Posts Tagged ‘Breyten Breytenbach’

Breyten Breytenbach huldig Ampie Coetzee

Sunday, October 25th, 2020

 

« because I am not a god

I cannot help but use metaphors »

 

jy wil die kole van die lewe oopkrap 

op soek na die rokie van ‘n slotreël

hier en daar

vir afsluiting ?

 

maar pasop !

dalk kry jy nog die poespas glimming

daar en hier

van ‘n oog wat nie wil ophou kyk 

 

– haastige hond verbrand sy tong –

 

wees geduldig, jong :

binnekort is alles as

om na vier huise van vergeet gestrooi

weggesing te word op die wind

 

 

Liewe Ampie, broer –

 

Ek wou begin met die twee aanhalings hierbo omdat ek voel dit lê die lyne van ‘n voortgaande gesprek neer. Die tema’s is nie aanvullend nie, ek weet, en reeds uitgebrand. Maar van wanneer af sou ons gesels om tot ‘n slotsom te geraak? Vandag se waarheid is môre se oukos het die oumense gesê. Nouja, ons het toe oud geword en kou nog steeds die woorde en kan nog steeds nie die kos opgeëet kry nie. Ons tande is mos klaar.

Is dit waar dat mens ophou lewe wanneer jy nie meer kan praat nie? Ek wens ek kon jou dit nadoen. In skrywe was jy altyd bondig: toe jy my breedsprakighede moes vertaal het jy op meesterlike wyse geïllustreer hoe mens met minder woorde oor die weg kan kom. Ek het ook probeer, maar my minder is nie altyd meer nie, en jy weet mos ek kan myself nie help nie. Vandat jy weg is praat en praat ek met jou, so asof ek jou dood wil praat. Terwyl ek wat sou wil gee om jou dood wég te kan praat.

Is dit alles om nié by daardie woord van stilte uit te kom nie?

Ek wil voorgee jy sou wil weet wat hier aangaan waar daar niks aangaan nie sedert jy die hasepad gekies het. Daar is niks om op terug te val nie, my ou maat. Hier en daar soms die opflikkering van ‘n sinnelose te ver gaan wat nou moet instaan vir die vorige ‘normaal’, en dan word dit ook geblus in vloede van selfvernietiging. En ons word stadiger figure in groepies van drie of vier wat deur mensverlate of mensvernielde landskappe dwaal op soek na gode of na kos. Ons sal van voor-af moet leer lewe. Dit gaan ons nie baat om enigiets te onthou van vroeër nie. Die dooies is nie dood nie. En die lewendes – jy wat miskien hier lees wat ek elders en binne ‘n ander tyd moeisaam skrywe – vir wie? vir wat? – lewe lankal nie meer nie. Ons speel die leë gebare ritualisties uit met rukke en stote, al is dit slegs in die verbeelde interaksie wat soos asemhaling is: jy wie ek my verbeel, en verbeel dat jy lees, en ek wat my verbeel die gedagtes bly beweeg, die hart klop nog, die vlerke sal aanhou tril terwyl die hand heen en weer loop oor die landskap wat soos papier is om te soek na spore van lewe of tekens waar wat gelewe het versaak is. En dat ons nog sou weet wat dit beteken om ons te skaam.

Want dit sal wees waartoe ons immer soekende spesie, so tragies misluk in ons gewaande ‘menslikheid’, gekom het : by die verbreking van die laaste taboe – dat ons weet dis nie meer nodig, en in ieder geval nie sou weet hoé om die dooie en lewende lyk te bedek nie.

 

niks bly oor

behalwe die moment van lewe

en dan die ewigheid van te gelewe het

 

in die onmiddelike van die hede

en die wegval van verlede

is gelyklopendheid die ontledigende oorleding

 

Miskien dan juis dit: dat die aaneenskakeling van momente, die oorgange van ‘n verlede na sy hede, miskien die besinging van die momentele omhede, die enigste monument is wat ons kan oprig vir jou.

Dan weet ons ook die reis was nie om enigiets te ontdek nie – hoe sou ‘n landskap ooit ‘ontdek’ kon word? – en ook nie om nuwe waarhede te maak staan nie. Maar om dit wat nog altyd hier was na te gaan soos mens ‘n horlosie nagaan vir die tyd in jouself. En daardie tyd sal vir altyd gaan. Al is dit net ‘n bietjie verder. Ook al is die ‘jouself’ wat die ervaring gaan vergeet om dit opnuut te belewe – oplaas die finale na-gaan van daardie jy of ek wat slegs bewuswording is, en, as dit nie anders kan nie, ‘n konstruk – aan die Grootvergeet toevertrou.

En ons sien dan daar is geen inhoud nie. Alles is vorm. Maar dit is tog alleenlik omdat vorm self die inhoud is, en is ‘vorm’ dan nie vloeibaar nie ? Vloeibaarheid is immers vorm wat vir ewig aanhou beweeg na inhoud. Om nietemin spore te laat, soos nou hier.

’’Basta!’’ hoor ek jou sê, en ek sien jou so voor my oë staan in jou kenmerkende houding met hande oor die buik gevou. ‘‘Genoeg! Hier lê ek dood gesiembaba en jy kom babbel obskure gemeenplasighede oor ‘vorm’ en ‘inhoud’. Die dood weet nie van sulke gemaakte slimmigheid nie. Genade! My léwe moet gevier word. Dis nie die verskoning vir nog meer neerslagtigheid nie ! Wil julle dan net aanmekaar huil en huil?’’

Lê ek jou nou woorde in die mond, Ampie? Maar jy weet tog ons is min en dat ons wil uitreik om mekaar aan te raak.

’’The real gives me asthma,’’ was ‘n stelling van die Roemeense skrywer Emil Cioran. Mens hoor nie meer veel van asmalyers nie maar ‘n simptoom van die kroonpes wat langsamerhand alle uitinge van ons handel en wandel binnesypel is dat mense kortasem word.

Ons lewe asof ons siek is. Die wakkerword was swaar. Soos dié van iemand wat nie asem kan kry nie. Ek het gaan kyk na die boodskappe in die bobbejaanspieëltjie – daardie organiese verlengstuk van ons interaksie, die dwelmmiddel en kougom vir die bewussyn. Dit gee mens die illusie dat jy nog lewe terwyl ons eintlik al dood is.

Anne-Ghrett het drie keer probeer bel in die nag terwyl ons in die agterste kamer die dooimensslaap geslaap het. ‘n Dag of wat vantevore het ons nog nuus van haar gehad, jy sou jou kragte herwin, wou opstaan uit die hospitaalbed om huis toe te gaan – ’’kom, kom,’’ het jy deur die plastiekpyp in jou gorrel probeer artikuleer, jy wou kerriekos by die huis gaan kook, al die bestanddele was tog daar. Jy kon slegs met moeite praat – maar dit was nie ‘n doodsroggel nie. ’’Nee,’’ het Grietjie geantwoord na ‘n lang stilte toe ek vra. ’’Nee, ons is nog nie daar nie… Die hospitaal is so netjies skoon, daar is so baie lig,’’ het sy herhaal asof sy haarself wou beskerm teen die ondenkbare. En daar was hoop dat jy beter sou word.

Ons is bly jy is nie in die donker dood nie, Ampie.

Hoekom is dit so uitsonderlik? Ons praat van ‘n enklawe waar voldoen word aan die normale vereistes van hospitalisering in ‘n land waar alles in duie stort en net roofdiere en stropers oorlewe. ‘n Land van mense waar ons geglo het dit sou moontlik wees om die mededeelsaamheid en medeverantwoordelikheid soos brode en visse te vermeerder want dit was ‘n ryk land, ryk aan al sy verrykende verskille, waar ons kleinlikheid verby sou kon steek en eeue se vergrype reg sou kon stel, waar ‘n etiese en omvormende verbeelding sou seëvier, waar ‘n leier met gebalde vuis uit die dood en die skaamte van ‘n politieke kerker sou kon stap om te sê, ’’Never, never again… ’’ ‘n Land van ménse soos jy en ek en ons almal. En nou is dit nie meer ‘n land vir mense nie. En juis daarom, en desondanks, so oorweldigend en hartverskeurend mooi

Maar jy het reeds jou hart by die huis gelos met die verskoning van vergeetagtigheid, die kluitjie in die riet, waarskynlik iewers tussen jou boeke in die studeerkamer bo-aan die steil trap wat te moeilik geword het om uit te klim.

Ampie, broer – soos die haan-stér het jy weggeglip agter die donker homp van Groenberg nog voor die dag ons hartseer kon erken in ‘n hand vol vere. Ons weet hoe draai die uitspansel bo ons, so ver en so digby. Het jy oop-oog in die nag daarna lê en kyk om die tekste te lees en die metafore af te lag wanneer die vuurtjie suutjies brand en vonke teen die hemel knetter? Sien? Nou is dit van begin tot einder helder omdat die donker alles omvat, omdat die donker jou van ons weggevat het. Daar kan geen onderskeid meer wees nie : jy is weg en nou oral aanwesig. Daar is hiér.

 

‘n Wyse vrou, ‘n sibille, sou ‘n paar dae later vir my skryf : ’’Die afsterwe van ‘n vriend wat so na aan die hart gelewe het lei tot ‘n ongenaakbare konfrontasie met die self.’’ Sy is so reg. Maar dan moet ons dit verder neem langs die lang pad wat Ampie Coetzee en ek, as bevoorregte, van so ver terug saam kon loop. Baie sal onthou van ander vorme van stryd, van ekskursies, van boeke en proefskrifte, van geleerde voordragte.

Ek wil onthou van ‘n boesemvriend met wie ek alles kon deel, soos so baie ander ook kon doen. ‘n Tjom en ‘n gabba. Iemand wat sy kennis en sy onbevangendheid teenoor die beste wat die mensdom en die wêreld het om te bied soos ligte vlerke kon dra, iemand met wie ek nooit kon stry nie al sou ek ook wil, iemand wat my in ‘n lagbui oortuig het van die gelykwaardigheid van almal wat as lewens- en doodsvonnis met die lettere handgemeen raak, iemand wat nooit beïndruk sou kon word deur status of aansien of mag of die stywerug stappie van die polities korrektes en hênsoppers nie, iemand wie se algehele empatie met die hefnots was en nie met die hefs nie, ‘n kameraad en medestryder wat net geken het van lojaliteit, iemand wat nooit ‘n ‘geheim’ sou kon dra nie want vir wat, iemand wat ‘n motorfiets kon regmaak, iemand met ‘n oog vir ‘n mooi vrou, iemand wie se hart tot boordens toe vol was met liefde vir sy naastes en seker meer so nog vir sy seuns, iemand wat my daarmee kon terg dat ‘n gedig uiteindelik net uit woorde bestaan en geen bitter eend kan iets daaraan doen nie, iemand wat as vriend meer agting gehad het vir ‘n karwag en ‘n tuinier as vir watter hooggestoelde noof dan ook, iemand wat saam met jou geloop het tot waar jou kar in die straat geparkeer staan om lank daarna nog totsiens te wuif in die truspieëltjie terwyl die hond om sy voete speel.

Die self is maar net ‘n fles leegheid wat volgemaak kan word met so ‘n vriendskap. Natuurlik rou ek oor jou, die ander, wat nou altyd daar is om my meewarig te konfronteer. Natuurlik treur ek oor myself, die niet, die tye van saligheid om ‘n tafel oor ‘n goeie bord kos en die godsgawe van die druiwestok. Oor hoe dit alles so vinnig verby moes gaan –

en ek wou nog, ek wou nog

Die pyn is ons s’n. Daar is geen Ampie om oor te treur nie. Dit is wat jou dood soos ‘n skerp mes in ons drome en skrywe kom lê het, en ek weet ek is bang om daardie mes met die snykant teen die lippe te hou : die verganklikheid, die brewwe moment van lewe, en dan die niks-meer. Wanneer ons voor jou afwesigheid buig, Ampie, is dit ook voor die aanvaarding dat elke ‘ek’ die ander is.

 

En die ander jy, ek.

 

verwyder self :                                             

sit dit opsy

om plek te maak                                        

vir ander                                                             

(ook self)     

                                                                  

want ons is die hede

van die verlede

wat vir ons lê wag :

in die verskyning

het ons ons verdwyning

onder lede

 

en indien dit so moet wees

dat jy my onder jou ooglede laat skuil

                                                   wil ek vra

                                                 (ek vra veel)

dat jy jou oë toemaak

om nooit weer te slaap nie     

 

Wanneer ek nou jou stem in my hoor is dit ‘n herkenning van die tydelike wat ek hier vorm probeer gee ook al is dit net die na-klank van ons uitruilings, die tuimelende wegdraai soos van ‘n bewussyn se sterreryk van syn. Die verskiet van ‘n lewe. En dat ons nie betyds die ongrypbare – en dalk ook die onbegryplike – tyd kon vashou om ‘n laaste keer jou lag te hoor, nog net éénmaal – een maal een is een – en sonder skroom die woorde kan gebruik wat so niksseggend is en so vol van wat ons ooit kon wou sê: Ampie, ons is lief vir jou, my maat.

 

Ek praat te veel?  Hoe anders? Die enigste wysheid wat ek van weet is wanneer mens in geselskap van die Ander is, om dit te geniet en waardeer, selfs al is hy nie meer fisies hier nie.

 

Maar eers moes daar die onthegting wees. Ons het onder in die vallei gaan eet saam met die langpad lorriedrywers. Ek het dronk geword en toe terug bult-op geloop met my dronkverriet terwyl ek met jou praat. Die nuus van jou afsterwe, die stilte, was nou swaarder as ‘n doodgebore droom in my buik. Maar ek het op my eentjie probeer dans, die landskappe vir jou probeer identifiseer. Het jy die silwer lig in die wolke gesien?

 

 

Die herfs voel nog nie na jaareinde nie. Is dit die verpligtende binding van smoellappies wat ons so doof maak vir omvorming? Die laatvrugte is ryp maar niemand gaan meer mark toe nie. Mens weet nie wat lekkerder ruik – die werf of die kliphuis nie. Jy was al hier by ons op Voëlplaas, onthou jy nog? Dit moes daardie tyd toe jy in Duitsland klas gegee het wees. Later die middag het ons van die nuwe wyn gaan aankoop in die kelder teen die hang van die berg om die vate tuis vol te maak vir die donker maande en jare wat kom, dat dit ryp en goudkleurig mag word soos herfs – ‘n versnit, grotendeels van die garnatx druif, ‘n kultivar hier in die Emporda-streek. Die Katalane is trots op hulle wyne, veral dié uit die Priorat. Ek kon nie vir ons twee vriende, Jordi en Lourdes, vertel van die wegskeur nie. Hulle sou begrip hê, dis ‘n wêreld dié wat lankal met die dood saamleef, en miskien het hulle dit aangevoel. Jordi, die ruwe bosbouer, was byna teer toe hy my touwys maak oor hoe om na die vate om te sien. Maar hulle kon nie weet van die verskriklike verlies, van jou weggaan nie, en hulle sou nie kon weet dis ‘n land wat in my sterf nie.

En toe byna soos ‘n besetene na die rekenaar om die foto’s waarop jy verskyn en skyn – wat is die verskil? – op te diep, byna meganies te hersirkuleer en aan te stuur, weer en weer. Die een, broer Cloete het dit nog geneem, waar ons dans asof ons in ‘n riel die wiel van kom en gaan wil vastrap. Dit was by koning Neels aan huis en onder ons het die see geblink. Ek sien sy baard het nou wit verbleik so asof dit krismis is. ’’You’ve gone and changed your hair again,’’ sing bra Leonard. Skalla, hy wat met ‘n basviool tussen die bene gebore is, was daar. En Prins Albert. Was Valiant Swart dan nie ook by nie ? En oom Ollie één met sy pensklavier. Speel, oom Ollie – spéél !

Dit gaan nooit nag word nie. Jy is nie dood nie.

En toe al die ander foto’s van en mét jou – jy jonk, middeljarig, saam met ons op Gorée met jou Zapata snor, oud maar stewig geanker in die onomstootlikheid dat dit miskien ‘n baastid is om méns te wees maar ‘n hond kry nie eers ‘n bietjie wyn nie. Ewig jonk. Ek weet ek is kwaad omdat jy skielik haastig geword het om oor te gaan – na wat? waar? na watter stryd? Om opgewonde te raak oor nuwe digters waar woord en taal ‘n eie lewe het?

Was dit so vreeslik om mens te wees? Ons kyk terug op wat onherwinbaar is in ‘n waas van nostalgie en dis goed om so te verlang na wie nooit weer terugkom nie. Dit verseker die voortbestaan van die spesie: ons weet nie wat die alternatief sou wees nie. Ons is, sover ons weet en gekom het as swerwers, ‘n eenmalige lewensvorm. Vandat ons op die agterpote regop gekom het wou ons weet wat agter die hemellyn lê, en moes ons onthou wat agter ons verdwyn. Ook reeds net om die rede vir voortbestaan aan die lewe te hou. Dis ons heentoe en ons vandaan en tussen die twee het ons geleer van die nêrens en die niet. Dit help ons niks. Ons projekteer en bou lugkastele vorentoe en ont-hou waaraan ons niks kan verander nie – behalwe dat ons dit ook anders maak in die onthou. En toe word ons ons bewus van ‘n syn, van ‘n innerlike ruimte, dat ons onsself en die kontoere van die wêreld verbeel, die ritme van lewe en dood, die droom, die afgryslike van goed en kwaad, die ewigheid van ‘n enkele lewe, die doodmaak vir ‘n appel en ‘n ei veral as dit die ander se eie is, die liefde, die skoonheid van ontluiking en verlies, die afstand en die eenwees, die onderdrukking en die bevryding, die een-saamheid (ek skryf dit met ‘n koppelteken) en die gedeelde medeskaplikeid, die vrees en die geborgenheid.

Wat ons bind, verder as enige ontbinding en verdwyning, is plek. En hierdie plek waar ons naelstring begrawe is om volwaardig méns  te word – jy weet dit al van toeka en nou nog meer so, Ampie – hierdie vandaan soos ook ons agter-die-berg wat die heentoe is, lewe in taal. Hierdie taal, hierdie unieke afstammeling van hibridisering wat ruimte skep vir hoe dit voel om mens te wees tussen ander, die bestaan en die vergaan met al die verantwoordelikhede van elke dag weer gebore te word in die syn-ontginning en bestaansbevryding van taal. Nie slegter of beter as ander tongvalle nie, maar ‘n enige uiting van ons reisgeskiedenisse van saamword en van skaamte. Ons ruilhandeltong van ballinge en oorblywendes.

Hoe sal ons weet van gisters as dit nie was vir hierdie bastermoeder van ons nie? Dis tog ons oopmaak vir ‘n moontlike vorentoe! Dis net die hede wat so neuk : die ontkenning van hulle wat van geen verlede of toekoms weet en wil weghardloop van ons gesamentlike aandadigheid, dié wat te fênsie geword het vir hulle eie fênbelts. Om die moedertaal te versaak is om jouself in die rug te steek. Jy kan maar smaail en hoop niemand sien jou verrotte tande raak nie, jy kan maar die vreemdeling se hemp aantrek asof dit jou eie is, maar die wond is daar. Jy sê: ’’Vir wat wil jy nou vir ‘n dooie preek?’’

Is Oorkant dan nie ook die skepping van ruimte nie? Ek sien uit na die Anderkant wanneer ons saam die kole sal oopkrap in die uitspanselhaard om, as ware, kak te skiet, ons tonge te klap en met trane lag te kry oor die groot bohaai van te gelewe het. ’’Léwe, sê jy? Waarvan praat jy tog ! Dis nie genoeg om te gelewe het nie, dis klaar erg genoeg, en dan moet jy nog doodgaan ook om tot hier te kom! Dit sit nie sommer in enigeen se broek nie.’’

Die ervaringsruimte van die selfverbystekende behoort tot die menslike bestaan, is die essens van ons uitasem totdat al die woorde gesê is, al dra ons geen kennis daarvan nie. Die afwesigwees van ‘n geliefde mens, vriend of vader of lewensmaat, word ‘n gedeelde ruimte van die hart vir ons wat agterbly. En niks meer nie. Ons praat almal met jou asof jy nog lewe, nog kan opvang, en ons sou kon troos. Wat ‘n vreemde lewende oorgang : jy is nie meer hier nie, ons probeer onsself moed en aanvaarding inpraat, en tog is jy nie heeltemal weg nie. Iets wat nie net jy en joune is nie kleef aan ons sonder dat ons dit eksklusief ons s’n kan maak. Dis waar, my Kleinboet – jy het dit dikwels aan my uitgewys : teen die tyd dat ek aan die einde van ‘n frase kom, langs die allemensbesit kronkelpad van die lewensreis, is alle betekenis daarmee heen. En dan is dit die mens se tyd om stil te word.

En te onthou ons wat nog ‘n bietjie verder gaan se verpligting is teenoor die lewendes – nie die dooies nie want hulle is verby en sal vervaag. Nie om die illusie van skynbestaan weer te laat leef nie, maar wel teenoor die dood as keper, merker, die muur van ophou waarteen ons almal ons name gaan skryf. Ons wat tydelik lewe – en soek na waar jy jou naam gelos het – weet dat jou heengaan die kleremakerskêr van ons verganklikheid is. Die hartseerpatroon wat ons aanvaar is oor jou, liewe Ampie – oor wat ons saam gehad het – hoe onvolledig ook, onafgemaak en ten dele, maar saam. ‘n Meemaak. Maar dan ook ‘n rouklag oor die eie dood, die dood van die self en die eie, die weggaan van lig, die opheffing van alle onderskeid tussen lig en donker, en dié hartseer is van die lewe. Ook daarin berus ons saamheid. Om dan tog met jou te wil praat is soos ‘n gedig, soos om woorde te los wat sienderoë van betekenis verander en wat sal verdwyn asof hulle nooit daar was nie. Maar daardie verskyning-om-te-mag-verdwyn is iets van ons altyd, ons pyn, ons allemensbesit, ons wysie. Sien, ons is toe tog één!

Ek onthou weer hoe jy my geterg het toe ek beweer ‘die digter voor-spel die verlede’, koppelteken en al. Veral toe ek jou wou beïndruk met die rooi taal se, ‘the poet pre-words the past.’ Ons staan op losse skroewe. Maar hoe anders sou jou gesig omskryf kon word as synde ‘n gedig?

Leeg en vol – die beginsel, die begin waarop alle beeldvorming berus. En die interaksie. En die vloei. Besinning in aksie, wording in handeling. Die handgesang. Picasso het beweer indien hy ‘n Chinees was het hy sy skilderye in woordprentjies geskryf. Dan maak dit mos nie saak dat jy dood is nie? Die ligryke ontplooing van berg en rots, van Groenberg in die donker, die gesig van glooiing en gelyktes, watervlakke, ‘n oop hemel, leegtes wat die spieël is van newel : dis alles in die papier waarop ons ge-ink word. ‘Wit’ verteenwoordig – luister mooi, want dis téén-woordig – lug, water, mis-baniere, wolkrangskikkings, paaie, die son se aanskyn… Witgrys as is die kleur van ons leegheid, jy proe ewigheid op die tong. Ons speel op die ink, het jy gesê, soos op ‘n musiekinstrument, soos om Ollie op sy pensklavier daardie dag om die see stil te maak. Sodat wanneer die beweging ophou ‘iets anders’, iets wat geen naam hoef te hê behalwe die weergee van berg en water, mag verrys.

So was jou denke ‘n roete na verre windstreke, ‘n pad wat lei na die ophou van die dichotomie denke-doen. Langs daardie pad het ons mekaar ontmoet in ‘n herberg vir die nag wat nooit sou vervaag nie, om dop na dop te maak en land en sand aanmekaar te gesels. Hierdie roete sou ‘n kaart word, mens wil nie hê die sterre moet verdwaal om sommer so deurmekaar te wei nie. En nou is dit ‘n mandala, ‘n sirkel, ‘n sfeer, ‘n omgewing, ‘n gemeenskap, om soos met die bitterbessiekrale van ‘n bidsnoer die sterre helder oordag naam vir naam te tel. Dis wat ek jou nog wou vra : om ‘n kalender van engle saam te stel. Is dit dan nie waarvan Mandela ook gedroom het voordat sy diskoers van koers gedryf is nie?

Hierdie eeu van uitspattige verryking toe die vernederde armes die klippe moes wees waaruit bloed getap word wat in olie sou verander, en ten spyte van die verslawing aan bobbejaanspieël kommunikasieverblinding, ’’let them eat shit in the belief it is cake,’’ is die eeu van verbanning. En tog, jy wou nie die belofte van die groot profeet Marx – soos teenoor profyt – laat vaar nie : dat die vervanging van die skuilte of die geborgenheid van ‘n tuiste, ‘n Boland, nie slegs ons name soos geskryf in die stof en die as sal wees nie, maar ons kollektiewe bewuswordende aanwesigheid in die geskiedenis, sodat ons weer in die hart van die werklike kan vertoef. Tot in lengte van dae. In die hartjie van verbeelding. Mag dit dan hierdie keer ‘n etiese verbeelding wees, soos jy dit wou hê.

Besef jy nou hoe moeilik dit gaan wees om ons los van jou te dink ?

Jy moet ons laat gaan, Ampie. Dis laat. Nag vir nag, brok vir brok, asem vir asem moes dit uit, hoe gebrekkig dit ook mag wees, om die leemte te kan vul. Ook om die ritme van die dans met die ewige neer te lê. Ons troos ons aan jou dood omdat jou lewe wat jy aan ander opgedra het so mooi en so kosbaar was.

Terwyl ek nou hier sit en skryf – dis nog donker buite, die Pirenneë se wit slaapmusse wag nog in ‘n slaap wat nie slaap is nie op die oggendson om sigbaar wit te word – fladder ‘n mot om my, lastig, val oplaas in my beker koffie. Met ‘n ergerlike vinger  – is om te skrywe dan nie byna net so moeilik as om te wil lewe nie ? – red ek hom van salige verdrinking in ‘n vloeistof wat van warmer klimate kom – en nou sien ek die vlerkies bgin weer tril. En nou is die notaboek besmeer. Ek trek ‘n sirkel om die mees evokatiewe vlek, dit lyk soos ‘n mandala. En noem dit Ampie. Nou weet ek nie of ek die kol of die mot bedoel nie.

Ons gaan dood in die nou en die hier, gedig vir gedig. Wat ook ons offer is aan die volheid van lewe, klein kewers, enklawes van die lig. Hoe weeg mens die gewig van ‘n gesig behalwe in gedigte?

Julle wat miskien hierdie ellelange, aweregse (Ampielinkse!) treursang teëkom in die Sentrum, julle wat nog jonger is, vir nou – onthou dit is nie hoe Ampie was nie. Julle moet onthou dat hy ‘n onstuitbare drang tot lewe en medemenslikheid gehad het. En met ‘n empatie vir alles om hom soos net die bewuste syn in alle tekortkoming en oneindigheid en liefde dit kan vergestalt.

Ek lig ‘n denkbeldige  eerbetoonbanier aan die vryheid van jou gees.

Hoezee ! Hoezee vir Abraham Johannes Ampie Coetzee!

 

soos asem

 

of dit nou die geluidlose rukkings is

wanneer ‘n wind snags die boomtoppe

met weemoed skud

of die bloue daghemel

wat ‘n flitsende skild is

of die maan ‘n potskerf

om die sere mee te krap

of selfs net die vae herinnering

aan liefdemaak wat nog aan ons vingers kleef

 

hierdie metafore saamgebind

in ‘n velsakkie woorde

in jou skoot gelê

by wyse van ‘n weggaangeskenk

 

dolos dit uit in die holte van jou hand

en sien hoe beweeg die skaduwees nog

soos asem

en wéét dat ons net ‘n geheue

aan ruimtestof is

 

maar lees ook : siende ek jou nou wil sê

hoe diep ons vriendskap ook hier mag lê bewe

dat die blydskap bly om saam met jou

op die aarde in hierdie leeftye te kon lewe

 

 

 

Dit is my bydrae tot die herinneringe, die 25ste Oktober, aan Ampie.

Maar dit is geskryf, met innige medelye en waardering, vir Anne-Greth Erasmus, vir Kobus Coetzee, vir Marko Coetzee…

Breyten Breytenbach, 15-23 Oktober, 2020 – Can Ocells.

 

 

 

Breyten Breytenbach. Thomas Deacon

Tuesday, July 21st, 2020

 

 

 

blank is jy gebore

die lewe het jou bruin gemaak

en gaandeweg inkgekleur

totdat daar niks meer was

om weer te vier

of uit te blaak

in dood se swartpapier

 

© breyten breytenbach, 2020

 

 

Nini Bennett. En garde!

Monday, December 16th, 2019

 

Dis ’n swierige tradisie – een van swaardgevegte, wraak, en baie bloed en liefde. Die protagonis is ’n onverskrokke avonturier. Jy eien hom aan sy savoir-faire-houding en windmaker manier van stap. Hy is sjarmant en lag doodsveragtend in die aangesig van gevaar. Hy leef volgens ’n persoonlike etiese kode van regverdigheid en geregtigheid, maar laat hom deur niemand voorskryf nie. Reëls en wette kan gebuig word in belang van ’n groter morele ideaal, of, om Bob Dylan aan te haal: “To live outside the law, you must be honest.” Hy sal veg vir die koning en vir sy land, as idealis ontferm hy hom oor die armes en onderdruktes en hy beskerm dames se eer. Dit is ’n swashbuckler, die protagonis soos hy uitgebeeld word in Europese avontuurliteratuur. Alhoewel hierdie heroïese argetipe al vir eeue met ons is, het dit die afgelope paar jaar opnuut momentum gekry met films en televisiereekse soos Pirates of the Caribbean, The Mask of Zorro, The Man in the Iron Mask, The Count of Monte Cristo en The Adventures of Robin Hood, om enkeles te noem. Ruwe eilandbewoners, seerowers en ’n weggesteekte skat iewers bevolk die landskap van hierdie verhaalwêreld. Die vroeë spore van die genre kan reeds teruggevind word in die poësie van Homeros met die verwysing na seerowers (Hymn to Demeter, in die sewende eeu v. C.), alhoewel die bloeiperiode van die ridderlike prototipe van die 11 de eeu tot in die hede sou voortduur. In 1920 is die swashbuckler vir die eerste maal gevestig as held op die silwerdoek met die verskyning van die stilfilm, The Mark of Zorro. En hy is steeds met ons; het nooit uitgesterf nie, maar het begin migreer in die magdom funksies wat die internet bied, byvoorbeeld rekenaarspeletjies wat die genre dan ook verruim het met die inkleding van wetenskapfiksie en fantasie, asook die herontginning van folklore en mitologie. Skrywers soos Lovecraft en Tolkien het bygedra tot hierdie vernuwing. Tog, in wese het die kerneienskappe van die swashbuckler nooit verander nie. Ook vroulike swashbucklers het toenemend hulle verskyning begin maak, byvoorbeeld in Cutthroat Island speel Geena Davis die hoofrol van ’n onverskrokke seerowerskaptein. Davis is bekend vir haar tawwe rolle.

Die woord “swashbuckler” het sy ontstaan in die 1500’s gehad, en is ’n samestelling van die woorde “swash”, wat dui op die geluid wat twee swaarde wat kruis, maak, asook “buckler”, ’n klein, ronde skild. Die etimologie van die woord is onder meer te danke aan klanknabootsing. Daar is legendariese romans, soos byvoorbeeld The Scarlet Pimpernel  (Emmuska Orczy), The Three Musketeers (Alexandre Dumas), The Princess Bride (William Goldman) en Captain Blood (Rafael Sabatini) wat sinoniem is met die genre. En weer Dumas – áltyd; en sy onvergeetlike The Count of Monte Cristo. Die bekendste hedendaagse swashbuckler is waarskynlik Jack Sparrow, soos gespeel deur Johnny Depp. Dis nie net kinders wat met hierdie fantasie identifiseer tydens kinderpartytjies waar kostuums, rollespel, oogklappe en plastiekswaarde hoogty vier nie: mense van alle ouderdomme is lief vir die anti-helde, en The Pirates of the Carribean het alle finansiële rekords by die loket aan skerwe laat spat. En laat ek nie die strokiesprente vergeet nie. Die swashbuckler het lank vir vermaak gesorg in die pulp magazines. Baie van ons het ’n herinnering aan hoe ons by ’n Griek se kafee ingeglip het om die opvolg van ons gunsteling seerowerstrokiesprent te rooflees. Ek onthou die kriekende draaiwiel in Shorty se kafee in die destydse Verwoerdburg; die baie kreukels in die glansvoorblad van die vele kinderhande wat vóór my die boek hanteer het. Die kafee het drie tafeltjies gehad, die tafeldoeke in skakerings van wit en ’n egeïese blou, en teen die mure was memorabilia van ’n Griekse sokkerspan. Shorty was baie nors en het kon vir ure oor sy bakadiettelefoon praat. Dít het die rooflesers goed geweet – maar hy kon net so vinnig opvlie, blinkgesig en met sy wit voorskoot ons kom verja.

In Afrikaans is Elmar Steyn ’n bekende skrywer in die swashbuckler-genre. Sy verhale is daar om te geniet: dis ook die primêre oogmerk van hierdie subgenre – om vreugde te bring.  Die verhaalmilieu is teatraal en ’n kemerk van die protagonis is sy hope charisma. Dis oorlewing van die sterkste; die kavaliers sweet agter hulle makers, maar natúúrlik gaan die held seëvier teen die booswigte wat lewensgroot die een na die ander opdoem. Soos ’n kenner van swashbuckler iewers opgemerk het: As Robin Hood nie ’n uitdagende (en flambojante) houding en aweregse streep gehad het nie, het sy karakter waarskynlik bly vassteek in dié van ’n ouwêreldse altruïs, ’n vervelige filantroop.

’n Tipiese swashbuckler-toneel is waarskynlik die volgende: Die protagonis storm vorentoe met ’n kreet (hy is ongelooflik akrobaties); hy trek sy swaard – en die stryd tussen lewe en dood begin met die geswiep, geskuur, gefluit en geskal van staal teen staal.

Die volgende gedig van Breyten Breytenbach:

 

Die tweegeveg

 

Die vaandels roer soos flou donkies in die wind

En die son trek sy wolke stywer om sy skouers,

Want dis koud

Die man met swart oë kom sugtend oor die kweek

En hef sy swaard op, ’n versteende paling in die lig

En ek trek my swaard blink soos ’n proefbuis of ’n draaktong

 

En garde!

 

Kleng jaa tjeng tjang tjeng kleng

Ai joei tsji tsjan bik sjoeing tjôrr

Fuut tjeng wam kieng oo sssip

Hû klang klang klang tjing sssip

Hû merde tjong fuut kleng jaa

Sjoeing klub kieng konk hoender dirr

Rrruf tjang tijenk wam aaa sssip

Kak tjeng kleks zem zem ung ha

Touché

Aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa

aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa

.          .        (ek voel sy swaard soos ’n graat in my gorrel)

 

Uit: Die ysterkoei moet sweet, 1964.

Wat interessant is aan die gedig, is die mildelike gebruik van onomatopee wat op sy beurt herinner aan die klanknabootsende etimologie van die woord, “swashbuckler”.

Heelwat Engelse digters het seerowergedigte geskryf. Alhoewel hierdie verse ’n historiese, patriotiese en heroïese invalshoek het en veronderstel is om ‘ernstige’ poësie te wees, is die avontuurelement van die swashbuckler-genre onmiskenbaar teenwoordig.  Die onderstaande gedig van Kipling handel oor die onstuimige periode in die geskiedenis waartydens die Romeine onttrek het en Angel-Saksiese Engeland tot stand gekom het.

 

The Pirates in England

Saxon Invasion, A.D. 400-600

 

When Rome was rotten-ripe to her fall,

And the sceptre passed from her hand,

The pestilent Picts leaped over the wall

To harry the English land.

 

The little dark men of the mountain and waste,

So quick to laughter and tears,

They came panting with hate and haste

For the loot of five hundred years.

 

They killed the trader, they sacked the shops,

They ruined temple and town–

They swept like wolves through the standing crops

Crying that Rome was down.

 

They wiped out all that they could find

Of beauty and strength and worth,

But they could not wipe out the Viking’s Wind

That brings the ships from the North.

 

They could not wipe out the North-East gales

Nor what those gales set free–

The pirate ships with their close-reefed sails,

Leaping from sea to sea.

 

They had forgotten the shield-hung hull

Seen nearer and more plain,

Dipping into the troughs like a gull,

And gull-like rising again–

 

The painted eyes that glare and frown

In the high snake-headed stem,

Searching the beach while her sail comes down,

They had forgotten them!

 

There was no Count of the Saxon Shore

To meet her hand to hand,

As she took the beach with a grind and a roar,

And the pirates rushed inland!

 

Rudyard Kipling

 

Verwysings

https://www.poetrysoup.com/famous/poems/pirates?fbclid=IwAR1GLQNHfJLKb7nTns3kiVjS-aF-N8Srr41FnGZDUdhrP9jnYiY9aUGiuj4

https://lithub.com/at-a-sword-fight-with-a-modern-day-swashbuckler-in-a-harlem-basement/?fbclid=IwAR2AcaLoACwjcoHhJ6tnQVgUoLbmlcsrhdrZxoVw_6ZXw21oRKNcXVVVRmw

https://www.theguardian.com/film/2003/aug/02/features.philhoad?fbclid=IwAR3_uFG98xA4rtqIc2uzuO398H-JAytkzlVXc4hIpHFtNMfMFRCAObMOJ94

https://en.wikipedia.org/wiki/Swashbuckler?fbclid=IwAR0aCLpbBq7C-KR7bh0p8gR-a2vWcKZLFApR7_WAxxl9xo_IvCBTDPSfCyA

Breytenbach, B. 1964. Die ysterkoei moet sweet. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.

Nini Bennett. Die bloedlyn van ’n taal

Tuesday, November 12th, 2019

 

“There is no language that is superior to another.” Dít was president Cyril Ramaphosa se boodskap aan Suid-Afrikaners op Erfenisdag, 24 September 2019. Die VN het 2019 verklaar as die jaar van die inheemse taal. Die president het ’n skare toegespreek in die Mxolisi Jacobs-stadion in Upington tydens die amptelike vieringe van dié geskiedkundige dag. Aldus Ramaphosa doen die regering alles in sy vermoë om meertaligheid te beskerm – maar verál die inheemse tale van die Noord-Kaap; tale wat kan uitsterf, soos die N|uu-, Nama- en Khwe-tale. Vyf studente gaan van 2020 af opgelei word as Nama-onderwysers aan die Universiteit van Namibië, terwyl die 23 000 openbare skole teen die einde van 2020 almal toegerus sal wees in die onderrig van Afrika-tale. Ons kulturele diversiteit moet verenig onder die kollektiewe waardes van respek, waardigheid en gelykheid, het die president aangevoer. Die taalstryder, Katriena Esau (oftewel Ouma Geelmeid) was teenwoordig tydens hierdie verrigtinge. Esau is die 2014-ontvanger van die Order of the Baobab (silwer) vir haar besondere werk in erfenisbewaring. En dit is die einste Katriena Esau wie se gedig, The bloodline of language (soos vertaal vanuit N|uu), opgeneem is in AVBOB se eerste bundel, I wish I’d said (Redakteurs: Johann de Lange en Mantoa Motinyane). Vervolgens die eerste strofe van hierdie eenvoudige, dog aangrypende gedig, soos dit opgeteken is deur David M.N. van Wyk en vanuit die Afrikaans vertaal is deur Douglas Reid Skinner:

 

I was born into the language

I drank it

I never just heard it

or learned it from someone

I drank it from my mother’s breast

Soon as I got some sense I heard language, N|uu language,

I heard N|uu from my pa and ma and my gran and grandpa,

N|uu we spoke at home

Afrikaans I learned to speak from those farmers

That language, we had a hard time of it with the white people and

that language

But N|uu was the language of the heart

(…)

Katriena Esau is een van vier mense op aarde wat N|uu praat, ’n antieke San-taal wat na beraming 25 000 jaar oud is. Die 86-jarige Esau knyp met haar maandelikse ouderdomspensioen en skenkings geld af om kinders in haar tuisskooltjie te onderrig in N|uu en Nama-gebruike. En Katriena is die volledige argivaris van die N|uu-taal; die enigste lewende digter wat die taal beliggaam.

 

 

In sy ikoniese biografie, Long walk to freedom beskryf Nelson Mandela die vormende invoed van die Xhosa-digter (of imbongi), Krune Mqhayi. Die jong Mandela was in 1937 ’n leerder aan die Wesleyaanse kollege in Healdtown, ’n dorpie naby Fort Beaufort. Toe Mqhayi op ’n dag by die skool opdaag, geklee in ’n tradisionele Xhosa-karos en spies, was die jongman bekommerd oor die skoolhoof, dr. Wellington, se reaksie. Die hoof het koloniale waardes aangehang. Tot Mandela se verbasing het dr. Wellington niks gesê nie; net stilswyend na die digter se politieke relaas oor Afrika-nasionalisme geluister. Die droom dat alle mense in Suid-Afrika kan saamleef en mekaar se kultuurerfenis en diversiteit op kollektiewe wyse kan respekteer, het vir die eerste maal posgevat by die oud-staatman – asook die herinnering aan Mqhayi, wat hy vir jare in die gevangenis, en later tydens sy presidentskap, sou koester. Ook ons voorste digter, Breyten Breytenbach, het tydens sy Mandeladag-lesing aan die Universiteit van Gent aangesluit by die Mandela-nostalgie. Ten spyte van kritiek op die huidige regeringsbestel het Breytenbach beaam: Die geskiedenis verbind ons. Ons rykdom is ons diversiteit. Kuns is een van die laaste toevlugsoorde waarsonder ons nie kán nie.”

Suid-Afrikaanse poësie: ’n historiese blik

Die koloniale tydperk

Om te sê dat poësie deur swart digters sy beslag eers in die twintigste eeu gevind het, reflekteer slegs die korpus geskrewe werk en nié die ryk orale tradisie nie. Afrika-poësie het ’n lang en glorieryke geskiedenis van lofdigters (izibongo en imbongi) wat lofpoësie, gebede, tradisionele himnes, fabels en treurdigte voordra. Digters het oorwegend hulle skoolopvoeding in sendingskole ontvang, en die invloede van Engelse digters soos John Keats, Percy Shelley, Thomas Gray en Oliver Goldsmith is sigbaar in hulle werk. Herbert Isaac Ernest Dhlomo, B.W. Vilakazi en die satiriese poësie van Herman Charles Bosman staan uit as eksponente van hierdie periode.

Die post-koloniale tydperk

Vier maande nadat die Nasionale Party in 1948 aan bewind gekom het, verskyn Alan Paton se seminale Cry, The Beloved Country – ’n roman wat op simboliese wyse hierdie tragiese tydvak in ons geskiedenis binnelui. Die poësielandskap van 1948-1990 was inderdaad ’n stormagtige een. Deur die loop van die vyftigerjare was Drum magazine ’n gewilde platform vir die publikasie van swart poësie, wat intussen ’n ryk en diverse kultuur van verstedeliking begin weerspieël het. Belangrike digters soos Peter Clarke, Richard Rive en James Matthews is met die tydskrif geassosieer. Protes teen die onderdrukkende apartheidsregime het toegeneem – ’n bloeitydperk (letterlik en figuurlik) vir struggle-digters wat dekades lank gely het onder diskriminerende wetgewing, ballingskap, huisarres, detensie en marteling.  Daar is ’n verbod op die publikasie van sekere digters se werk geplaas; ook is hulle reg tot openbare toesprake, insluitend die beoefening van orale poësie, in die ban gedoen. Hierdie digters het egter die soeklig laat val op sosiale ongeregtighede en plaaslik, sowel as in die buiteland aandag getrek met hulle gedigte in literêre tydskrifte soos COSAW (Congress of South African Writers) en Staffrider. Die sensuur op publikasies was hewig, en van hierdie digters het verkies om hulle stem eerder in buitelandse tydskrifte te laat geld. Binne die Afrikaanse geledere het die Sestigers, waarvan Jan Rabie, André P. Brink, Etienne Leroux, Breyten Breytenbach en Ingrid Jonker die vernaamste was, radikale vernuwing op sowel tematiese, sosio-politieke en linguistiese gebied gebring. Die sestigerjare het eweneens sy nuwe generasie wit Engelse skrywers opgelewer, soos byvoorbeeld Douglas Livingstone, Lionel Abrahams en Stephen Gray. Indekse soos Voices from within: Black poetry from southern Africa vermeld die Sharpeville-slagting (1960) en die Soweto-opstande (1976) as waterskeidingsoomblikke in die Suid-Afrikaanse letterkunde. Die struggle-digters het met ’n groter dringendheid as ooit geskryf; genoop tot die mobilisering van die massas teen die apartheidsregering. Poësiebyeenkomste is nou ondergronds gehou in ’n tipe versetpoësie wat gekenmerk is deur die gebruik van rewolusionêre slagspreuke. Die kataklismiese nadraai van die marteldood van Steve Biko in 1977 het nuwe momentum aan die protesbeweging gegee. Swart digters se werk was teen dié tyd heeltemal gemarginaliseer en vooruitsigte op publikasie binne die landsgrense was feitlik nul. In teenstelling hiermee het Afrikaanse uitgewershuise floreer en ’n stortvloed poësie uitgegee (dikwels van minderwaardige gehalte). In 1970 het Antjie Krog, toe 17 jaar oud, se debuutbundel Dogter van Jefta verskyn en Krog het ’n herrie in die pers veroorsaak ná die publikasie van haar gedig, My mooi land in ’n skooljaarblad: “Gee vir my ’n land waar swart en wit hand aan hand / vrede en liefde kan bring in my mooi land.”

Op sy beurt beeld die ghetto-agtige Soweto-poësie, wat sedert die sestigerjare toegeneem het, Soweto uit as ’n sosiale en metafisiese hawe – maar ook as een van verset. Dit is poësie wat geskryf is in ’n rou Engelse idioom en wat rym en vaste vorm vermy ten gunste van die ‘naaktheid’ van die vrye vers; ’n lingua franca wat Afrosentriese Engels voorstaan en wegdoen met Eurosentriese invloede. Die tagtigerjare is gekenmerk deur die versetpoësie van die werkersklas (“worker poets”), asook die lofdigte van vakbonde, byvoorbeeld Black Mamba Rising.

Post-apartheid

Met die vrylating van Nelson Mandela in 1990 het ’n nuwe demokratiese bestel aangebreek wat gekenmerk is deur “honeymoon literature”, of “the literature of celebration”, om die kritikus, Stephane Serge Ibinga aan te haal. ’n Belangrike tema van post-apartheid-poësie is dié van nasiebou, asook die herevaluering van identiteite in die verlede op pad na die ideaal om op outentieke wyse uitdrukking aan die Self te gee. ’n Inklusiewe Suid-Afrikaanse digtersgemeenskap waarbinne ons diversiteite verenig kan word, was uiteindelik in die vooruitsig: ’n gemeenskap waarin die wonde van die verlede, maar ook die ongelykhede in die hede kollektief aangespreek sou word.

Hedendaagse Suid-Afrikaanse poësie

Performance poetry het die afgelope dekade met rasse skrede toegeneem. Laasgenoemde genre het sy oorsprong te danke aan die inheemse orale tradisies van die izibongo of lithoko, asook die praattaal van die dag, soos dit neerslag vind in die populêre kultuur. Die protespoësie van die sewentiger- tot negentigerjare is dikwels begelei met musiek (of deur musikante self beoefen); en is verder kruisbestuif deur Amerikaanse hip-hop en rap (kletsrym). Professionele digters en kunstenaars kry blootstelling via poësiefeeste soos Poetry Africa of Badilisha Poetry X-Change, waar poësie verder versprei word deur potgooie, of gelees en gedeel word op literêre webtuistes soos LitNet, Poetry International – SA en die sosiale media. Hedendaagse Suid-Afrikaanse poësie is dus die assimilasie van alle diverse invloede – soos hierbo genoem – met die magdom multimediafunksies wat die internet bied. Die opkoms van onafhanklike uitgewers wat selfpublikasie moontlik maak, asook e-tydskrifte (e-zines) skep ’n verskeidenheid platforms vir ’n digter in Suid-Afrika om sy stem te laat hoor.

Suid-Afrikaanse poësie en meertaligheid

’n Mens kan seker tereg vra: met soveel invloede, style en tradisies; met só ’n heterogene register van Suid-Afrikaanse poësie – waarheen nou? Die droom om ons digterlike erfenis wat so divers is, te verenig, loop inderdaad ook die risiko van verdeling. Diversiteit kan maklik wegsplinter. Afrikaans verkeer onder druk, veral na die uitspraak van die Konstitusionele Hof wat op 10 Oktober bevind het dat US se 2016-taalbeleid, wat Engels die voorrang gee as onderrigtaal by dié instelling, grondwetlik geregverdig is. Daarteenoor toon Kaapse variëteite stadig maar seker ’n opbloei, terwyl van die Khoisan-tale op die rand van verdwyning is. Daar is genesing nodig vir die verwonding van die verlede vir al die tale in Suid-Afrika. In 2017 het die begrafnisondernemer, AVBOB, se Poësieprojek afgeskop. Naas die bevordering van skeppende poësie, is dit ook ’n vertaalprojek met ’n antropologiese fokus. Met die vertaling van poësie word die sosiale konteks van die een taal na ’n volgende taal oorgedra en vind ’n multikulturele kruisbestuiwing op linguistiese vlak plaas. Lesers ontwikkel begrip vir ander mense se kultuur deur vertaalde poësie te lees. Die doelwitte van die AVBOB Poësieprojek is, in lyn met die uitgangspunte van die bekende internasionale Creative Europe-vertaalprojek, soos volg: Dit ondersteun en bevorder kulturele en linguistiese diversiteit in Suid-Afrika; dit bevorder die verspreiding en sirkulasie van gekeurde poësie in al 11 tale; dit bevorder die literêre vertaling van tale wat minder gehoor word, of tale wat uitsterwing in die gesig staar; dit bied blootstelling en erkenning aan talentvolle Suid-Afrikaanse digters; die projek bied ’n uitstalvenster vir vertalers; dit skep die moontlikheid van publikasie in die I wish I’d said-bundels; dit lei tot bekronings in al 11 landstale; en dit bereik nuwe gehore via die Ek wou nog sê…-geselsprogram.

Drie jaar gelede het wenkbroue gelig toe AVBOB hulle Poësieprojek aangekondig het: hoe op aarde kan ’n begrafnisverskaffer ’n vennoot in die bevordering van poësie wees? As ’n mens daaroor dink, is dit heel logies. AVBOB ervaar daagliks smart en verlies wat te groot is vir woorde. Een van die eerste dinge wat agtergeblewenes dikwels vir AVBOB vra, is hulp met die opstel van begrafnisbriewe en -pamflette. Want gewone woorde is ontoereikend. ’n Nuwe – of ‘spesiale’ – taal is nodig. En hierdie taal is poësie, die volmaakte uitdrukking van verlies. Baie mense in Suid-Afrika is om die een of ander rede getraumatiseer. Om te dig oor die dood, impliseer ook noodwendig ontwrigting, trauma en pyn. Maar die dood is ook onlosmaak deel van sy binêre opposisie, die lewe. Om ’n gedig tussen duisende ander op ’n webwerf te publiseer, verg vertroue. Daarom is die AVBOB Poësieprojek ’n belangrike stabiliserende faktor tussen gemeenskappe en tale. Ten spyte van beloftes aan regeringskant om meertaligheid te bevorder en dan die teendeel doen, gebeur dit tog danksy die reuse-belegging van een maatskappy wat Suid-Afrikaanse poësie laat floreer.

Besoek www.avbobpoetry.co.za om jou profiel te registreer of gedigte in te stuur. Die kompetisie sluit op 30 November om middernag.

 

Verwysings

https://www.bbc.com/news/world-africa-39935150?fbclid=IwAR2VzOpDsr2g9hJmWDghSfM7H0Gl9DHFcrNDx0B3jIzfQLf67Su_kVwF1ME

https://en.wikipedia.org/wiki/South_African_poetry?fbclid=IwAR1TpFhR4Y8qXMP-nyFUsaELVpmqMNWcQjOzLZXezeMdQANxOeoQHH48_Mo

https://www.news24.com/SouthAfrica/News/there-is-no-language-that-is-superior-to-another-ramaphosa-celebrates-heritage-day-with-a-focus-on-african-languages-20190924?fbclid=IwAR0hpcxoLj0j8LNiVUPkoe3WiIFS8NYL1XikVlad2k-PfxPmKGl2tTbdQ64

Chapman, M. en A. Dangor. Voices from within. Black Poetry from southern Africa. 1986. Cape Town: Creda Press.

De Lange, J. en M. Maphumulo (reds.). I wish I’d said…Vol. 2. 2019. Kaapstad: Naledi.

De Lange, J. en M. Motinyane (reds). I wish I’d said. 2019. Kaapstad: Naledi.

Mandela, N.R. Long walk to freedom. 2013. New York: Little, Brown and Company.

 

 

 

 

 

 

 

Breyten Breytenbach. Vriende, medesterwendes

Thursday, September 19th, 2019

                                                     vriende, medesterwendes

hier lyk ons nog ewe windgat

maar eintlik het die insamel

van bewuswording mét begeerte of sonder sin

met ander woorde die byna vol

genoeg om leeg te wees

geskep uit stamelende bestaan ook tyd genoem

ons faktap geslaan

ontdaan van sin en vleeslike vergestalting

 

ontdaan van syn en vleeslike vergestalting

hang ons nog ‘n oomblik aan

die skyn van te bestaan het

ten minste vir die skryf van hierdie

woorde met blinde gesigte na die lig gekyk

en die arms om mekaar se gedaantes gewaan

 

Die pampoen is verorber in al haar skoonheid van geel tot soet. Dis die 19de September. Gister het ons ‘n wilde olyfboom vir my broer geplant in die beskerming van eike op die oewer van ‘n stroom, en daar was reiers wat kom kyk het, en ‘n valk en ‘n glinsterende kriek en ‘n verkleurmannetjie op ‘n tak tussen blare. Uit ‘n kissie is die asse tussen die wortels gestrooi, dit het water gekry sodat die boompie kan groei en sterk mag wees.

Ek wil dankie sê vir al julle wonderlike gasvryheid, vir die menswees, vir die oomblikke van vashou, vir die nugter-weet-van-waar insigte soms, vir die bloedmaan, vir die vloed van herinneringe. Vir die musiek. Veral vir die musiek en die gedagtes soos musiek. Omdat dit verbygaan sal dit bly. Dis nie reg om name te wil noem nie – daar is te veel.

Ek wil om verskoning vra dat ek by tye stuurs, afwysend, steeks en selfs beledigend en lelik-met-die-mond-saam was. Daar’s geen verskoning voor nie. Miskien die verduideling dat dit te oorweldigend was, dat ek bang was vir die seerwees en al die liefde in hierdie land, nie wou onthou nie, nie méér wil weet nie. Ek is jammer, mense.

En nou is dit tyd vir omdraai. Om terug te gaan na die stiltes en die bymekaarmaak vir oor tagtig jaar. Ek belowe ek gaan my beter gedra. Ons sien weer, ons gesels weer. Die mense wat geklankdig op die bygaande foto so kyk na waar daar niks is nie is nie noodwendig dié hier ter sprake nie. Dis ter gedagtenis aan ‘n bymekaarkom van pampoenboere in Francis Galloway se boek.

Liefdegroete

Ka’afir

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.

 

Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!

 

=====================================================

Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach

 

kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn

 

ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief

 

mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers

 

[© Nini Bennett. 2019]

=====================================================

René Bohnen

16 September 2019

 

al die honde blaf geel

vandag-vandag

is breyten

taggentag

 

kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme

 

weet

ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier

word

mettertyd ons rymelinge

mymeringe

in ʼn veld van suggestie en skaduwees

 

so minsaam so min saam

skyn

die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid

 

kyk            kyk

 

Woordgogel

hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy

 

bring gloeipampoene vir ons ont-donkering

 

(© René Bohnen. 2019)

*

====================================================

Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019

 

baardbard

elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam

*

vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers

 

die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit

 

die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp

 

toemaar

 

ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom

 

[© Marius Crous  – 2019]

*

=====================================================

Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
heg
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
bloot
voorsiens
in
ons voortgang
in

 

[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]

*

=====================================================

Louis Esterhuizen

Lumier

 

En jy, tot stilstand gebring

 

deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,

 

hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –

 

Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.

 

[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]

*

=====================================================

Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)

 

ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.

 

enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten

breytenbach!

 

[© Diana Ferrus. 2019]

*

======================================================

Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]

 

bruingebrand

in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie

 

om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons

 

meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer

 

wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig

 

[© Pieter Fourie]

*

=======================================================

Melanie Grobler

Sterftejas

’n gedig vir Breyten Breytenbach

 

Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur

 

omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.

 

Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome

 

kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.

 

Alles van waarde is weerloos.

 

[© Melanie Grobler]

*

=====================================================

Pieter Hugo

 

‘n HANDVOL BREYTEN

 

Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan

 

Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.

 

Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf

 

Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig

*

Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig

 

Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal

 

[© Pieter Hugo. Sept. 2019]

*

======================================================

Louis Jansen van Vuuren

 

Liewe Breyten

 

Ek begin ‘n odegedig te skryf:

 

‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe

 

my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:

 

‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook

 

ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’

 

baie geluk Breyten

van Louis

 

[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]

*

=====================================================

                                                             Marlise Joubert

aanhou beweeg. vir bb

Lead me, guide me to the light of your paper.

Keep me in your arc of acuity. – C.D. Wright

 

die rus is altyd elders –

so word beweer en trap

jy woorde hier en trap jy

son en maan of uile daar

met jou volle tagtig jaar

ontwyk die stilstand jou

genadiglik op hierdie

16de septemberdag

 

so is dit mos –

dan pas die skoen

dan pas dit nie oral skuur

en krap dit metafore uit

druk soms tone teenmekaar

verloor miskien ’n sillabe of twee

op jou bewegingsweg

 

die stilstaan ontwyk ons nog

en ek vier jou geboorte skemerhoog

met elke liewe ou pampoen

en sou die stilte met deurgetrapte

sole skielik uit die bloute arriveer

met of sonder groot fanfare

dan weet ons dit

genadiglik, ook nié

 

die rus is nooit die lewe nie

 

trap dan liefs nog aanmekaar

volg hart-swig-telik steeds die roete

die klein of groter reis

met of sonder buiteblaf

(aan)dadig met gedig en kwas

meedoënloos, mede-

deelsaam gerig

 

die beste skoen is tog ingeloop!

 

[© marlise joubert / sept 2019]

*

======================================================

Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…

 

watervalberaad

                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach

 

die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af

af

vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend

rokend

reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei

 

die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi

 

op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong

 

Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport

 

Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong

 

Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie

 

yours all freaked free in the boweries of the night

 

‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands

 

en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal

 

Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel

 

die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi

 

bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers

 

(Zimbabwe Julie 1989)

 

[© Antjie Krog]

*

======================================================

Johann Lodewyk Marais

 

Wêreldboom

 

Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.

 

(Vir Breyten Breytenbach)

 

[© Johann Lodewyk Marais. 2019]

*

====================================================

Susan Smith

onkant

al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
amasoonriviere
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring
betrap

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’

 

[© Susan Smith. 2019]

*

====================================================

Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)

 

As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.

 

[© Carina Stander / 2019]

*

====================================================

De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 

 

Oda a un lazo

.

El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos

filosofías

 

Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle

filosofieë,

bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap

kragtelose

sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,

onbevange

oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte

stanings

waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls

weg

van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue

weet

wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou

diereriem,

jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip

beskerm

teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,

ligfetus

met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone

breyten

kan kry in die mielieland.

 

[© De Waal Venter. Sept. 2019]

*

=====================================================

Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –

 

Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.

 

Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”

 

Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.

 

Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.

 

Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”

 

Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.

 

Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.

 

Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.

 

[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]

 

===================================================

Yves T’sjoen. op weg na gû (variant op kû)

Monday, September 16th, 2019

op weg na gû (variant op kû)

(een gelegenheidsfragment memorabilia)

Yves T’Sjoen

Ik herinner mij het voorval alsof het de dag van gisteren was. Aan de Universiteit Gent doceer ik intussen enkele jaren een introductiecursus, een soort panorama, van de Afrikaanse letteren. Naast de studenten Talen en Culturen (Afrikanistiek) krijgen de neerlandici in de bacheloropleiding de kans zich te verdiepen in de Afrikaanse taal- en letterkunde en ze worden verondersteld aan Afrikaanse taalverwerving te doen. Ieder academiejaar wordt aandacht besteed aan de politieke en maatschappelijke geschiedenis van Zuid-Afrika, historische ontwikkelingen van het Afrikaans, cultuur en literatuur. Met behulp van de taalverwerving moeten studenten in staat zijn een Afrikaanstalig boek te lezen. Zij schrijven daarover een persoonlijk leesverslag.

In mijn cursus is uitgebreid aandacht voor de Sestigers. Naast een profielschets van de groep die begin jaren zestig een nieuwe impuls gaf aan de Afrikaanse literatuur, belicht ik enkele canonieke figuren, onder wie Breyten Breytenbach, André Brink, Etienne Leroux, Jan Rabie en Adam Small. Op 3 december 2014 was ik in de collegereeks toegekomen aan het hoofdstuk over Sestig. Het was een uitzonderlijke dag. Niet omdat ik buitenzinnig geïnspireerd was of de studenten liet delen in een zeldzame epifanie. Het was omdat die avond in de Aula de plechtigheid plaatsvond waarnaar de universitaire gemeenschap al zo lang uitkeek: de uitreiking van de eredoctorstitel aan Breyten Breytenbach. Ik weet nog precies welk boek in de besprekingsfase in aanwezigheid van mijn decaan aan de toenmalige rector is overhandigd: End Paper (in Nederlandse vertaling: De andere kant van de vrijheid) van Breytenbach. Het hybride boek, aangeduid als “Essays en werkboek”, neem ik sindsdien geregeld mee om verder te grasduinen, mij te laten inspireren, gedachten van Breytenbach met anderen te delen. De rector heeft het verzoek ruimhartig gehonoreerd zodat de lange voorbereiding van het feestelijke moment van start kon gaan. De ceremonie had plaats aan de vooravond van het colloquium “die taal se stiltes”, naar een gedicht van Breytenbach, de start van een reeks met symposia, schrijversoptredens en workshops. Sindsdien heeft in Gent elk jaar in oktober een conferentie plaats van het Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika.

Met Breyten was vooraf een afspraak gemaakt. In de vooravond zou ik hem ophalen in het hotel en met de taxi naar de Aula brengen. Ik veronderstel dat wij elkaar nog niet eerder hadden ontmoet. Toen ik in het auditorium voor de studenten sprak over Sestig, de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika en eindelijk enkele gedichten van Breytenbach voorlas, gebeurde iets bijzonders. Ik had er niet bij stilgestaan dat de schrijver al in de vroege namiddag in de stad was – we hadden immers onze afspraak. Het ging boven mijn veronderstelling dat de schrijver op de campus aanwezig zou zijn, in dat labyrint van leszalen en auditoria. Je moet immers al goed wegwijs zijn om de leslokalen te vinden. Net toen ik over Skryt. Om ’n sinkende skip blou te verf uitweidde, de bundel die bij Meulenhoff (Amsterdam) verscheen en het Nederlandse debuut van Breytenbach is, ging de deur van het statige auditorium in de Rozier open. Het was een openbaring, in de meest fysieke zin van wat een openbaring kan zijn. De schrijver Breyten Breytenbach trad binnen en ging discreet tussen de studenten plaatsnemen. De aanwezigen waren zich niet bewust van dat bijzondere moment. Ik onderbrak mijn verhaal, perplex en nog helemaal verrast door de blijde intrede. Ik heette Breyten Breytenbach van harte welkom, en liet de studenten verstaan dat zij getuige waren van een even bizar als spectaculair ogenblik, iets onvergetelijks. De schrijver, over wie ik met gloed college stond te geven, was in levenden lijve aanwezig in het leslokaal. Het was mij niet eerder gebeurd en het zal ook nooit meer gebeuren. Het voorwerp van de uiteenzetting, de auteur van die prachtige gedichten, de man met een levensverhaal als een spannende roman, was deelgenoot van een universitair college waarin de intussen bedeesde docent over diens werk sprak. Natuurlijk had ik Breyten moeten vragen enkele gedichten te lezen, en om evidente redenen had ik hem het woord moeten verlenen. Het zijn gedachten achteraf. Voor een optreden was de schrijver niet langsgekomen. Na een poosje stond hij in alle discretie weer op en verliet met de zachte tred waarmee hij het auditorium had betreden de intussen gewijde ruimte. Het was in dat auditorium, zoals Paul Snoek dichtte, “een beetje bijna heilig zijn”.

Deze anekdote draag ik sindsdien mee als een levende warme herinnering. Het blijft ongelooflijk dat de eminente schrijver, niet vertrouwd met het grondplan van de universitaire gebouwen, mijn collegezaal überhaupt heeft gevonden. Dat hij op het tijdstip van dat college, op het moment dat Sestig aan bod kwam, is komen opdagen. Dat hij op zoek is gegaan. Ik spreek met studenten wel eens over het oeuvre van levende schrijvers, maar ze komen niet onaangekondigd langs – laat staan uit Parijs – wanneer het hoorcollege plaatsheeft waarin hun werk ter sprake komt.

Die avond in de Aula, wanneer Adriaan van Dis zo schitterend sprak en Laurens van Krevelen gedichten las, heeft voor mij een bijzondere betekenis. Niet uitsluitend omdat Breyten Breytenbach aan mijn alma mater de titel van doctor honoris causa ontving, of omdat hij na een indrukwekkend dankwoord intussen gekoesterde beschilderde “klippe”, met een ongelooflijke symboolwaarde, aan de rector en mij overhandigde. Wat niemand in de Aula wist, behalve de bevoorrechte studenten Afrikaans, was die vreemde ontmoeting enkele uren eerder.

Nog steeds kan de audiovisuele opname worden geraadpleegd van de plechtige avond. De foto’s dateren van die avond in december. De informele en niet geplande ontmoeting van Breytenbach met de Gentse studenten is evenwel niet vastgelegd. Voor mij blijft dit een herinnering waaraan ik mij verwarm, zoals die handdruk van Mandela in Kaapstad in 1996. Ik weet zeker dat de studenten, intussen gediplomeerd en vijf jaar met andere besognes in de weer, zich dat heuglijke moment herinneren. Tegelijk is het tekenend voor Breytenbach dat hij de moeite deed mijn dag te verblijden, op zoek is gegaan en in mijn les verdwaalde. Een dag van schoonheid. Het tekent de mens achter de bevlogen en productieve kunstenaar, de warmte en de vriendschappelijkheid. Ik voelde toen, verscholen achter het katheder, menselijke warmte. Er is daar en toen een vriendschap ontkiemd waarvoor ik alle goden en engelen, niet alleen de decaan en de rector, nog elke dag prijs. Woordvogel was neergestreken in Gent en sindsdien is hij nooit meer weggevlogen.

De opname van de ceremoniële plechtigheid in de Aula van de Universiteit Gent kan hier worden bekeken: https://www.youtube.com/watch?v=x70_9_OAkII&feature=youtu.be&list=PLQ3LcTBBJ4VNgNzHQgxcVcsuL3o7Scjey

Breyten Breytenbach en Yves T’Sjoen. De moord op een dichter

Monday, July 30th, 2018

Tom Gouws

De moord op een dichter

Breyten Breytenbach en Yves T’Sjoen

Gepubliceerd in De Standaard, 30 juli 2018

Hoop vervliegt. De kleuren van de Zuid-Afrikaanse regenboognatie worden vaal. Anderhalf jaar geleden schreef Ignaas Devisch (http://idevisch.blogspot.com/2017/01/mijn-kerststukje-in-de-standaard-over.html, De Standaard, 3/1/2017) een indringend stuk over de gruwelijke moord op de schrijfster Winnie Rust. Zij is thuis door een zwarte tiener en een dertigjarige oom om het leven gebracht. Een van hen was geen onbekende. Voor sport en school ontving de jongeman van de familie Rust in Wellington geregeld geld en de nodige steun.

Enkele dagen geleden, op woensdag 25 juli, is in de buurt van Pretoria Tom Gouws (1961-2018) doodgeschoten. Vader van zes kinderen en landelijk een bekend dichter. Enkele jaren geleden ontving hij nog een gerenommeerde poëzieprijs. In Zuid-Afrika staat Gouws geboekstaafd als belangrijk literair auteur. Na thuiskomst verschansten zich volgens persberichten zeven jonge mannen in het huis. Nadat Tom Gouws’ echtgenote en ook de enige aanwezige zoon zijn gekneveld, is de schrijver in de borst geschoten. De indringers, van wie drie of vier gewapend waren, stalen een mobile telefoon en een laptop. De Afrikaanse literaire wereld is ontsteld. Het is de zoveelste moordpartij op blanke Afrikaners.

Ignaas Devisch sprak begin 2017 ondanks de moord nog hoop uit. Zwarte jongeren zullen opstaan op hun land te leiden. Niet alles wat in Zuid-Afrika geschiedt stemt tot zwartgalligheid. Er is rechtspraak, niet iedere moordenaar verdwijnt in de anonieme massa. Nu ik op nieuwssites elke dag lees over moordpartijen, rooftochten, gijzelnemingen en verkrachtingen op de plaas (veraf gelegen boerderij), ook in dorpjes niet zo ver van de stad, vrees ik de hoop stilaan te moeten opbergen. Het is bekend dat Zuid-Afrika het gewelddadigste land ter wereld is waar geen oorlog woedt. Zuid-Afrikaanse vrienden spreken al langer, nu sinds de moord op Tom Gouws met nadruk, over een onomkeerbare situatie. Oorlog tegen witte mensen. Ook vele zwarten en bruinmensen zijn slachtoffer voeg ik toe. Het land gaat naar de verdoemenis, zeggen zij. Zuid-Afrikanen die ik spreek, wit en ook bruin en zwart, zijn bang. Ze leven dagelijks in een beklemmende sfeer van angst. Iedereen is op zijn hoede, verschanst zich achter tralies. Indien kapitaalkrachtig genoeg worden alarminstallaties aangebracht. Het aantal privébewakingsdiensten neemt hand over hand toe. Mensen trachten zich zo goed mogelijk te beschermen tegen het gevaar dat achter elke hoek gluurt, zware criminaliteit die het land in een wurggreep heeft. De overheid is onmachtig. Het is niet meer beheersbaar.

Tom Gouws, auteur van vijf dichtbundels en toneelteksten, is ook in de Lage Landen bekend. Toen Gerrit Komrij in 1999 zijn bloemlezing De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten samenstelde, zijn drie gedichten van Gouws opgenomen. Hij was een graag geziene gast op poëzie- en kunstenfestivals. De doctor in de letterkunde schreef over Afrikaanse poëzie beklijvende bijdragen. Op 56-jarige leeftijd heeft een moordbende een bruusk einde gemaakt aan Gouws leven. Nochtans woonde hij met zijn gezin in een van die vele beveiligde compounds. Onderzoek moet uitwijzen hoe de moordenaars het pand konden betreden. De Afrikaanse letterkunde is na Winnie Rust in een nog diepere rouw verzonken. In een van de door Komrij gebloemleesde gedichten is sprake van “indringers [die] veilig buite” worden gehouden. Neen dus.

Met Ignaas Devisch hoop ik dat veel kinderen op Zuid-Afrikaanse scholen de poëzie van Tom Gouws mogen lezen. Laten we hopen dat zij niet alleen het tragische nieuws te weten komen, maar ook het dichterschap ontdekken. Dan is er nog hoop voor een complex land dat maar niet herstelt van die gruwelijke apartheidsperiode. Al vrees ik dat poëzie de wereld van Zuid-Afrika niet zal redden. Eens te meer geldt wat in een roman van de beminnelijke Winnie Rust staat: Dis ’n storie wat vertel moet word. Vandaag zijn er echter zoveel verhalen die moeten worden verteld dat niemand ze in Zuid-Afrika nog kan lezen. Laat staan er geloof aan hechten.

Yves T’Sjoen.

 

Ademen is langer leven

 

Zolang er lucht is in dit leven

wil ik vrolijk lachen in mijn longen

en krachtig langs mijn goede spieren

mijn keel met zoete zuurstof strelen.

 

Met volle teugen van de vreugde drinken

aan de bronnen van de adem openhartig.

Wat zacht is in de borst, is lavend

voor de dorst en lekker als gestilde honger.

 

Mijn longen zijn mijn beste vrienden,

ik heb ze lief, ik draag ze in mijn handen,

breekbaar als een koppel witte duiven.

 

Ik houd ze teder als de sneeuw en zuiver

in de weelde der genezing van dit leven,

ik bescherm ze als een moeder en een vader.

 

Paul Snoek, Welkom in mijn onderwereld (1978).

———————————————————

Versindaba voeg graag die volgende huldigingsgedigte aan Tom Gouws hierby. Indien jy ‘n gedig het om by te voeg, (of reeds in ‘n kommentaar ook wil wys,  stuur dit ook asseblief aan Versindaba:

 

Spiegel im spiegel

Nou kyk ons nog in ‘n dowwe spieël en sien ‘n raaiselagtige beeld,
maar eendag sal ons alles sien soos dit werklik is.
– 1 Kor. 13: 12

.

Hoe futiel is dit nie – ʼn spieël
wat in ʼn ander reflekteer en selfsaam
die een aan die ander
wys –

ʼn man en sy gesin kom tuis
sewe rowers wag hulle in: drie met wapens
vier daarsonder
goedsmoeds en trompop
is nie woorde
van verdriet nie, want hulle
reflekteer
mekaar nie, maar verklaar tog

die man op die kombuisvloer in eie bloed
sy vrou op haar knieë langs hom, rewolwer teen die kop
vir ʼn selfoon
en ʼn skootrekenaar
terwyl buite die tralies
ʼn amperse volmaan hierdie raaisel
buig tot eendag van aangesig
tot aangesig

soos musiekstukke wat mekaar terugkaats
as treursang vir ʼn digter.
Maar in godsnaam, hoe futiel
is dit nie.

.

– In memoriam: Tom Gouws, 25.07.18

(c) Louis Esterhuizen / Julie 2018

 

.

 

Huldigingshaikoe aan Tom Gouws

Somer het gebreek,
blare hang leeg en stil –
hy verken verder.

 

© De Waal Venter / Julie 2018

 

. 

Verwond
(Vir Tom Gouws)

 

In die begin was die woord
en in Stigmata, die skrywes juis óók oor die dood.

In hierdie land moet jy leer om lig te loop
katvoet, rats,
die rot,
die roes,
die roof
te (probeer) ontduik,
grotbewoner word,
ten einde te oorleef.

Hier op God se kleinhoewe
bestaanboer jy met vers, brand jy jou kers,
in Afrika, vir Afrika.

Maar, lewensgevaarlik word die besit van:
Handsak.
Selfoon.
Skootrekenaar.

En Iewers in hierdie droewe land is die geheue
van jou skootrekenaar nou reeds skoongevee
gestroop van gedig, van vers, van woord.

En al wat bly, die koeêlwond en jou stil mond.

.

© Clinton V du Plessis. Julie 2018

.

 

gedig vir woorde

 

dis nie dat ek na julle wat woorde is soek

(sê wié van wanneer ?)

want ek weet julle lê eweneens

agter my bloed kom klop

aan die sinnelose hart wat al lank

‘n eggokamer van vlerkslae is

en jaag soms sillabes op in die donker

soos die ettering van ou swere

weer bloei

 

luister

moenie blindemol speel

moenie ophou voel-voel na omlyning

van die herinnerde gesig

in die donker bloed nie

 

ek sal hier wees soos altyd

(effens vervloek van ‘n té lang reis)

in die leë gedig

om verby genade die holtes oop te hou

en die fees van vlervoëls weer verbeel

vir julle huis toe kom

 

en indien dit dan moet wees

dat ons ons afwesighede aanneem

is dit ook goed

sweer ek hier met my hand op papier

 

kyk

in die skryflaai van raaisels

is die goëlaar se handkaart gebore

en weggebêre

(myne ? van wanneer af ?)

 

neem dit

sodat julle die beweging

na mag maak

om aan die skyn

van volbringing te raak

 

© Breyten Breytenbach. 2018

.

Bloedmaan

By die dood van  Tom Gouws

 

 

Miskien het die digter sy potloodsak

reeds oopgerits, op dié eenmalige sfeer

gewag om tot Teken te verwoord –

sterflinge, soos ons almal,

sal vir jare nog hierdie skouspel

in stories oorvertel –

Miskien sou hy juis daardie aand

vredig wou boeke vat

om aan dié godswonder, soos die gras

van die veld, nederig dank te bring

toe die duisternis hom (voortydig) oorval.

 

© Eunice Basson, 2018.

 

 

 

  •