiese en literêre wêreld: Hambidge – die grensverskuiwende rebel (Mariska Nel and Jako Olivier)

Abstract

In this article the academic and literary genres of the writer Joan Hambidge is researched by means of a linguistic analysis in order to describe the lingual liminal space of her idiolect. To this end, two novels and a PhD thesis were used a central text.

 

“Ag in vadersnaam, noem my dan eerder oom!” (Ilse de Korte)

Opsomming

As student aan die Universiteit Kaapstad het ek die voorreg gehad om by hierdie Groot Gees klas te loop en ek kan my werklik nie die Afrikaanse akademie sonder hierdie formidabele mens met haar kekkellag en Lacoste-T-hemde voorstel nie.

Dit was die laat negentigerjare, toe prof. Henning Snyman hoof van die departement was en tannie Betsie van der Westhuizen ons sekretaresse. Die groot name aan wie se lippe ek as voorgraadse student gehang het, was die boustene van my liefde vir Afrikaans – Chris van der Merwe het vir my die plaasroman aangebied, Etienne van Heerden het my aan Koos Prinsloo bekendgestel, Rolf Wolfswinkel het my amper laat spesialiseer in Middel-Nederlands en Johan Oosthuizen het my selfs taalkunde laat geniet! By André Brink het ek Engels gehad en ek het nog vir hom eksamen geskryf oor die verskillende eindes in The French Lieutenant’s Woman, sonder dat ek ooit die boek klaar gelees het en dus nie eers één van daardie eindes onder oë gehad het. As dit nie was vir al die postmodernistiese teorie wat ek by Joan geleer het nie, sou ek seker nie 72% vir daardie vraestel gekry het nie.

 

Stilet-eindredaksiehuldeblyk : Festschrift (Thys Human)

Opsomming

Van Joan Hambidge het ek geweet lánk voordat ek van die ALV óf Stilet gehoor het. As voorgraadse student het dit my eindelose genot verskaf om Joan se Beeld-rubriek “Op my literêre sofa” te lees en my die gebeurlike wêreld van die Afrikaanse letterkunde te verbeel; ’n wêreld wat ek toe reeds van plan was om eendag te betree. Ek kan só goed onthou watter vormende invloed die rolprente Annie Hall en A couch in New York, om totaal uiteenlopende redes, op my voorstelling van Joan op haar sofa gehad het.

 

Resensie: Die waarheid oor duiwe (Gisela Ullyatt)

Saturday, April 4th, 2020

 

 

 

Die waarheid oor duiwe deur Gisela Ullyatt. Protea Boekhuis, 2020.

Resensie: Amanda Lourens

 

Gisela Ulyatt se debuut is ’n besondere versameling verse oor broosheid, kortstondigheid en verganklikheid. Die bekoorlike voorblad met die afbeelding van ’n porseleinduif deur Toni Pretorius slaag daarin om die tematiek van die bundel vas te vang, wat dalk ten beste beskryf kan word as ’n uitbeelding van lewende wesens op hulle kwesbaarste, omring deur ’n  talmende somberheid en uitgelewer aan ’n onbekende en onverskillige noodlot.

 

Soos in Pretorius se kunswerk die geval is, stel die digter-spreker haar in ’n posisie van weerloosheid op voor haar gehoor – wys sy letterlik die kwesbaarste dele van haar menswees, soos die duif wat die wondbare maagkant wys. En die “waarheid oor duiwe” wat deur die loop van die bundel ontbloot sal word, is dan inderdaad ook die digter se waarheid.

 

Die bundel gebruik as motto vier lieflike, maar droefgeestige reëls deur Johan Myburg, wat dan ook ’n voorsmaak van die toonaard daarvan gee:

 

die dae het onrustig geword

met die pote van duiwe

op die windgrys dak

 

dit het onherroeplik winter geword

 

Die bundel is in sewe afdelings verdeel, maar word nie beheer deur ’n baie strakke indelingsmeganisme nie, sodat temas mekaar eggo oor die grense van die afdelings heen. Die eerste afdeling bevat die titelgedig (p.8) met ’n beheersde terugblik na die kinderjare toe wegtrekkende bure hulle duiwehok in die spreker-hulle se agterplaas gelaat het, sodat sy met verwondering die voëls en hulle doen en late dopgehou het. Die hok met die duiwe word vir haar as sensitiewe waarnemer haar “ogiesdraadkasteel”, en die duiwe self word “royalty”, wie se “fights, […] jagsheid / […] ongenaakbare fladdering” sy soos ’n nuushond dophou. Verlies is egter die einde van hierdie verhaal, want:

 

die swanky bure het ná ’n ruk

hul not-so-swanky hok kom terugvat en net ’n leë vierkant

op die vergeelde gras gelos

 

Verlies, droefheid, sterwe en ondergang in verskeie gedaantes is dan die tema van heelwat van die gedigte uit die eerste afdeling, alhoewel uiteenlopende onderwerpe, en ook op verskillende wyses, aangeraak word. In “pop goes the weasel” (p.20) is dit die dood van ’n groen parakiet wat sonder veel omhaal ten tonele gevoer word, maar in “agter gordyne” (p.18) en “vir liam” (p.16) word die dood van ’n  vrouefiguur en ’n kind  met ’n veel swaarder emosionele lading verhaal. In laasgenoemde gedig sorg die intertekstuele oproep van Totius en Antoine de Saint-Exupéry vir twee sterk slotverse:

 

op die agtste dag

besluit jy oplaas hierdie wêreld

was nooit jou woning nie

 

reis liam reis deur sterre

na waar daar vosse

rose en stiltes is

 

In “postpartum” (p.11) raak die leser die toeskouer van verbrokkeling ten spyte van die geboorte van ’n baba. Die realisme daarin herinner aan ’n jong Krog se ontluisterende huisvrougedigte, terwyl wrang ironie saamklink in die spreekwoord van die “baba met die badwater uitgooi” wat geaktiveer word:

 

met ’n skurwe elmboog

toets sy die water in die roomgeel bababad

 

weggooidoeke

en poeier staan gereed

 

so ook die teebekers taankleurig van binne beskuitkrummels ’n pappery

 

geen water uit die krane nie net ’n hol geborrel van niks

 

wasmandjie loop oor van bra’s broekies en jockeys

die strykplank kners onder verskrompelde skooluniforms

 

op die mat die hond se modderspore die kat doop sy gebied met vrank pis

 

die baba brabbel in sy biesiemandjie sy skiet die water uit

 

Kunstenaarskap kom ter sprake in die kort reeks gedigte oor Helen Martins  (“vir ’n uiltuin”, pp.12-13), wat deur ’n lieflike droomkwaliteit omgeef is. Tog boei die donkerder, rock-geïnspireerde “vir eppy” (p.17) my meer, juis deurdat die komplekse aard van kunstenaarskap daar onder die soeklig kom:

 

haar kitaar haar donker lover

sy speel sadomasochisties

tot haar vingerpunte bloei

 

sy is comfortably numb

 

Die tweede afdeling bied veral gedigte wat die digter-spreker se siektebelewenis tot boustof neem. Sosiale kommentaar word opgelet in gedigte soos “beendigtheid” (p.24) en “intensiewe sorg” (pp.30-31) (oor onderskeidelik ’n eie kwaal en die vader se siekte) waarin die mediese bedryf uitgebeeld word as vals en geldgedrewe, maar ook verbeel word as ’n godsdienstige kultus wat nie-ingewydes tot ’n infeksiegevaar reduseer en pasiënte verontmenslik:

 

die offerlam lê

op die intensiewesorg-altaar

tussen blêrende masjiene

priesteresse in uniforms gluur jou aan

tussen steriele wagtorings van grafieke en lêers

 

stilte word met elke hartklop opgehef

die dood is ’n raserige ou vrou

by die deur rammel sy oumensgebede af

waarna niemand wil luister nie

die oubaas langs jou hyg

in sy suurstofmasker

hurk die donkerte

 

almal is verkneg in kampies van glas

 

in ’n ritueel van antiseptiese seep

was ons hande voor besoektyd

ons wag dat die voorhangsel ooptrek

voordat ons die allerheiligste binnekruip

waar akoliete waak

[…]

 

Te midde van haar eie siekte ervaar die spreker hoedat sy van haar eie naam vervreem raak wanneer sy dit op onpersoonlike mediese vorms oplet (“my naam”, p.25), maar paradoksaal genoeg is sy persoonlik geteiken deur die naamlose siekte en word sy implisiet ook die siekte se eiendom, soos sy in die slotparagraaf van “jy omsingel my” (p.28) met sy Bybelse toespelings konstateer:

 

patologieverslae verbloem

jy is nie malaria herpes bilharzia nie

dalk wel leukemie meen die spesialiste

die moontlikhede legio

wanneer jy jou tentpenne

daagliks in my steek

 

jy het my by my naam geroep

 

Uiteindelik word ook taal en haar vermoë om ’n liefdesgedig te skryf, deur die siekte afgetakel (“ek wou”, p.29). Dit is interessant dat die gedigte in hierdie afdeling juis gekenmerk word deur ’n groter mate van strakheid en ’n fokus op die materiële, teenoor die meer liriese aard van die eerste afdeling.

 

Die derde afdeling bestaan uit die vier gedigte in die kort reeks wat “al daardie dae” heet, en kyk onder meer na kollektiewe en individuele sielkundige letsels – die gevolge van onder meer die apartheidsverlede asook ’n genadelose laerskoolonderwyseres.

 

Eindes, afskeide en die sterflikheid is weer eens in die vierde afdeling aan die orde, en die tekstuur van hierdie groep verse word baie goed weerspieël in die eerste hiervan met die titel “sneeukoningin” (p.40):

 

vandag se lug ’n krakeluur in ys ek is gereed

om vir die laaste keer te skilder

 

maande se sneeu

en geniepsige yskeëls

het my verfkwaste verniel

die skilderdoek beluister

’n stil seisoen

ek neem afskeid in die kleur van swane

in drome lok my winterkoning kinders om stukke ys

in die sneeupaleis te splyt

ek besweer die toendra met ’n blou slee

met wit honde en klokkies

hierdie landskap wat selfs die finne koudlaat

 

dae gaan verlore maar jare herwin ek hierdie spieël geskep uit ’n kleurlose palet van

vreemde heksagone

 

Hierdie triestige, winterse tyd gaan gepaard met verskraling en ‘n verlies aan kreatiwiteit, soos blyk uit die slotstrofe van “onteer” (p.43) met die slim spel met “skraps” en “skraap”, terwyl die motief van die duiwe weer opgetel word:

 

alle gedigte uit my geskraap

en skraps is die middag

waaruit bosduiwe vlug

 

Intertekstualiteit kom ook heelwat voor in hierdie afdeling, onder meer in “jy’t weggegaan” (p.46) na die bekende Louw-gedig, maar met die verskil dat die geliefde gesien word as deel van die subjek:

 

jy bewoon ’n herberg in my

onder silwer verberg ek jou

ek droom jou om

trek luike dig

 

’n Hoogtepunt in die afdeling, maar ook die bundel, is Ulyatt se omdigting van die Ophelia-gegewe in “ophelia” (p.52), met beelde van ondergang asof uit die onderbewussyn:

 

uit swart wilgers se skaduwees

kom hy na haar

bou met slik stewiger walle

om sy waterblommetjies digter te laat groei

 

hy vleg ’n krans uit pendorings

kroon haar as sy bruid

 

stadig vaar sy stroomaf

tussen mosbegroeide beentjies

drywende voëlneste

haar ruiker van lantana mimosa magriete

 

so geel soos vinkmannetjies

haar rok ’n modderroos

 

hy staan op die wal verkyk hom

aan hoe die bruid verpletter

siltsteen oopgekraak

 

Die tweede kort gedig onder die titel “oorsprong” (p.55) beeld duiwe uit as die draers van die botydelike, wat waarskynlik ook die naaste is wat die digter aan die metafisiese kom. In “alfa” lees ons:

 

vlerkig in eteriese vlug

’n duif oor mitologiese stede

waar geelwordende engele

bach in katedrale fluister

 

‘n Besoek aan ’n Boeddhistiese sentrum is die boustof vir die reeks haikoes wat in die vyfde afdeling aan bod kom. Die digter slaag goed daarin om indrukke en teksture in hierdie kort verse vas te vang, waarvan die volgende ’n uitstekende voorbeeld is:

 

stilte

is windklokkies

van glas

 

Die sesde afdeling behels onder meer elegiese verse oor kunstenaars soos Kurt Cobain, Wilhelm Knobel, Ernst van Heerden en André P. Brink, tesame met herinneringe aan die kinder- en studentejare.

Die bundel sluit af met ’n laaste sewende afdeling waarin daar enersyds teruggekyk word na die kinderdae en die persoonlike verlede, maar waarin die dood ook ’n haas tasbare teenwoordigheid word – asof ’n kringloop voltooi is. Die slotgedig vertel hoedat die spreker haarself nooit kon losmaak van die herinnering aan die vergete duiwehok nie, maar dit is in die treffende “gedig in vibracete” (p.81) dat daar ’n versugting gehoor word om van die aardse asook die eie herinneringe ontheg te raak – om as’t ware ’n Boeddhistiese staat van volkome vrywees te bereik:

 

ek

vroeëperskebloeisel

bespieder van vibracrete-heinings

en die bure se boomlose jaart

hulle hond howl soos ginsberg

sonder ’n beat

geen kaddisj opgedra aan die son nie

eerder ’n venynige wiegelied

 

heilige here van laerskooldae

if you happen to listen

laat my alles afsterf

verlos my en die brak

van ons vibracrete-dae

 

Teen hierdie tyd het die bundel die “waarheid oor duiwe” op gestadige wyse onthul, maar sonder enige grootdoenerigheid of breedsprakigheid. En hierdie waarheid is dat verlies die essensie van alle aardse dinge is – dít is die alfa en die omega.

 

Die waarheid oor duiwe ontroer op ’n manier wat jou as leser vir ’n wyle tot stilstand dwing. Aanvanklik was my kritiese indruk dat die fokus dalk té veel op die konkrete is, dat die metafisiese en die besinning aan die agterspeen suig. Maar soos die bundel in jou wese ingroei, besef jy dat die dieper besinning juis ingeweef lê in die besondere tekstuur van die verse – die fisiese wêreld is die noodwendige vehicle vir die broosheid wat die lewe is.

Mag daar nog vele verse uit Ulyatt se pen verskyn.

 

 

Resensie: Knapsekêrels (Pieter Fourie)

Sunday, July 2nd, 2017

Omslag

knapsekêrels deur Pieter Fourie. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-77-3, Formaat: Sagteband, 143p.)

Resensent: Amanda Lourens

Fourie se knapsekêrels wat onlangs as ’n lieflik versorgde bundel by Naledi verskyn het, is onomwonde een van die groot digterlike verrassings van die laaste paar jaar. Fourie, wat met hierdie bundel die status verkry as die oudste debutant in die Afrikaanse poësie, het egter hoegenaamd nie nodig om hom op dié status te roem om vir sy bundel ’n plek in die Afrikaanse poësiesisteem te verseker nie. Ongeag ouderdom of digterlike ervaring is knapsekêrels ’n bundel wat deur ’n bedrewe woordkunstenaar tot stand gebring is, soos blyk uit die uiters digte, maar weliswaar oënskynlik eenvoudige verse.

As eerste gedagte: Lesers moenie dink dat “knapsekêrels” met sy bladspieël van min woorde enigsins ʼn “maklike” lees gaan wees nie. My eerste lees was eerder ʼn kennismaking met Fourie se sonderlinge taalgebruik en onpretensieuse styl, maar dit is veel later eers dat die betekenis begin deurskemer het. En ná die lees en oorpeinsing hiervan is dit steeds asof daar ʼn nog verdere dimensie is wat my ontglip. Tyd en herlees sal hopelik hieroor helderheid bring.

Ander resensente het reeds gewys op die verbande en gesprek tussen hierdie bundel en Van Wyk Louw se “Klipwerk”-reeks, maar dit is waarskynlik belangrik om ook op die titellose insetgedig te let, met sy toespeling op Opperman se bekende “Vakansiebrief”:

in onrus sit ’n oompie

mymer: “my dae verdwyn

soos kwartels in lang gras”

besin

ryg string na string

woordkrale in

In ʼn onderhoud op Versindaba vertel Pieter Fourie hoe hy as student onder Opperman se leiding werklik met gedigte kennis gemaak het. Die leser sou die raaiskoot kon waag dat Opperman se destydse uitspraak oor Blum se debuut (“ʼn Digter behoort te debuteer soos Blum. Met agting vir sy vak”) Fourie moontlik met sy eie debuut laat wag het totdat hy werklik meester van sy vak geword het. Vir die groter poësietoneel, so terloops, is dít dalk die beste raad denkbaar.

In hierdie kort gedig lê belangrike sleutels tot die bundel, wat te make het met die digter se selfverklaarde skeppingsproses, maar ook met die leser se benadering tot die bundel. Die digproses is hiervolgens een waarin besinning sentraal staan, en daarna volg die inryg van die “woordkrale”, oftewel die afgemete woorde wat in kunstige stringe naas mekaar gerangskik word om betekenis tot stand te bring. Dit is dus ʼn strategie waarvolgens die ervaring eers deurdink word, en daarna word die woorde gekies wat die ervaring en die betekenis daarvan die beste verwoord.

Terselfdertyd moet die leser bereid wees om met min woorde te werk – moet hy of sy die gapings sien en interpreteer. Die Opperman-vers lui oorspronklik “my dae verdwyn / in stiltes soos kwartels in lang gras”, maar in Fourie se bewerking word juis “in stiltes” verswyg; terselfdertyd word die nienoodsaaklike sinselemente weggelaat. En dit is juis hoe Fourie dikwels werk: Net die allernodigste word gegee, en noodsaak die leser om aktief tot die dans van betekenisgewing toe te tree.

Terselfdertyd is daar ʼn ooreenkoms tussen Fourie en Opperman in die sin dat beide sterk uit die aardse put, maar dat daar deur die gedigte gevul met aardse beelde tog ʼn sterk bewussyn van die groter strome van lewe en dood loop. Die Opperman-gedig werk onder meer met beelde wat ten nouste met die aardse verband hou, maar wat direk tot die mens spreek en ʼn soort atavistiese verlange ontlok:

[…]

Die berg se donker lies, vars spore

Van die likkewaan en kuttels van ʼn bok

Roer iets in my van lank tevore;

[…]

Dieselfde sensitiwiteit vir ou herinneringe wat terselfdertyd met die groter vraagstukke van menslikheid verband hou, word duidelik by Fourie gesien, soos byvoorbeeld in ʼn gedig soos “gompou” (p.93).

Fourie skryf gedigte wat intiem met die Suid-Afrikaanse bodem asook die fauna en die flora verband hou. Die taalgebruik is deurgaans gestroop, maar die digter bedien hom op ʼn meesterlike wyse van streekstaal wat baie in onbruik vervalle woorde en idiome weer na die oppervlak bring. Die versbou is eweneens ekonomies, en enumerasie is ʼn tegniek wat dikwels ingespan word – hetsy vir die opeenstapeling van naamwoorde of werkwoorde ten einde op essensiële eienskappe of handelinge te fokus.

Knapsekêrels, volgens die HAT, is ʼn “onkruid (Bidens pilosa) met (dun swart) klitserige saadjies wat aan klere en die wol/hare van diere vassit as dit daarteen skuur” – tot die ontvanger se groot frustrasie, soos alle Suid-Afrikaners sal kan beaam. Fourie se verse haak hulle letterlik aan die leser vas, en noodgedwonge sal jy dae lank herkou aan ʼn op die oog af eenvoudige gedig soos byvoorbeeld “suurklontjie” (p.56), wat handel oor vervreemding en verlies:

vreemd vir mekaar

draai ons

beteuterd om

.

dis nie meer

dieselfde nie

.

in die wegstap

kan ons net gis

.

iemand

het ’n stukkie

uit die maan gehap

.

Hierdie soort verkonkretisering van emosie word deurgaans gesien.

Aan die ander kant is dit ook by uitstek die knapsekêrels van die lewe waarvan Fourie gedigte maak – die groot temas van lewe, liefde, verlies en dood; ervarings wat universeel bly kleef en nie losgelaat kan word sonder deeglike besinning nie.

Die bundel bestaan uit sewe afdelings met interessante titels (ek moes my in twee gevalle na die woordelys agterin wend om die betekenisse na te slaan). Hulle is: “kiekie”, “knelter”, “oumeidsoen”, “veervolk”, “goljaartjie”, “duwweltjie” en “stilte”. “Oumeidsoen” beteken “ʼn besoek aan die Kaap en veral Tafelberg, nadat jy die ‘oumeid’ by aankoms op die stasie moes soen”. ʼn Goljaartjie is “’n vroligheid (vrolikheid? – AL), bokjol, joligheid”. Die bundel beweeg dan ook rofweg deur momente van aanskouing, aardse belewing, hoop en ontgogeling na ʼn sterk doodsbesef, maar dan wel een waarin die wete van lewe uiteindelik die opponerende – en kreatiewe – mag word.

In ʼn paar van die gedigte in die eerste afdeling word portrette van bepaalde maakprosesse aan die leser voorgehou. Daar is onder meer ʼn putgrawery, waarvan die uitkoms veel meer as net die vind van water is: “kyk op / hygenthert / helderoordag / sienderoog / die sterre skyn!” Ook kom daar “pragskywe / wit boerseep” te voorskyn, sowel as “ʼn dosyn / mudsakke sout” en “blink / ses zinksalfblikkies / snuif!”. Hierin kan moontlik ʼn basiese respek vir kreatiewe prosesse gelees word, sodat die leser al hoe sterker begin uitsien na die digterlike produkte wat gaan volg.

In die afdeling “knelter” sou ʼn mens gedigte verwag wat handel oor struikelblokke of knelterpunte – die HAT dui juis aan dat “knelter” ʼn verouderde vorm vir “kniehalter” is. Teen die verwagting in, behels hierdie afdeling egter vele gedigte wat op die aardse, op basiese drifte, en op spys en drank afgestem is. Die gedig “aftreeman” (p.37) gebruik heelwat enumerasie om die waarde van beeldende taal vir ʼn beter begrip van die natuur te illustreer, en wys terselfdertyd op die enorme kreatiewe moontlikhede wat die lewensfase van “pensjin” inhou:

 

ek pensjin vandag

vyftig jare

op hierie plaas

.

kry dak oor my kop

’n tuintjie

water

weiding vir dertien bok

.

sal nie op my gat

loop sit

september

jaar wat kom

speel ek perdalks

veldgids

vir blom en plantjie

.

in elke raakvatnaam

’n feëverhaal

vir die reg verstaan

.

verneukhalfmensies

rooikalkoentjies

ouma-met-die-bont-skoentjies

.

skotteloortjies

bob’jaantoontjies

poublommetjie

gansies

swartoognooi

.

basviooltjie

ghaap

wittjienkerientjee

.

klapklappie

piempiempie

kamiemie

 .

waterkannetjie

witkaree

boesmankers

.

ystergras

.

as my eerste lam

vir ooi se biesmelk kniel

trap ek vir hul

’n stofkap uit die riel!

.

Die uiterstes van uitsien en hoop teenoor ontgogeling en aftakeling is ʼn belangrike tema in die derde afdeling (“oumeidsoen”). In “kaap toe” (p.51) word daar met min woorde omgegaan, maar die gedig is skrynend in die uitbeelding van die hoop op die “eendag” wanneer dit moontlik sal wees om te ontkom aan die doodse roetine van blote oorlewing:

leeftyd al werk ek

vir patat

soutsnoek en brood

jy baar

maak kinders groot

.

kaap toe

kaap toe

dit moet ons nog doen

.

nie hoorsê nie

ons eie

oumeidsoen

.

Hierdie afdeling is dan ook een waarin die lyding van die arbeider treffend uitgebeeld word in byvoorbeeld die skrynende “dopstelsel” (p.63), met sy ontginning van streektaalvorme soos “hondjie byt” (rugpyn as gevolg van baie bukwerk) en “die swartvarkie skrou” (die drang na drank).

“Veervolk” bevat ʼn aantal knap verse oor verskillende voëlsoorte, maar Fourie gebruik die voëlportrette ook om skerp kommentaar op die menslike aard te lewer, soos byvoorbeeld in “namakwaduifie” (p.80) waar diegene sonder vertoonsug gesien word as met selde ’n swak plek in hulle mondering:

parmantig laag

in vlug

eintlik

gevaarlik

.

vertoon paartyd

nooit

met pronk en fuif

weet sommer net

.

lae profiel

het selde ooit

achilleshiel

.

Die gedigte in “goljaartjie” handel onder meer oor ʼn oorgawe aan die aardse en sensuele, maar behels ook omskepping in die gees van medelewing, soos blyk uit “onthaal” (p.85) wat omgaan met die Bybelse gegewe van die water wat deur Jesus op die huweliksonthaal in wyn verander is. In die lang gedig “plaasskuurdans” (p.89) kom verskillende stemme (in die gedaantes van verskillende musiekinstrumente) aan die woord, sodat die eindproduk ʼn bont mengelmoes is waarin die universele verhaal van lyflike begeerte vertel word. Die volheid en rykheid van die aardse word aangetoon in “kotiljons” (p.98-99). Enumerasie word ook hier ingespan, maar nou ten opsigte van aksies, waaruit die vitale aard van die Karoo-omgewing blyk:

die dag wemel

skitter

sing

skyt

pis

gons

.

stokoud

karoo-kotiljons!

Die bundel loop ten einde in die afdeling “stilte”, wat ʼn reeks gedigte oor verskeie vorme van sterwe insluit. Daar is dié wat sterf om deur die mens as voedsel geniet te word (“slak” en “hemelhappies”); daar is sterfte as gevolg van die mens wat die dierelewe probeer beheer (“sterwende hond”) en deur ongelukke en met ’n gevolglike bevraagtekening van God se ontferming (“begrafnis”). Tog verken Fourie die ineengevlegtheid van lewe en dood op ʼn baie subtiele wyse. Die slot van “sterwende bobbejaan” (p.132) dui aan hoe die sterwende moederdier tot aan die einde nog lewensbron is:

dan

sleep sy hom

styf teen haar

.

oë dof

haar hand

gee pram

.

Die slotgedig (“voorland”, p.134-135) gebruik taal wat intiem aan die aarde verbonde is, om die mens se uiteindelike bestemming te verbeel:

ons soek

deur kakiebos

asbos

taaibos

na nuwe veld

’n buitepos

[…]

wei ons

verneukpan in

.

vind

die buitepos

.

bokveld!

Hierdie slot vir die bundel kan natuurlik ironies óf metafisies gelees word, maar die digter laat dit aan die leser oor.

Dit is werklik moeilik om aan enige punte van kritiek te dink. Elke vers is tot in die fynste besonderhede afgerond en elke woord is op sy blik. Die bundelopset is deurdag en geen gedig skaad die groter geheel nie.

Met hierdie bundel het Pieter Fourie die dwarslat vir debute sommer héélwat gelig.

Bronne:

Esterhuizen, L. 2017. Onderhoud met Pieter Fourie (knapsekêrels). Versindaba. Beskikbaar: https://versindaba.co.za/2017/05/17/onderhoud-met-pieter-fourie-knapsekerels/ [2017, 18 Mei].

Hambidge, J. 2017. Klokhelder stilte uit ’n bedrewe hand. Die Burger: 29 Mei, p.7.