Posts Tagged ‘Asbestose’

Andries Bezuidenhout. Blou dood

Wednesday, March 16th, 2016

Die dorp Prieska se naam beteken “Plek van die verlore bokooi” – oorspronklik “Prieschap” in Korana. Die dorp is in 1882 gestig, die jaar toe bouwerk aan die eerste kerkgebou voltooi is, op ʼn plek waar ʼn Nederduits Gereformeerde gemeente al vanaf 1878 eredienste onder bokseile gehou het. Blykbaar is die Oranjerivier tradisioneel hier met waens en veë oorgesteek. Prieska was bekend vir halfedegesteentes wat orals rondlê, soveel so dat die Britte ʼn hele fort van ongepoetsde tieroë gebou het.

ʼn Straat in Prieska is na asbes vernoem. Die woord “asbes” kom van die Griekse woord vir “onuitblusbare vlam”. Die mineraal is in antieke tye as olielamppitte gebruik. Met die aanvang van die nywerheidsrewolusie is die ontginning van asbes op ʼn groter skaal aangepak en as insulasiemiddel in stoomtreine gebruik.

Asbes is iewers tussen 1803 en 1806 naby Prieska deur die Duitse geoloog Lichtenstein ontdek. Weens die blou kleur van die tipe asbes in die Noord-Kaap het hy dit “Blau-Eisenstein” genoem. ʼn Paar jaar later, in 1831, het Stomeyer en Hausmann die mineraal herondersoek en die naam “krosidoliet” (in Engels “crocidolite”) gebruik om dit te beskryf. Die woord is ontleen aan die Griekse woord wat na ʼn stuk lap of wol verwys, waarskynlik weens asbes se isolasievermoë. Of die verdwaalde bokooi iets hiermee te make het, weet niemand nie.

Die eerste Suid-Afrikaanse asbesmynbouaktiwiteite is in 1893 deur die Cape Asbestos Company by Koegas begin. Aanvanklik het die maatskappy op kontrakteurs staatgemaak om die asbes met pikke en grawe te myn en dit dan aan die maatskappy te verkoop. Teen 1918 was die maatskappy self by mynbou betrokke en het skagte begin sink om by dieper some uit te kom. Cape se asbesaanleg was aanvanklik in Turyn in Italië (vanaf 1894), maar het later aanlegte in Brittanje begin (by Barking in Londen in 1913 en Acre Mill in Wes-Yorkshire in 1939). Beide aanlegte is in 1968 gesluit, deels weens die besef dat asbes ʼn ernstige gesondheidsgevaar inhou.

Die aanleg by Prieska het egter aangehou om asbes te maal en uit te voer. In die 1940s het ʼn plaaslike dokter reeds besef dat mense wat asbes inasem siek kan word en doodgaan – wat later as asbestose, of “blou dood”, bekendgestaan het. Dit kan tot veertig jaar neem vir asbestose om diagnoseerbaar te word. In ʼn ekstreme vorm veroorsaak dit ʼn tipe longkanker.

Vir dekades lank het vragmotors met asbes in Prieska se strate reg gestaan om die produk na Suid-Afrika se stede en hawens toe te vervoer. Asbes is gebruik om paaie in die omgewing te bou, asook om die gholfbaan gelyk te maak en om die skool se verspringput uit te voer. Omdat die aanleg in die middel van die dorp was, het die nagwind die dorp met asbesvesels bestuif. Cape het in 1979 aan Suid-Afrika onttrek, maar die aanleg in Prieska is eers in 1986 gesluit. Dis eers onlangs gerehabiliteer.

Nou is daar ʼn massiewe sonpaneelkragsentrale in die omgewing. ʼn Mens ry daarby verby as jy Kimberley se rigting toe gaan.

Dieselpomp met wolke, Prieska

Dieselpomp met wolke, Prieska

Gisteraand op Prieska aangekom,
wolke daar bo ʼn asbesplafon.
Bankmasjien te droog vir ʼn oornagkamer
maar nat genoeg vir hanepoot en ʼn leksel brandstof
wat perdalks tot by Kimberley sal uithou.
Als ingetregter, wyn by keel en diesel by tenk
en toe langs ʼn heining
op die hoek van Lootslaan en Asbestosstraat
onder ʼn straatlig parkeer.
Drome van ‘n bokooi wat met vreemde tong blêr,
aanbiddingsdreunsang onder tentseile,
pikke teen blou klippe, ratte knars,
miswolke tot bo die kerktoring.
Iewers iemand met ‘n onblusbare hoes.
As die oggend wakkerbibber,
aanskakel vir verder ry
eers verby plase met name soos Holsloot en Kaaldraai.
Iewers buitedorps, hou stil vir ʼn sonsopkomskots.

Bronne

Verskeie op die web, maar veral: Hanekom, Hermanus Johannes. 1966. The Crocidolite Deposits of the Northern Cape Province. Doctor of Science, Departement of Geology, University of Pretoria.

  •