Posts Tagged ‘Ampie Coetzee’

Breyten Breytenbach huldig Ampie Coetzee

Sunday, October 25th, 2020

 

« because I am not a god

I cannot help but use metaphors »

 

jy wil die kole van die lewe oopkrap 

op soek na die rokie van ‘n slotreël

hier en daar

vir afsluiting ?

 

maar pasop !

dalk kry jy nog die poespas glimming

daar en hier

van ‘n oog wat nie wil ophou kyk 

 

– haastige hond verbrand sy tong –

 

wees geduldig, jong :

binnekort is alles as

om na vier huise van vergeet gestrooi

weggesing te word op die wind

 

 

Liewe Ampie, broer –

 

Ek wou begin met die twee aanhalings hierbo omdat ek voel dit lê die lyne van ‘n voortgaande gesprek neer. Die tema’s is nie aanvullend nie, ek weet, en reeds uitgebrand. Maar van wanneer af sou ons gesels om tot ‘n slotsom te geraak? Vandag se waarheid is môre se oukos het die oumense gesê. Nouja, ons het toe oud geword en kou nog steeds die woorde en kan nog steeds nie die kos opgeëet kry nie. Ons tande is mos klaar.

Is dit waar dat mens ophou lewe wanneer jy nie meer kan praat nie? Ek wens ek kon jou dit nadoen. In skrywe was jy altyd bondig: toe jy my breedsprakighede moes vertaal het jy op meesterlike wyse geïllustreer hoe mens met minder woorde oor die weg kan kom. Ek het ook probeer, maar my minder is nie altyd meer nie, en jy weet mos ek kan myself nie help nie. Vandat jy weg is praat en praat ek met jou, so asof ek jou dood wil praat. Terwyl ek wat sou wil gee om jou dood wég te kan praat.

Is dit alles om nié by daardie woord van stilte uit te kom nie?

Ek wil voorgee jy sou wil weet wat hier aangaan waar daar niks aangaan nie sedert jy die hasepad gekies het. Daar is niks om op terug te val nie, my ou maat. Hier en daar soms die opflikkering van ‘n sinnelose te ver gaan wat nou moet instaan vir die vorige ‘normaal’, en dan word dit ook geblus in vloede van selfvernietiging. En ons word stadiger figure in groepies van drie of vier wat deur mensverlate of mensvernielde landskappe dwaal op soek na gode of na kos. Ons sal van voor-af moet leer lewe. Dit gaan ons nie baat om enigiets te onthou van vroeër nie. Die dooies is nie dood nie. En die lewendes – jy wat miskien hier lees wat ek elders en binne ‘n ander tyd moeisaam skrywe – vir wie? vir wat? – lewe lankal nie meer nie. Ons speel die leë gebare ritualisties uit met rukke en stote, al is dit slegs in die verbeelde interaksie wat soos asemhaling is: jy wie ek my verbeel, en verbeel dat jy lees, en ek wat my verbeel die gedagtes bly beweeg, die hart klop nog, die vlerke sal aanhou tril terwyl die hand heen en weer loop oor die landskap wat soos papier is om te soek na spore van lewe of tekens waar wat gelewe het versaak is. En dat ons nog sou weet wat dit beteken om ons te skaam.

Want dit sal wees waartoe ons immer soekende spesie, so tragies misluk in ons gewaande ‘menslikheid’, gekom het : by die verbreking van die laaste taboe – dat ons weet dis nie meer nodig, en in ieder geval nie sou weet hoé om die dooie en lewende lyk te bedek nie.

 

niks bly oor

behalwe die moment van lewe

en dan die ewigheid van te gelewe het

 

in die onmiddelike van die hede

en die wegval van verlede

is gelyklopendheid die ontledigende oorleding

 

Miskien dan juis dit: dat die aaneenskakeling van momente, die oorgange van ‘n verlede na sy hede, miskien die besinging van die momentele omhede, die enigste monument is wat ons kan oprig vir jou.

Dan weet ons ook die reis was nie om enigiets te ontdek nie – hoe sou ‘n landskap ooit ‘ontdek’ kon word? – en ook nie om nuwe waarhede te maak staan nie. Maar om dit wat nog altyd hier was na te gaan soos mens ‘n horlosie nagaan vir die tyd in jouself. En daardie tyd sal vir altyd gaan. Al is dit net ‘n bietjie verder. Ook al is die ‘jouself’ wat die ervaring gaan vergeet om dit opnuut te belewe – oplaas die finale na-gaan van daardie jy of ek wat slegs bewuswording is, en, as dit nie anders kan nie, ‘n konstruk – aan die Grootvergeet toevertrou.

En ons sien dan daar is geen inhoud nie. Alles is vorm. Maar dit is tog alleenlik omdat vorm self die inhoud is, en is ‘vorm’ dan nie vloeibaar nie ? Vloeibaarheid is immers vorm wat vir ewig aanhou beweeg na inhoud. Om nietemin spore te laat, soos nou hier.

’’Basta!’’ hoor ek jou sê, en ek sien jou so voor my oë staan in jou kenmerkende houding met hande oor die buik gevou. ‘‘Genoeg! Hier lê ek dood gesiembaba en jy kom babbel obskure gemeenplasighede oor ‘vorm’ en ‘inhoud’. Die dood weet nie van sulke gemaakte slimmigheid nie. Genade! My léwe moet gevier word. Dis nie die verskoning vir nog meer neerslagtigheid nie ! Wil julle dan net aanmekaar huil en huil?’’

Lê ek jou nou woorde in die mond, Ampie? Maar jy weet tog ons is min en dat ons wil uitreik om mekaar aan te raak.

’’The real gives me asthma,’’ was ‘n stelling van die Roemeense skrywer Emil Cioran. Mens hoor nie meer veel van asmalyers nie maar ‘n simptoom van die kroonpes wat langsamerhand alle uitinge van ons handel en wandel binnesypel is dat mense kortasem word.

Ons lewe asof ons siek is. Die wakkerword was swaar. Soos dié van iemand wat nie asem kan kry nie. Ek het gaan kyk na die boodskappe in die bobbejaanspieëltjie – daardie organiese verlengstuk van ons interaksie, die dwelmmiddel en kougom vir die bewussyn. Dit gee mens die illusie dat jy nog lewe terwyl ons eintlik al dood is.

Anne-Ghrett het drie keer probeer bel in die nag terwyl ons in die agterste kamer die dooimensslaap geslaap het. ‘n Dag of wat vantevore het ons nog nuus van haar gehad, jy sou jou kragte herwin, wou opstaan uit die hospitaalbed om huis toe te gaan – ’’kom, kom,’’ het jy deur die plastiekpyp in jou gorrel probeer artikuleer, jy wou kerriekos by die huis gaan kook, al die bestanddele was tog daar. Jy kon slegs met moeite praat – maar dit was nie ‘n doodsroggel nie. ’’Nee,’’ het Grietjie geantwoord na ‘n lang stilte toe ek vra. ’’Nee, ons is nog nie daar nie… Die hospitaal is so netjies skoon, daar is so baie lig,’’ het sy herhaal asof sy haarself wou beskerm teen die ondenkbare. En daar was hoop dat jy beter sou word.

Ons is bly jy is nie in die donker dood nie, Ampie.

Hoekom is dit so uitsonderlik? Ons praat van ‘n enklawe waar voldoen word aan die normale vereistes van hospitalisering in ‘n land waar alles in duie stort en net roofdiere en stropers oorlewe. ‘n Land van mense waar ons geglo het dit sou moontlik wees om die mededeelsaamheid en medeverantwoordelikheid soos brode en visse te vermeerder want dit was ‘n ryk land, ryk aan al sy verrykende verskille, waar ons kleinlikheid verby sou kon steek en eeue se vergrype reg sou kon stel, waar ‘n etiese en omvormende verbeelding sou seëvier, waar ‘n leier met gebalde vuis uit die dood en die skaamte van ‘n politieke kerker sou kon stap om te sê, ’’Never, never again… ’’ ‘n Land van ménse soos jy en ek en ons almal. En nou is dit nie meer ‘n land vir mense nie. En juis daarom, en desondanks, so oorweldigend en hartverskeurend mooi

Maar jy het reeds jou hart by die huis gelos met die verskoning van vergeetagtigheid, die kluitjie in die riet, waarskynlik iewers tussen jou boeke in die studeerkamer bo-aan die steil trap wat te moeilik geword het om uit te klim.

Ampie, broer – soos die haan-stér het jy weggeglip agter die donker homp van Groenberg nog voor die dag ons hartseer kon erken in ‘n hand vol vere. Ons weet hoe draai die uitspansel bo ons, so ver en so digby. Het jy oop-oog in die nag daarna lê en kyk om die tekste te lees en die metafore af te lag wanneer die vuurtjie suutjies brand en vonke teen die hemel knetter? Sien? Nou is dit van begin tot einder helder omdat die donker alles omvat, omdat die donker jou van ons weggevat het. Daar kan geen onderskeid meer wees nie : jy is weg en nou oral aanwesig. Daar is hiér.

 

‘n Wyse vrou, ‘n sibille, sou ‘n paar dae later vir my skryf : ’’Die afsterwe van ‘n vriend wat so na aan die hart gelewe het lei tot ‘n ongenaakbare konfrontasie met die self.’’ Sy is so reg. Maar dan moet ons dit verder neem langs die lang pad wat Ampie Coetzee en ek, as bevoorregte, van so ver terug saam kon loop. Baie sal onthou van ander vorme van stryd, van ekskursies, van boeke en proefskrifte, van geleerde voordragte.

Ek wil onthou van ‘n boesemvriend met wie ek alles kon deel, soos so baie ander ook kon doen. ‘n Tjom en ‘n gabba. Iemand wat sy kennis en sy onbevangendheid teenoor die beste wat die mensdom en die wêreld het om te bied soos ligte vlerke kon dra, iemand met wie ek nooit kon stry nie al sou ek ook wil, iemand wat my in ‘n lagbui oortuig het van die gelykwaardigheid van almal wat as lewens- en doodsvonnis met die lettere handgemeen raak, iemand wat nooit beïndruk sou kon word deur status of aansien of mag of die stywerug stappie van die polities korrektes en hênsoppers nie, iemand wie se algehele empatie met die hefnots was en nie met die hefs nie, ‘n kameraad en medestryder wat net geken het van lojaliteit, iemand wat nooit ‘n ‘geheim’ sou kon dra nie want vir wat, iemand wat ‘n motorfiets kon regmaak, iemand met ‘n oog vir ‘n mooi vrou, iemand wie se hart tot boordens toe vol was met liefde vir sy naastes en seker meer so nog vir sy seuns, iemand wat my daarmee kon terg dat ‘n gedig uiteindelik net uit woorde bestaan en geen bitter eend kan iets daaraan doen nie, iemand wat as vriend meer agting gehad het vir ‘n karwag en ‘n tuinier as vir watter hooggestoelde noof dan ook, iemand wat saam met jou geloop het tot waar jou kar in die straat geparkeer staan om lank daarna nog totsiens te wuif in die truspieëltjie terwyl die hond om sy voete speel.

Die self is maar net ‘n fles leegheid wat volgemaak kan word met so ‘n vriendskap. Natuurlik rou ek oor jou, die ander, wat nou altyd daar is om my meewarig te konfronteer. Natuurlik treur ek oor myself, die niet, die tye van saligheid om ‘n tafel oor ‘n goeie bord kos en die godsgawe van die druiwestok. Oor hoe dit alles so vinnig verby moes gaan –

en ek wou nog, ek wou nog

Die pyn is ons s’n. Daar is geen Ampie om oor te treur nie. Dit is wat jou dood soos ‘n skerp mes in ons drome en skrywe kom lê het, en ek weet ek is bang om daardie mes met die snykant teen die lippe te hou : die verganklikheid, die brewwe moment van lewe, en dan die niks-meer. Wanneer ons voor jou afwesigheid buig, Ampie, is dit ook voor die aanvaarding dat elke ‘ek’ die ander is.

 

En die ander jy, ek.

 

verwyder self :                                             

sit dit opsy

om plek te maak                                        

vir ander                                                             

(ook self)     

                                                                  

want ons is die hede

van die verlede

wat vir ons lê wag :

in die verskyning

het ons ons verdwyning

onder lede

 

en indien dit so moet wees

dat jy my onder jou ooglede laat skuil

                                                   wil ek vra

                                                 (ek vra veel)

dat jy jou oë toemaak

om nooit weer te slaap nie     

 

Wanneer ek nou jou stem in my hoor is dit ‘n herkenning van die tydelike wat ek hier vorm probeer gee ook al is dit net die na-klank van ons uitruilings, die tuimelende wegdraai soos van ‘n bewussyn se sterreryk van syn. Die verskiet van ‘n lewe. En dat ons nie betyds die ongrypbare – en dalk ook die onbegryplike – tyd kon vashou om ‘n laaste keer jou lag te hoor, nog net éénmaal – een maal een is een – en sonder skroom die woorde kan gebruik wat so niksseggend is en so vol van wat ons ooit kon wou sê: Ampie, ons is lief vir jou, my maat.

 

Ek praat te veel?  Hoe anders? Die enigste wysheid wat ek van weet is wanneer mens in geselskap van die Ander is, om dit te geniet en waardeer, selfs al is hy nie meer fisies hier nie.

 

Maar eers moes daar die onthegting wees. Ons het onder in die vallei gaan eet saam met die langpad lorriedrywers. Ek het dronk geword en toe terug bult-op geloop met my dronkverriet terwyl ek met jou praat. Die nuus van jou afsterwe, die stilte, was nou swaarder as ‘n doodgebore droom in my buik. Maar ek het op my eentjie probeer dans, die landskappe vir jou probeer identifiseer. Het jy die silwer lig in die wolke gesien?

 

 

Die herfs voel nog nie na jaareinde nie. Is dit die verpligtende binding van smoellappies wat ons so doof maak vir omvorming? Die laatvrugte is ryp maar niemand gaan meer mark toe nie. Mens weet nie wat lekkerder ruik – die werf of die kliphuis nie. Jy was al hier by ons op Voëlplaas, onthou jy nog? Dit moes daardie tyd toe jy in Duitsland klas gegee het wees. Later die middag het ons van die nuwe wyn gaan aankoop in die kelder teen die hang van die berg om die vate tuis vol te maak vir die donker maande en jare wat kom, dat dit ryp en goudkleurig mag word soos herfs – ‘n versnit, grotendeels van die garnatx druif, ‘n kultivar hier in die Emporda-streek. Die Katalane is trots op hulle wyne, veral dié uit die Priorat. Ek kon nie vir ons twee vriende, Jordi en Lourdes, vertel van die wegskeur nie. Hulle sou begrip hê, dis ‘n wêreld dié wat lankal met die dood saamleef, en miskien het hulle dit aangevoel. Jordi, die ruwe bosbouer, was byna teer toe hy my touwys maak oor hoe om na die vate om te sien. Maar hulle kon nie weet van die verskriklike verlies, van jou weggaan nie, en hulle sou nie kon weet dis ‘n land wat in my sterf nie.

En toe byna soos ‘n besetene na die rekenaar om die foto’s waarop jy verskyn en skyn – wat is die verskil? – op te diep, byna meganies te hersirkuleer en aan te stuur, weer en weer. Die een, broer Cloete het dit nog geneem, waar ons dans asof ons in ‘n riel die wiel van kom en gaan wil vastrap. Dit was by koning Neels aan huis en onder ons het die see geblink. Ek sien sy baard het nou wit verbleik so asof dit krismis is. ’’You’ve gone and changed your hair again,’’ sing bra Leonard. Skalla, hy wat met ‘n basviool tussen die bene gebore is, was daar. En Prins Albert. Was Valiant Swart dan nie ook by nie ? En oom Ollie één met sy pensklavier. Speel, oom Ollie – spéél !

Dit gaan nooit nag word nie. Jy is nie dood nie.

En toe al die ander foto’s van en mét jou – jy jonk, middeljarig, saam met ons op Gorée met jou Zapata snor, oud maar stewig geanker in die onomstootlikheid dat dit miskien ‘n baastid is om méns te wees maar ‘n hond kry nie eers ‘n bietjie wyn nie. Ewig jonk. Ek weet ek is kwaad omdat jy skielik haastig geword het om oor te gaan – na wat? waar? na watter stryd? Om opgewonde te raak oor nuwe digters waar woord en taal ‘n eie lewe het?

Was dit so vreeslik om mens te wees? Ons kyk terug op wat onherwinbaar is in ‘n waas van nostalgie en dis goed om so te verlang na wie nooit weer terugkom nie. Dit verseker die voortbestaan van die spesie: ons weet nie wat die alternatief sou wees nie. Ons is, sover ons weet en gekom het as swerwers, ‘n eenmalige lewensvorm. Vandat ons op die agterpote regop gekom het wou ons weet wat agter die hemellyn lê, en moes ons onthou wat agter ons verdwyn. Ook reeds net om die rede vir voortbestaan aan die lewe te hou. Dis ons heentoe en ons vandaan en tussen die twee het ons geleer van die nêrens en die niet. Dit help ons niks. Ons projekteer en bou lugkastele vorentoe en ont-hou waaraan ons niks kan verander nie – behalwe dat ons dit ook anders maak in die onthou. En toe word ons ons bewus van ‘n syn, van ‘n innerlike ruimte, dat ons onsself en die kontoere van die wêreld verbeel, die ritme van lewe en dood, die droom, die afgryslike van goed en kwaad, die ewigheid van ‘n enkele lewe, die doodmaak vir ‘n appel en ‘n ei veral as dit die ander se eie is, die liefde, die skoonheid van ontluiking en verlies, die afstand en die eenwees, die onderdrukking en die bevryding, die een-saamheid (ek skryf dit met ‘n koppelteken) en die gedeelde medeskaplikeid, die vrees en die geborgenheid.

Wat ons bind, verder as enige ontbinding en verdwyning, is plek. En hierdie plek waar ons naelstring begrawe is om volwaardig méns  te word – jy weet dit al van toeka en nou nog meer so, Ampie – hierdie vandaan soos ook ons agter-die-berg wat die heentoe is, lewe in taal. Hierdie taal, hierdie unieke afstammeling van hibridisering wat ruimte skep vir hoe dit voel om mens te wees tussen ander, die bestaan en die vergaan met al die verantwoordelikhede van elke dag weer gebore te word in die syn-ontginning en bestaansbevryding van taal. Nie slegter of beter as ander tongvalle nie, maar ‘n enige uiting van ons reisgeskiedenisse van saamword en van skaamte. Ons ruilhandeltong van ballinge en oorblywendes.

Hoe sal ons weet van gisters as dit nie was vir hierdie bastermoeder van ons nie? Dis tog ons oopmaak vir ‘n moontlike vorentoe! Dis net die hede wat so neuk : die ontkenning van hulle wat van geen verlede of toekoms weet en wil weghardloop van ons gesamentlike aandadigheid, dié wat te fênsie geword het vir hulle eie fênbelts. Om die moedertaal te versaak is om jouself in die rug te steek. Jy kan maar smaail en hoop niemand sien jou verrotte tande raak nie, jy kan maar die vreemdeling se hemp aantrek asof dit jou eie is, maar die wond is daar. Jy sê: ’’Vir wat wil jy nou vir ‘n dooie preek?’’

Is Oorkant dan nie ook die skepping van ruimte nie? Ek sien uit na die Anderkant wanneer ons saam die kole sal oopkrap in die uitspanselhaard om, as ware, kak te skiet, ons tonge te klap en met trane lag te kry oor die groot bohaai van te gelewe het. ’’Léwe, sê jy? Waarvan praat jy tog ! Dis nie genoeg om te gelewe het nie, dis klaar erg genoeg, en dan moet jy nog doodgaan ook om tot hier te kom! Dit sit nie sommer in enigeen se broek nie.’’

Die ervaringsruimte van die selfverbystekende behoort tot die menslike bestaan, is die essens van ons uitasem totdat al die woorde gesê is, al dra ons geen kennis daarvan nie. Die afwesigwees van ‘n geliefde mens, vriend of vader of lewensmaat, word ‘n gedeelde ruimte van die hart vir ons wat agterbly. En niks meer nie. Ons praat almal met jou asof jy nog lewe, nog kan opvang, en ons sou kon troos. Wat ‘n vreemde lewende oorgang : jy is nie meer hier nie, ons probeer onsself moed en aanvaarding inpraat, en tog is jy nie heeltemal weg nie. Iets wat nie net jy en joune is nie kleef aan ons sonder dat ons dit eksklusief ons s’n kan maak. Dis waar, my Kleinboet – jy het dit dikwels aan my uitgewys : teen die tyd dat ek aan die einde van ‘n frase kom, langs die allemensbesit kronkelpad van die lewensreis, is alle betekenis daarmee heen. En dan is dit die mens se tyd om stil te word.

En te onthou ons wat nog ‘n bietjie verder gaan se verpligting is teenoor die lewendes – nie die dooies nie want hulle is verby en sal vervaag. Nie om die illusie van skynbestaan weer te laat leef nie, maar wel teenoor die dood as keper, merker, die muur van ophou waarteen ons almal ons name gaan skryf. Ons wat tydelik lewe – en soek na waar jy jou naam gelos het – weet dat jou heengaan die kleremakerskêr van ons verganklikheid is. Die hartseerpatroon wat ons aanvaar is oor jou, liewe Ampie – oor wat ons saam gehad het – hoe onvolledig ook, onafgemaak en ten dele, maar saam. ‘n Meemaak. Maar dan ook ‘n rouklag oor die eie dood, die dood van die self en die eie, die weggaan van lig, die opheffing van alle onderskeid tussen lig en donker, en dié hartseer is van die lewe. Ook daarin berus ons saamheid. Om dan tog met jou te wil praat is soos ‘n gedig, soos om woorde te los wat sienderoë van betekenis verander en wat sal verdwyn asof hulle nooit daar was nie. Maar daardie verskyning-om-te-mag-verdwyn is iets van ons altyd, ons pyn, ons allemensbesit, ons wysie. Sien, ons is toe tog één!

Ek onthou weer hoe jy my geterg het toe ek beweer ‘die digter voor-spel die verlede’, koppelteken en al. Veral toe ek jou wou beïndruk met die rooi taal se, ‘the poet pre-words the past.’ Ons staan op losse skroewe. Maar hoe anders sou jou gesig omskryf kon word as synde ‘n gedig?

Leeg en vol – die beginsel, die begin waarop alle beeldvorming berus. En die interaksie. En die vloei. Besinning in aksie, wording in handeling. Die handgesang. Picasso het beweer indien hy ‘n Chinees was het hy sy skilderye in woordprentjies geskryf. Dan maak dit mos nie saak dat jy dood is nie? Die ligryke ontplooing van berg en rots, van Groenberg in die donker, die gesig van glooiing en gelyktes, watervlakke, ‘n oop hemel, leegtes wat die spieël is van newel : dis alles in die papier waarop ons ge-ink word. ‘Wit’ verteenwoordig – luister mooi, want dis téén-woordig – lug, water, mis-baniere, wolkrangskikkings, paaie, die son se aanskyn… Witgrys as is die kleur van ons leegheid, jy proe ewigheid op die tong. Ons speel op die ink, het jy gesê, soos op ‘n musiekinstrument, soos om Ollie op sy pensklavier daardie dag om die see stil te maak. Sodat wanneer die beweging ophou ‘iets anders’, iets wat geen naam hoef te hê behalwe die weergee van berg en water, mag verrys.

So was jou denke ‘n roete na verre windstreke, ‘n pad wat lei na die ophou van die dichotomie denke-doen. Langs daardie pad het ons mekaar ontmoet in ‘n herberg vir die nag wat nooit sou vervaag nie, om dop na dop te maak en land en sand aanmekaar te gesels. Hierdie roete sou ‘n kaart word, mens wil nie hê die sterre moet verdwaal om sommer so deurmekaar te wei nie. En nou is dit ‘n mandala, ‘n sirkel, ‘n sfeer, ‘n omgewing, ‘n gemeenskap, om soos met die bitterbessiekrale van ‘n bidsnoer die sterre helder oordag naam vir naam te tel. Dis wat ek jou nog wou vra : om ‘n kalender van engle saam te stel. Is dit dan nie waarvan Mandela ook gedroom het voordat sy diskoers van koers gedryf is nie?

Hierdie eeu van uitspattige verryking toe die vernederde armes die klippe moes wees waaruit bloed getap word wat in olie sou verander, en ten spyte van die verslawing aan bobbejaanspieël kommunikasieverblinding, ’’let them eat shit in the belief it is cake,’’ is die eeu van verbanning. En tog, jy wou nie die belofte van die groot profeet Marx – soos teenoor profyt – laat vaar nie : dat die vervanging van die skuilte of die geborgenheid van ‘n tuiste, ‘n Boland, nie slegs ons name soos geskryf in die stof en die as sal wees nie, maar ons kollektiewe bewuswordende aanwesigheid in die geskiedenis, sodat ons weer in die hart van die werklike kan vertoef. Tot in lengte van dae. In die hartjie van verbeelding. Mag dit dan hierdie keer ‘n etiese verbeelding wees, soos jy dit wou hê.

Besef jy nou hoe moeilik dit gaan wees om ons los van jou te dink ?

Jy moet ons laat gaan, Ampie. Dis laat. Nag vir nag, brok vir brok, asem vir asem moes dit uit, hoe gebrekkig dit ook mag wees, om die leemte te kan vul. Ook om die ritme van die dans met die ewige neer te lê. Ons troos ons aan jou dood omdat jou lewe wat jy aan ander opgedra het so mooi en so kosbaar was.

Terwyl ek nou hier sit en skryf – dis nog donker buite, die Pirenneë se wit slaapmusse wag nog in ‘n slaap wat nie slaap is nie op die oggendson om sigbaar wit te word – fladder ‘n mot om my, lastig, val oplaas in my beker koffie. Met ‘n ergerlike vinger  – is om te skrywe dan nie byna net so moeilik as om te wil lewe nie ? – red ek hom van salige verdrinking in ‘n vloeistof wat van warmer klimate kom – en nou sien ek die vlerkies bgin weer tril. En nou is die notaboek besmeer. Ek trek ‘n sirkel om die mees evokatiewe vlek, dit lyk soos ‘n mandala. En noem dit Ampie. Nou weet ek nie of ek die kol of die mot bedoel nie.

Ons gaan dood in die nou en die hier, gedig vir gedig. Wat ook ons offer is aan die volheid van lewe, klein kewers, enklawes van die lig. Hoe weeg mens die gewig van ‘n gesig behalwe in gedigte?

Julle wat miskien hierdie ellelange, aweregse (Ampielinkse!) treursang teëkom in die Sentrum, julle wat nog jonger is, vir nou – onthou dit is nie hoe Ampie was nie. Julle moet onthou dat hy ‘n onstuitbare drang tot lewe en medemenslikheid gehad het. En met ‘n empatie vir alles om hom soos net die bewuste syn in alle tekortkoming en oneindigheid en liefde dit kan vergestalt.

Ek lig ‘n denkbeldige  eerbetoonbanier aan die vryheid van jou gees.

Hoezee ! Hoezee vir Abraham Johannes Ampie Coetzee!

 

soos asem

 

of dit nou die geluidlose rukkings is

wanneer ‘n wind snags die boomtoppe

met weemoed skud

of die bloue daghemel

wat ‘n flitsende skild is

of die maan ‘n potskerf

om die sere mee te krap

of selfs net die vae herinnering

aan liefdemaak wat nog aan ons vingers kleef

 

hierdie metafore saamgebind

in ‘n velsakkie woorde

in jou skoot gelê

by wyse van ‘n weggaangeskenk

 

dolos dit uit in die holte van jou hand

en sien hoe beweeg die skaduwees nog

soos asem

en wéét dat ons net ‘n geheue

aan ruimtestof is

 

maar lees ook : siende ek jou nou wil sê

hoe diep ons vriendskap ook hier mag lê bewe

dat die blydskap bly om saam met jou

op die aarde in hierdie leeftye te kon lewe

 

 

 

Dit is my bydrae tot die herinneringe, die 25ste Oktober, aan Ampie.

Maar dit is geskryf, met innige medelye en waardering, vir Anne-Greth Erasmus, vir Kobus Coetzee, vir Marko Coetzee…

Breyten Breytenbach, 15-23 Oktober, 2020 – Can Ocells.

 

 

 

Huldiging: Ampie Coetzee

Wednesday, October 21st, 2020

Huldeblyke oor gestorwenes word deesdae eensydig. Is dit ons Calvinisme wat ‘n soort skuldgevoel skep sodat ons net die positiewe wil onthou of neerskryf? En by die dood van ‘n digter of literator die persoon verkeerd “inskat”? Sommer meen ‘n behendige digter moes bekroon gewees het met die of daardie prys?

My eerste ontmoeting in 1980 met Ampie Coetzee was toe hy aan Wits doseer het. Hy het my opgeval as ‘n aweregse man. Met ‘n oorringetjie en baie cool. Met sterk opinies oor die ongeregtighede van die land. As mede-stigter by Taurus het hy baie gedoen om stemloses stémhebbend te maak. Daar is talle voorbeelde van skrywers wat ‘n bloutjie geloop het by hoofstroom-uitgewers en by Taurus ‘n tuiste kon vind. Soos Johann de Lange met Nagsweet in 1991. ‘n Bundel wat weens die gay-tematiek onrus veroorsaak het, dog persoonlik ‘n gunsteling bly.

Taurus is immers gestig om Brink se Kennis van die aand te publiseer. Hierdie klein uitgewershuis het telkens gehalte uitgegee. En storms gepypkan. Dit was woeste dae vir enige uitgewer wat P.W. of die ander gesante gekritiseer het.

As kenner van veral Breytenbach se digkuns het hy telkens besondere insigte vir ons gegee en later aan die UWK artikels en boeke oor die Marxistiese kritiek gepubliseer.

Ek was telkens bewus van sy kennis van Foucault en die analises van magsbasisse het hy ontmasker.

Ons het mekaar later jare by kongresse gesien. En eenmaal op ‘n vlug terug van Bloemfontein het hy langs my gesit en ‘n nuwe Brink-roman met ‘n potlood gelees. Onderstreep. Aantekeninge in die kantlyn. Deeglik gelees.

Ons het uiteraard ook ons verskille gehad. My uitgesproke feministiese en dekonstruksie-aanslag het hom nie altyd aangestaan nie. Van sy kritieke oor digters het my nie altyd behaag nie.

De Lange se Die algebra van nood (2009) het hy beskou as “onnoemenswaardig” (Die Burger 19.4.2009) en ek het my kritiek oor sy resensie met hom gedeel. Hy het dit aanvaar, ofskoon ek uitgesproke knorrig hieroor was.

Hoe kon hy dink die beelde is “uitgedink”? En waarom meen die bundel is te “lank”?

Hierdie bundel is uiteindelik met die Hertzogprys bekroon.

My bundel En skielik is dit aand het hy gepiets vanweë die “te veel woorde”. Maar aandagtig het hy geluister; kritiek kon hy vat op die ken.

Hy sou ook dink en wag voordat hy antwoord. Aan sy baardjie vroetel en sê:”Ek weet nie …”

Trouens, hierdie teësprake voed immers ‘n letterkunde. Dit bewys Imre Salusinszky  sy onderhoude opgeneem in Criticism in Society (Methuen, 1979)  waar ‘n gedig (“Not Ideas about the Thing but the Thing Itself”) van Wallace Stevens telkemale uit verskeie invalshoeke bekyk en gelees word. Frank Kermode lees anders as Bloom; Barbara Johnson verskil van radikaal van Northrop Frye.  Miskien is Ampie Coetzee die naaste wat ons kom aan die werk van Frank Lentricchia en die sosiale bewussyn van én oor tekste. Ek dink hier aan Criticism and Social Change (Chicago, 1983) en in die onderhoud bely Lentricchia hoe sy ouers as werkersklas mense geweldig hard moes werk om te kon oorleef. Sy moeder se hande het soos ‘n man s’n gelyk.

As eksterne eksaminator aan die UK was hy altyd regverdig in sy oordeel oor studente. Hy het wonderlike anekdotes vertel oor Van Wyk Louw, Ernst van Heerden en Peter Blum.

En ‘n mens haal jou hoed af vir sy standpunt oor Afrikaans. ‘n Ware taalstryder wat met feite gekom het en nie net met emosionele argumente nie.

Spot en opstuur. “Ag toe, jy en jou grênd Offrikonse uitspraak … ag toe nou.”

Veral sy humor sal ek altyd onthou. Na ‘n kongres by Bloemfontein sit ons en wag op ‘n lughawe. Ons het mekaar aangepor om satiries te raak. Hier sit ons en evalueer die vroue van Bloem: stoets, geperm, sykouse en met haai polfaais. Ampie bulder van die lag oor my opmerkings en agterna weet hy te vertel dat dit vir hom so bevrydend was om saam met ‘n vrou na ander vroue te kon kyk. Alles parodies en vol spotspraak. Boonop met ‘n puntestelsel.

Daardie aand neem hy my huis toe. Weens ‘n vlugvertraging was daar geen taxi’s meer op die lughawe nie.

“Kom. Laat ek jou huis toe neem. Ons het so lekker gelag!” Om die berg tot in Tamboerskloof. Toe is hy terug Nuweland toe.

Elkeen van ons met ‘n literêre paradigma wat radikaal verskil. Net oor die skoonhede van Bloemfontein was ons op dieselfde bladsy.

‘n Man vol teenstrydighede. Enersyds stoer Afrikaans; andersyds krities oor grond en die plaasnarratief soos hy dit ontleed in ’n Hele os vir ’n ou broodmes: grond en die plaasnarratief sedert 1595 (2000).

Gelukkig is ek altyd kongruent en nooit teenstrydig nie.

Ek hoor hom bulderlag.

Joan Hambidge

Kyk aanlyn na Ampie Coetzee se huldiging in Digterstuin

Wednesday, October 21st, 2020

 

KYK AANLYN NA AMPIE COETZEE SE HULDIGING IN DIGTERSTUIN

Ampie Coetzee (81), Afrikaanse letterkundige en stigterslid van die Breytenbach Kuns- en Kultuursentrum in Wellington wat vroegoggend op 15 Oktober in die Paarl-hospitaal na hartversaking gesterf het, se huldigingsbyeenkoms Sondag 25 Oktober om 11:00 in die digterstuin by die Breytenbach Sentrum sal aanlyn gevolg kan word.

Die skakel is https://www.youtube.com/user/BreytenbachSent

Almal is welkom om die huldiging in die digterstuin by te woon, maar weens die Covid-regulasies sal ‘n beperkte aantal mense toegelaat word en die veiligheidsmaatreëels streng toegepas word. Vriende en belangstellendes wat die geleentheid wil bywoon, word versoek om vir Jessica by 021 873 2786 te kontak.

Die Breytenbach Sentrum is op die hoek van Burger- en Malherbestraat.

 

Ampie Coetzee sterf

Friday, October 16th, 2020

 

 

 

Ampie Coetzee (26 Junie 1939 – 15 Oktober 2020) is Woensdag in die ouderdom van 81 jaar oorlede. Hy was ‘n bekende literator wat aan die Universiteit van die Witwatersrand en die Universteit van Wes-Kaap in die Afrikaanse Letterkunde gedoseer het. Ons innigste meegevoel gaan uit na sy familie en vriende.

Versindaba versoek digters wat reeds solo-bundels by hoofstroom-uitgewers gepubliseer het, om in die volgende 4 weke huldigingsgedigte vir Ampie Coetzee in te stuur. Coetzee het self dikwels tot die gedigteskat op Versindaba bygedra.

Marlies Taljard

(Inhoudsbestuurder: Versindaba)

 

Breyten Breytenbach. Vertaling in Engels

Sunday, March 1st, 2020

Breyten Breytenbach: Vertaling uit Afrikaans in Engels. Vert. deur Ampie Coetzee

 

lay-aside letter for a poem

 

Dear poem, stay with me.

Do not when the end is near

leave me in the lurch. We have been together in many stories

for years and tides, through lands and landscapes and loves

and secret rooms where gallows towered,

from the one mask to the other

monkey trick or apostrophe or funeral. Who knows me better?

 

I did not always treat you well,

misused you, whored with you, even

like a shameless Peter betrayed you as a sentimental weakness

or something one whispers under the cloak to fighters in the mountains

even before the cock crows a third time.

 

Yet I never actually forsook you.

I saw how hard you tried

to be my forefront and my rearguard

to cover my fear and ecstasy, how often you

had to apologize for me.

 

And now you have come of age – or simply sick and tired?

Now you can  so-called live on your own without me.

But stay a while. Hold tight my hand

and lead me now I can see and know less and less

to count off the words like scarce small change.

Come let’s pretend we still like each other

and travel together the last syllables

to where I can let you walk on your own

to the death of the tongue.

 

Oh, we could have gone further, I grant you that,

up to the borders of crossing

where I was too scared of losing you, my young guide.

 

Do you still remember our distant discoveries

in dark trains through the night, click-clack,

and the dreams I had passed on to you,

to wake up early and hungrily

look through the window upon new landscapes

of lying-erect mountains where other wild poems live –

what are the people doing there?

 

You are the only one that I ever allowed

in the intimate lost places, to lay with me

and the beloved under the sheet

with your feet like rough metaphors.

 

And now we are old. I am looking for you, bokkie-bokkie

on the yard, paging through tattered notebooks

to see if perhaps you’ve left a message

(you always had too many loose thoughts.)

But you are missing. You don’t want to take revenge, do you?

 

When I wake up from the night you have

left me an empty sheet of paper.

You look at me across the work table speechless.

What do you want to say?

 

That it has passed? I am too old and full of freckles?

That I couldn’t protect our thoughts anymore,

I no more wanted to inject you with speech,

and you choose to live in the bush like a beast

to sing and to dance of forgotten gods?

 

Rather kill me before you go.

Stay with me.

Slit my throat as final line!

 

(‘weglêbrief vir gedig’  from die beginsel van stof pp. 34-36. Human en Rouseau, 2011.)

Breyten Breytenbach – vertaling in Engels

Thursday, March 14th, 2019

Breyten Breytenbach – Vertaal deur Ampie Coetzee

.

New York, 12 September 2001

 Then it went dark.  Real dark. Like snow’ – words of a survivor

 

will the hand keep writing

will any poem have enough weight

to leave a strip of flight across the deserted landscape

ever have enough face against death’s dark silence

who will then tell

 

this large antheap of people are skinned today

sombre and abused, clear and foggy

as if the sordid brown of spluttering towers

still sweeps the skyline away like a dirty flag

 

images keep lamenting for expression beyond the eye

airplanes are bombs filled with scrapnel of soft bodies

then the inferno of flaming flowers from skyscrapers

human flares like crashing angels from the highest storey

down, down, beside glimmering buildings of glass and steel

weightless and slim and streamline – winged

a shooting star mirrored in the fleetin bg language of forget  –

the hellhound of destruction has a red, laughing tongue

 

who will tell who can tell

the eye does not understand the sky is blue

through the sad and chilly winter of the atom

people stumble people slide people crawl people-people

where are the faces laying

 

old for their years or conjugal togetherness

from skull to toes grey of ash

 

under rubbish and debris rosy bodies mumble and move

and in the East River confidential files are drifting

and tatters and feathers torn human flesh

scorched confetti of the dog’s feast

 

where are the faces

will the tongue still think tomorrow tomorrow

can still pulse in the dark lair

with the flaming memory of joy

will any poem someday somewhere have enough weight

to leave a handwriting that speaks of fall and forget

will death keep quivering in the paper

 

[die windvanger. Breyten Breytenbach. Human & Rousseau. 2007 p. 56-57]

 

Translated by Ampie Coetzee

 

Ampie Coetzee. Wanneer woorde niks meer sê nie

Wednesday, April 26th, 2017

 WS Merwin

WANNEER WOORDE NIKS MEER Sê NIE

Die Amerikaanse digter W.S Merwin (89) het al meer as 50 poësiebundels gepubliseer, plus ander literêre werke. Hy was tweekeer die wenner van die Pulitzerprys, in 1971 en in 2009.  In 2010 word hy aangewys as die United States Poetry Laureate. In 2013 is hy die eerste ontvanger van die Poolse ‘Zbigniew Herbert International LiteraryAward’ , wat Breyen in Meimaand hierdie jaar kry. (Breyten skryf korliks ook oor Merwin en ander digters in Versindaba Jan. 2017).

Sy poësie werk met metafoor en paradoks, en daar is intuïtiewe oomblikke wat mens slegs so kan lees, feitlik sonder interpretasie-moontlikheid. Oor hom is daar ook gesê: ‘Merwin is our strongest poetry of silence and doubt, vacancy and absence’.

Ek wil ‘n gedig van hom aanhaal wat al hierdie eienskappe het; maar – en dit is belangrik – dat dit ‘n gedig vir ons tyd en ons Afrikaans hier in Suid-Afrika is. Asof hy kon geweet het wat met die skrywers van ‘n sterwende taal gebeur. (Hierdie gedig kom uit die bundel ‘The Rain in the Trees’, 1988)

Losing a Language

 

A  breath leaves the sentences and does not come back

yet the old still remember something that they could say

 

but they know now that such things are no longer believed

and the young have fewer words

 

many of the things the words were about

no longer exist

 

the noun for standing in mist by a haunted tree

the verb for I

 

the children will not repeat

the phrases their parents speak

 

somebody has persuaded them

that it is better to say everything differently

 

so that they can be admired somewhere

farther and farther away

 

where nothing that is here is known

we have little to say to each other

 

we are wrong and dark

in the eyes of the new owners

 

the radio is incomprehensible

the day is glass

 

when there is a voice at the door it is foreign

everywhere instead of a name there is a lie

 

nobody has seen it happening

nobody remembers

 

that is what the words were made

to prophesy

 

here are the extinct feathers

here is the rain we saw

 

Herinnering, geheue, is ‘n eienskap van Merwin se poësie. Hier is dit duidelik in die droefheid oor die taal wat verdwyn het. Ons het min om vir mekaar te sê. Die  implikasie is, omdat ons nie meer woorde het nie. Asem verlaat die sin en kom nie weer terug nie; net soos dit waaroor die woord was, nie meer bestaan nie. Oral is daar leuens. Woorde kan profeteer, maar net vere bly oor, en die reën wat ons gesien het.

Dikwels is daar paradokse en metafore: reën wat ons hier gesien het, is dood; en aan die begin die uitblaas van die asem. Dan, waar mens miskien intuïtief moet lees, in reëls soos: ‘ the noun for standing in mist by a haunted tree / the verb for I”

In sy tweede bundel al (‘The dancing Bears’ ,1954)skryf hy oor die poësie. Dikwels paradoksaal, soos in On the Subject of Poetry:

 

‘ do not understand the world, Father,

By the millpond at the end of the garden

There is a man who slouches listening

To the wheel revolving in the stream, only

There is no wheel to revolve … ‘

 

En aan die einde:

 

I speak of him, Father, because he is

There with his hands in his pockets, in the end

Of the garden listening to the turning

Wheel that is not there, but it is the world,

Father, That I do not understand’

 

Om nie te verstaan nie, om taal te verloor. Dis die droewige waarheid vir die digter.

 

Gedig en aanhaling uit  W.S Merwin. Migration, New and selected Poems, bls.286 en 25.  (Copper Canyon Press 2005).

 

Ampie Coetzee.

13 April 2017.

 

 

Ampie Coetzee. Seks is ‘n Gebed

Monday, April 4th, 2016

C4Pgg7y

Seks is ‘n Gebed

(Hierdie teks is ‘n verwerking van gesprekke wat plaasgevind het met die verskyning van André P. Brink en Ingrid Jonker se liefdesbriewe, Vlam in die Sneeu, en ook met die bekendstelling van Anton Brink se kunsuitstalling, waar die verhouding tussen hom en sy pa pynlike herinneringe gebring het. Die gesprekke het plaasgevind in die galery van die Breytenbach Sentrum in Wellington, op 19 Maart. )

.

Die uitspraak van André wat ek as inleiding wil gebruik, kom uit ‘n artikel van hom wat in 1964 (Standpunte 18.2) verskyn het: ‘Oor seks en religie’. Ek haal aan :

‘Die geslagsdaad is die seksuele ekwivalent van gebed  … die belydenis van sonde, en die afstroop van die klere is, repektiewelik, die onontbeerlike vanselfsprekende voorwaarde vir die religieuse en die seksuele moment: elk is ‘n daad van blootstelling vir en voor die Ander, ‘n daad van weerloos-maak in volstrekte eerlikheid …’  (Contrary, 2013, 149)

Die rol van die vrouefiguur as sleutelfiguur word dan spesifiek uitgespel:

‘Die vrou bring geboorte; daarna  bring sy val; uiteindelik bring sy die moontlikheid van wederopstanding. Religie en seks is hier ongedifferensieer'(150)

Willie Burger haal soortgelyke woorde van André aan:  ‘ …seks is vir hom ” ‘n soort Mis-hou waarin die transsubstansiasie volkome is” en hy vra of seks miskien die ‘ongelowiges’ se ‘suiwerste religie ‘ kan wees  (Vlam in die Sneeu, 2015, 11).

th

André se eerste roman waarin die seksuele oomblikke geromantiseerd figureer is  Lobola vir die Lewe (1963, 89). Die verwoording van die seksuele is die vervulling van die liefdesdaad – en hier word die Bybelse betrek:

Ek haal aan :  ‘  … hoe mooi is jy , my roos van Saron, my beminde, en my hande reis teen jou sagte heuwels op, en af weer na die dale, beminde, o vannag, o vannag sal alle menslik eeue deur ons stroom

die bronstige Lilith wat met haar seun verkeer,

en Adam en Eva,

Simson wat hom lomerig aanvly teen die listige Delila,

en Dawid teen die skone Batseba,

en Salomo teen sy lelie-van-die-dale …’ (89)

.

En dan later, nou buite Bybelse verband :  ‘Kom, sê sy teen sy wang, Kom nou.

Hy voel hom diep ingly in warmte en sagtheid en genade terug in ‘n voorwêreldlike bestaan in lou diep water, beskermend, soos ‘n poel waar hy in afduik, diep, ver, teug na alle wondere en waar alles moontlik is en alles vriendelik en alles goed, so goed, so goed; en sy met soet gelukkige oë onder hom, met vuurlig en stilte …’ (90).

Hoe sou die Calvinistiese, die gelowiges, hierop reageer het – as skokkend en verbiedbaar? Die Wet op Publikasies het gekom. Dit was aan die begin van die Sestigerjare. En vir hierdie prosabegin, moet ons vir André dankbaar wees, alhoewel hy soms pretensieus was.

Byvoorbeeld: daar is in Lobola ook ander verbintenisse met die religieuse, wat taamlik eksplisiet is, nl. Die Katolieke Stasies van die Kruis. Dan ook ‘n soektog na selfontdekking (wat ‘n deurlopende tema in André se werk is). Dit sal seker verhelderend wees om die inhoud van hierdie 14 stasies na te gaan; maar dit sal beteken dat ooreenkomstes met Jesus se Via Dolorosa gesoek moet word in elke hoofstuk .

Die boeke wat deur André geskryf is in die begin van die sestigerjare waar seks en religie tot ‘n mate saamgaan (alhoewel die religie minder as die seksuele is), is dan Lobola vir die lewe ; Die Ambassadeur, ook in 1963; die liefdesbriewe van André Brink en Ingrid Jonker vanaf 1963-1965. Vlam in die Sneeu, onder redaksie van Francis Galloway. Dis uitgegee in 2015. Dan ook Orgie in 1965.  Dis belangrik om te besef dat die briewe nie fiksie is nie, maar dat daar deurgaans verwys word, spesifiek na die skryf van Die Ambassadeur, en in ‘n mindere mate Orgie.

thuneOs

Aangesien die briewe in Vlam dan waarskynlik van die eerste tekste was waarin die seks/religie-verbintenis tot ‘n mate figureer, sal ek eerste daarmee begin.

Die volgende gedagtes in die reeks is:

.

bl. 320: ‘Ek lees – of peusel – aan ‘n werk oor die magie The key of the mysterious. Mooi dinge in. Vir jou stuur ek dít: ‘”The least perfect act of love is worth more than the best act of piety. Judge not; speak hardly at all, love and act”‘

Ek verskil net:: elke daad van liefde is ‘n “act of piety”, is essensieel religieus. Dis al religie wat ons hét, waarvan ons séker is, en dalk wat ons nodig het.’

.

In Engels is ‘pious’: ‘for the glory of  God and the good of man’ (Oxford Woordeboek). Ek dink die gedagte in Engels gaan meer oor liefde in die algemeen, nie net tussen man en vrou nie. André wíl egter hê dat dit spesifiek ‘n ‘daad’ moet wees, die seksuele, en nie net liefde vir almal nie.

Dit gaan dan ook oor die verlange na die geliefde. In een van die briewe aan Ingrid skryf hy:

.

‘Ek leef in suiwerder verlange na jou as ooit tevore. Toe ek klein was, het my ma my soet gehou met ‘moenie liewejesus se hart seermaak nie’ Wees jy, my kokon, my liewe jesus. Dat ek in elke ding, elke dag, eers vra: is ek hierin waardig aan jou liefde’.

.

 (‘Kokon’ – die omhulsel waarin papies van skoenlappers toegespin word. André gebruik allerlei metafore vir aanspreekvorme by sy briewe. Hier is dit die pudenda, die privaatdele. Oral is daar sulke naampies waarmee briewe begin – meer by André as by Ingrid. Soos ‘Lagkind, my Kokon’; ‘Liefste liefling, ‘Kontjie; ‘ Beminde soos aarde’, ens. Mens sou ‘n bloemlesing kon maak – maniere om hallo te sê vir jou geliefde!)

Jesus, waardigheid, verlange, gaan saam met die godsdiens. Waarhede soos hierdie, dink ek, is emosioneel geskryf, wat natuurlik natuurlik is; maar ek glo nie dat ware liefde – seksuele liefde – met die liefde vir Liewe Jesus  hand-aan-hand hoef te gaan nie.

4daa35345cd645878bae6fa107ca07e5

In sy beskrywing van die seksuele daad, en ook die romantiek daar om is dit die meesterlike skryfvermoë van André, en (ook van Ingrid –miskien aanvanklik ingegee deur die leidende skrywer) die literêre insig, die kennis van ander skrywers se werk. Dis ‘n bloemlesing van aanhalings en metafore en beskrywings. Maar die sterkste was die seksuele.

Maar André dig ook vir haar. Hy sê:

.

 ‘En – gek, sal jy sê –jy’t ‘n onvermoede iets in my oopgemaak en my aan die dig gemaak! G’n “hoë en dwingende taak”nie – maar dalk ‘n soort noodklep om ons paar, maar kosbare, dinge te besweer en te laat dúúr’.  En van tyd tot tyd stuur hy ‘n paar ‘pleegsels’ (24. Dit was einde April, 1963).  Op die 9de Mei antwoord sy op hierdie gedig van hom:  ‘Weet jy, my hartjie, hierdie gedig “selfs heiliges” van jou is die mees geslaagde een sover. Het jou reeds gesê: net die einde aard te veel na Van Wyk Louw: wil voorstel dat jy dit inperk en werk om dié reëls’.

Dan haal sy aan:

.

Selfs heiliges

moet tekens nalaat om onthou te word

‘en: maar méér poëties: Dan’ (Sê sy tussenin)

maar jy word onthou net deur my liggaam

‘en:’ (sé sy)

die manier waarop jou klein duiweborste nesgemaak het

in my hande;

en jou maagdelike stil soet slaap by my daarná.

Maar noudat jy weg is

en ek jou enigste argief

wie sal hom op die woord verlaat …

…klein vergeefse vergeetbare tekens …(45)

.

Sy sê ook daarby  …’ ek stem ook saam met jou en Durrell: “‘Love is a form of metaphysical enquiry'”. (Miskien eerder dit as ‘n gebed!). (41)

André reageer nie op haar aantwoord nie. Sy het ook bygeskryf, as Ns.

‘Hoe lank sal dit duur

oomblik van werklikheid

sonder die waansin

En in aanraking met die droom’ (46-7).

.

Dit sal boeiend wees om te probeer vasstel vasstel watter van Ingrid se gedigte verwys direk na die liefdsverhouding.

Rook en Oker verskyn in 1963. Mens sou miskien al daaruit iets kon lees. Byvoorbeeld het die laaste strofe van die eerste gedig daarin – ‘Op alle gesigte’- nie iets wat alreeds, aan die begin van die verhouding, iets van ‘n eindiging daarvan, veral die bloed wat ‘wil verander in water’?

.

‘My dae soek na die voertuig van jou liggaam

my dae soek na die gestalte van jou naam

altyd voor my in die pad van my oë

en my enigste vrees is besinning

wat jou bloed wil verander in water

wat jou naam wil verander in ‘n nommer

en jou oë ontsê soos ‘n herinnering’ (3)

.

Dis briewe van die verhouding vanaf  21 April 1963 tot 31 Desember 1963, met ander woorde na die verskyning van Rook en Oker (die hele verhouding het natuurlik aangegaan tot 1965).

In Junie 1963 is daar  die volgende gedig:

.

Ons

Vir André

.

Só sal jy áfsterf van my

soos jou vergeefse saad

nakend soos water      brandblink

soos laat

april

soos hande nakend

mooi soos verganklikheid

soos ‘n laaste woord

treurig soos bloed

geen kleine

nét

dié kleine dood

Môre brandblink ons onverwekte

saad     die môre

breek aan die bloeisels

nuwe meisies soos maagde

môre

sterf en en jy                                    (Versamelde werke 91)

.

André probeer nóg gedigte skryf. Dit word later minder en minder!

Ek haal net enkele reëls uit ‘n later een aan:

.

‘Kon mens maar sonder sê

van liefhê liefhê

wéés

sodat niks gemeet hoef te word

aan die tyd nie

want hoe lank duur duur?

is? is? …..  (77)

.

Maar die liefde sterf.  Van André se kant af? Ek kan nie eintlik vasstel nie, behalwe dat hy ‘n ander vrou gekry het.

Hy en Ingrid se verhouding het twee jaar geduur, van April 1963 tot April 1965 (dit lyk asof dit beplan kon gewees het!)

Sy voorlaaste brief bring die Here by:

.

‘Twee jaar.

Ja, twee jaar. Loof die Here o my siel, en alles wat in my is, Sy Heilige Naam. Maar:

‘April is the cruellest month, breeding

Lilacs out of the dead land    …..’

.

Eers loof hy die Here (wat dan natuurlik deel van hulle liefde was!), dan haal hy aan ‘n strofe uit T S Eliot se Waste Land. Met April as eerste woord!

Die laaste brief is dan:

.

‘April

Lief kind, sit by my en luister  …..

….Ja, ek was toe by haar (Salomé). En ons het saam geslaap.

Ek staan nakend voor jou; ek wíl geen klere of beskutting behou nie.

Ek mag nie eens vergiffenis vra nie, want dit  impliseer skuld – en net so min as wat ek ooit skuld kan voel oor my en jou, kan ek dit hieroor voel’

.

Aan die begin het ek aangehaal dat André gesê het dat ‘die seksdaad is die seksuele aktiwiteit van gebed .. die belydenis van sonde’. Nou, wanneer hy afskeid neem van Ingrid sê hy dat hy by ‘n ander vrou gelaap het –en dat hy nie om vergiffenis vra nie want dit impliseer skuld .

Maar nou is dit nie die belydenis van sonde nie! En is seks dan nou nog ‘n gebed?

.

© Ampie Coetzee (Maart, 2016)

.