Posts Tagged ‘Cas Vos Beskut teen vrese’

Resensie: Beskut teen vrese (Cas Vos)

Thursday, October 15th, 2020

 

 

 

Beskut teen vrese deur Cas Vos. Naledi, 2020.

Resensie: Marietjie du Plessis

 

Cas Vos, wat sedert sy digbundel Vuurtong in 1999, bykans jaarliks ’n digbundel die lig laat sien, skryf vanuit ’n wye verwysingsveld. As teoloog en afgetrede akademikus verskyn daar ook teologiese werke van hom, en as uitstekende vertaler verryk hy die Afrikaanse letterkundetradisie deur sy herskepping van onder andere Griekse, Latynse en Italiaanse klassieke tekste uit die wêreldletterkunde. Die wedervaringe van onder meer Odusseus en Achilles lewe vers- en prosagewys in Afrikaans saam met die immer teenwoordige wraaklustige Zeus en sy medegode van Olimpus in Fragmente uit die Ilias (2014) en Fragmente uit die Odusseia (2016) as vertalings van Homeros se werke. Canto na Canto reis lesers ook in Afrikaans saam met Dante Alighieri na God, die Ewige Lig in IL Paradiso (2018). Verder laat Cas Vos die Griekse digters, Konstantinos P. Kavafis en Giorgos Seferis, ’n Afrikaanse buiging maak in sy digbundel Voor-bode (2015).

Die nege afdelings in Cas Vos se pasverskene digbundel Beskut teen vrese (2020) word voorafgegaan deur die aanhaal van A. Vloemans se boektitel De mens als waagstuk (1949). As God die skepper van die mens is, en as laasgenoemde ’n waagstuk is, impliseer dit dan dat God ’n waaghals is? Op p. 97 lyk dit of “… die goddelike vinger huiwer / omdat Hy weet die skepping is riskant.” Voeg hierby die aangehaalde “Dat pyn bestaan, is nodig, Heer” van N.P. van Wyk Louw, asook die knap rymende woordspeling van die digter met “Corona”, “kroon” en “onttroon” en die leser vermoed dat dié bundel oor die wel en weë van hierdie “waagstuk” gaan. Die mensdom word inderdaad uitgebeeld met sy pyn en sy prestasies – tot met die verwoesting van Covid-19. Corona, die Latyn vir “kroon”, en “krans” in Grieks, hang soos ’n stralekrans van ’n heilige oor die mens se daaglikse gang. Geen vorstelike dade kan egter aan Covid-19 gekoppel word nie.

Die eerste afdelingstitel Verse teen vrese toon ’n ongewone metatesis met die omruil van die e- en r-letters in die woorde verse en vrese. Die fonologiese klankverspringing in woorde soos present en persent, asook in turksvy en truksvy verander nie die betekenis van hierdie woorde nie. Die klankverspringing in verse en vrese bring egter ’n insiggewende betekenisverandering in elke woord teweeg wat ook die skeppingsproses verteenwoordig. Vrese word met die skryf van gedigte kreatief omgesit in verse en die verse besweer weer die digter se vrese; dus ’n beskermende kousale proses.

Aansluitend by hierdie reddende proses is die teenstellende woorde, “beskut” en “vrese”, in die bundeltitel. “Vrese” as blootstelling aan iets onaangenaams en “beskut” as beskutting teen onaangename dinge verkry saam die betekenis van beskerming; in so ’n mate dat die digter sy verse in die openingsgedig op p. 3 bestempel as sy alles voorsienende herder na aanleiding van Psalm 23: My verse is my herder, “ek het geen gebrek nie”, Sy verse skerm hom af teen vrese vir selfs die “donker elegieë” (in Afdeling VIII). Die opnoem van sonnette, tankas, haikoes, ensovoorts in die derde strofe is ’n versterking van die helingsmotief van die digkuns.

Ongeag die funksionele gebruik van “beskut” en “vrese”, is die bundeltitel verbeeldingloos. Die woorde, “beskut” en “vrese”, is te ordinêr, te geyk om die las van die misterieuse koronavirus en dié van die mensdom in die bundel te dra. Dieselfde idee kan met meer oorspronklike woorde uitgedruk word. Vergelyk hierdie titel met byvoorbeeld die digter se prikkelende, paradoksale bundeltitel, Intieme afwesige (2009) en Voor-bode (2015) met ’n koppelteken wat ’n dubbele betekenis suggereer.

“Woordenergie” en “Woordsmid” op p. 4 en 5 in die eerste afdeling is ars poëties; en verwysend na “Ons klein en silwrige planeet” van N.P. van Wyk Louw trek die digter in “Aarde” (p. 6) ’n parallel tussen die skepping van die aarde en die skepping van ’n gedig: “duisternis het kolkend oor jou (die aarde) gedryf, / net soos woorde op papier rondskuif”  (my hakies).

Die titel van Afdeling II, naamlik Die bedreigdes, ontlok die vraag: Wie word bedreig en deur wat? Pyn staan hier sentraal met die mens wat uitgelewer is aan magte buite sy beheer. Julius Caesar word in “Die Idüs van Maart” ’n prototipe van die mense wat in die skadu van die dood lewe. Ongeag sy eretitel van “dictator perpetua” wat onsterflikheid vir Julius Caesar suggereer, saal die “skrikgodinne” ’n “nagmerrie” vir hom op (p. 30). Die skrikgodinne (Magaera, Alecto en Tisiphone, asook skrikgode) is regdeur die bundel teenwoordig: “Die duister het die skrikgodinne losgelaat / om snags drome met ’n skrikbewind te skaad” (p. 17). Die rymlose gedig “Skrikgodinne” vertoon egter opvallende paarrym in die eerste twee en laaste twee versreëls, naamlik “losgelaat” en “skaad”, asook “hel” en” kwel” waardeur die vreesaanjaendheid van die skrikgodinne funksioneel beklemtoon word.

Peste en plae tot by die huidige pandemie wat as Corona opduik in talle gedigte, kenmerk Afdeling II. Hierin lê die aktualiteit van verskeie gedigte wat van hierdie bundel  ’n tydsdokument maak. Die koronavirus word die skrikgodin van ons tyd. In “Nagmerrie Geryon” hou die monster, Geryon, met sy drie liggame uit die Inferno-deel van Dante Alighieri se La Divina Commedia (1308 – 1320) verband met die veelstammige koronavirus. Apollo se “donker pes” in Boek I in Cas Vos se vertaling Fragmente uit die Ilias (2014) kan ook in hierdie verband genoem word. ’n Ontstellende assosiasie word verder met die Egiptiese plae in Afdeling II getrek.

Die feit dat dié afdeling met die peste die meeste gedigte bevat, verteenwoordig die omvattendheid van die menslike kondisie. In “Ontnugtering” tree die mens weliswaar “als waagstuk” na vore – hoewel hy “skaars minder as die engele” is en sy prestasies “verstommender” as talle wonders is (p. 9). In nie minder nie as tien strofes word ’n historiese oorsig gegee van die mens se uitsonderlike vermoëns, sy vindingrykheid en helaas ook sy wandade; laasgenoemde met ’n bloedspoor van Nero af tot by die onlangse dood van die swart Amerikaner, George Floyd, onder die knie van ’n geregsdienaar. Die slagoffer se “Help me! I can’t breath!” (p. 11) gee ook vatkans vir asemnood weens die koronavirus. Die “lewensvernietiger”, Corona, word op p. 10 nou die digter se apokaliptiese herder. Ironies dat die mens wat die dood weens die oral  insypelende virus wil vermy, se eie “merktekens van geweld” sigbaar is “op elke hoek en draai” (p. 34). Die bomontploffing in “Bruid van Beiroet” span verder die dodelike korona-kroon op die mens se vergrype.

Ellende weens natuurverskynsels en mensveroorsakende ellende word dus teenoor mekaar gestel. Hiermee word die teologiese kwessie van God se wil en die mens se vrye wil en optrede aangeraak. Farao word met tien plae gestraf. Terselfdertyd verhard God volgens sy eie wil Farao se hart tot ná die voltrekking van die tiende en ergste plaag (Exodus 10:27).

Die plasing van die gedig “Corona (p. 13) saam met die Egiptiese strafplae (p. 18-27) kan moontlik verband hou met die opvatting dat die virus Goddelike straf op die mens se sonde is, en/of dat God die mens verlaat het: “Waar is God in dié doodsbleek dae? … / Het Hy sy rug op sy aardse ryk vol slyk gedraai?” (p. 13). Sommige wetenskaplikes skryf Covid-19 ook toe aan die wyse waarop die mens met die aarde omgaan. Volgens “Pes” word selfs die diere nie gespaar van die pesplaag nie. In “Mens op aarde” (p. 93) word die opdrag geïmpliseer dat die mens die aarde moet beskerm. ’n Tweede opdrag  is dat die aarde as “Moeder Aarde” aangespreek moet word. Dié versorgende aard van die benaming behels ook respek teenoor die aarde.

Die plae kry sterk beeldend lewe tot met die dood van die eerstelinge (p. 27) met hoofsaaklik paarrym wat die aantog van die dood markeer. Visuele beelde en woordvondste dra by tot die verskrikking soos swere wat op die huid “bot” (p. 23), die “steekvernuf” van die steekvlieë (p. 21) en paddas “bespring” (alliterend!) “elke bedekende bed kwaakgewys” (p. 19). In “Sprinkane” word die koronavirus uiters gevat gesuggereer in ’n idoom: “Die swerm steek die koning na die kroon” (p. 26), en in “Paddas” word ’n vaste uitdrukking rymend en effektief aangepas op p. 19: “In die bakoonde verdring hulle al die brode / Alles wat hulle hier doen, is om den dode”.  Die digter wend hier tersines en skakelrym (aba cdc efe) aan.

Die strafmotief word versterk in Afdeling III met In Job se skoene as titel. Die mens se vrye wil, erfsonde en die regverdiging van God se dade is ter sprake terwyl Job se vriende die vergeldingsleer voorhou.

Die Job-verse word ’n soort Middeleeuse moraliteitspel en Job ’n soort Elckerlijc, verteenwoordigend van die gewone man: “Nou sien hulle wat die mens is” (p. 39), is die gevolgtrekking waartoe die Jobsvriende kom. Op p. 37 word “Man uit Us” afgesluit met ’n spottende vraag: “Waar is jou Pa nou?”

God en mens kom as’t ware teenoor mekaar te staan met die buitengewone versboufunksie  van die tipografie van “Jobsvriende”. Die eerste strofe bou tipografies met langerwordende versreëls van Job af op tot by God se wil en handelinge waarin Job berus: “God skink wyn, maar ook asyn. Dit is nou tyd vir die bitter kelk”. In die tweede strofe word die mens tipografies met korterwordende versreëls afgebreek tot net sy “leë hande” (p. 39), terwyl die “verwytende harte” die mens se insigloosheid uitdruk.

Afdeling IV, V en VI bevat onderskeidelik ses kwatryne, sewe haikoes en vyf tankas. Die kwatryne toon wisselende tot geen rymskema nie. Vrese wat eers na dese sal verdwyn, liefde wat nie te vertrou is nie, Corona, God wat die digter in die steek laat en  pyn word in die kwatryne gekontrasteer met hoop, geloof, ’n aandagtige gewag op God se “roering” (p. 45), ’n versugting na geluk en ’n verlange na “Genadedal” (p. 46).

In Homeros se tekste soos onder meer in Cas Vos se vertaalde, genoemde Fragmente uit die Ilias en Fragmente uit die Odusseia is die natuur as ryk geskakeerde simboliek en metaforiek altyd teenwoordig in die karakters se lewe. Die verse in Beskut teen vrese (en in ander bundels van Cas Vos) dra dieselfde stempel met stemmingsvolle natuurbeelde soos in “Die maan” in Afdeling VII wat vir die aarde “’n beker vol lig” en “vlugte van verbeelding” (p. 57) skenk. Hierdie beelding word oorgedra na van die haikoes in Afdeling V. Met die tradisionele drie versreëls en 17 lettergrepe toon die tweede haikoe op p. 49 byvoorbeeld ’n impressionistiese beeld met ’n gepaardgaande allitererende s-klank wat bydra tot die ritme en die beweging wat die werkwoord “sleep” skep:

 

Bome se some

sleep oor dansende skadu’s

as windklokke sing.

 

Die tankas hou by die tradisie van vyf versreëls en 31 lettergrepe as 5-7-5-7-7. Die meeste tankas bevat ’n visuele natuurbeeld wat emosie ontlok soos die wind en melankolie, en die son se nuwe dagreis wat hoop bring (p. 53). Die enjambement in die tweede tanka op p. 53 skep ’n gevoel van afwagting op uitkoms:

 

Ons is verliefdes,

spartelend in die soutsee,

is ons verstrengel

in mekaar se arms, sug

ons na die strand se uitkoms.

 

Afdeling VII getitel Omweë van die liefde, is gelaai met kontraste, ironieë, satire en humor. Die eerste gedig is ’n pryslied aan die veelsydige maan wat onder meer “drome se wit gloed oor die liefde se hartland skyn” (p. 57).  Ná hierdie vrygewigheid van die maan volg, ironies, verse vol verydelde liefde wat aansluit by die “omweë” van en mistastings oor die liefde.

Met “Verbode liefde” word intertekstueel aangesluit by Dante Alighieri se Inferno en die liefdesverhouding van Francesco en Paolo vol “liefdesklagtes” op p. 59. Odusseus en Kirke, die towergodin, se liefde vlam weer op (p. 61), en Sappho, liriese digteres, en Aphrodite, godin van die liefde, is teenwoordig in verlangende verse (p. 67 en 72).

Maar die liefde neem ’n duisend vorme aan … Donker, kortstondige genot word in “Caféterras in die nag” (p. 62) en in “Voorspel” aangebied met ’n skitterende metafoor: “In ’n straat waar vuurvliegies plak” (p. 69). Die speelse trant van “Voorspel” bring heerlike afwisseling in hierdie plaagbewuste bundel. In “Eens toe jy nog myne was” (p. 71), ’n toespeling op C. Louis Leipoldt se “Wys my die plek”, en in “Nalatenskap”(p. 74)  word liefdesverlies en afskeid deur die dood betreur met hoop wat weer opvlam in oë wat “skitter” in “Afskeid”. Soos “Voorspel” bied “Gode het die vrou gemaak” (p. 63-66) komiese verligting met enersyds voortreflike metafore en lagwekkende, verwronge insigte oor vroulief tot by die Bybelse korale-vrou.

Saam met Covid-19 tree die verganklikheid van die mens na vore in Afdeling VIII. In “Plaag en wrok” (p. 77-78) en “Voorspel tot Hektor se dood” (p. 79) maak die Trojane en Achajers kennis met dié werklikheid, asook met die god Apollo wat “plae soos muise uitstuur” (p. 78).

Sangers wat die lewe in al sy skakerings besing, word ook betrek, en in “Die Boheemse Rapsodie” vra Freddie Mercury wrang op p. 82 “Who wants to live forever?” as nog ’n faset van die verganklikheidsmotief in die bundel. ’n Elegie aan Marthinus Beukes volg met die titel “lewe en dood”; drie woorde wat ’n hele lewensloop omvat en wat ook eggo in die titel van die laaste afdeling, Slot van ’n reis as die afloop van ’n lewensreis.

Die eerste gedig in Afdeling IX, naamlik “Adam Small, hy kô hystoe”, skep dan ook die verwagting van paradys toe gaan. Dié titel is ’n kombinasie van die eerste drie versreëls van Adam Small se gedig, “Kô, lat ons sing”, en die titel van sy toneelstuk, Kanna hy kô hystoe. Asklepios, die god van genesing, se virus-berig (p. 90) en die toestand op aarde noodsaak egter die “Godevergadering” (p. 89). Corona, wat die skrikgodinne, elkeen met haar eie boosaardige funksie, as “wegbereiders” het, ontbloot die menslike psige van armoede tot by rassisme (p. 89 – 90).

Met “voël” as simbool van die koronavirus word die voëlvanger, Papageno, en Tamino met sy towerfluit genader om die “geluk””en “vrede” te herstel. Die verskrikking van Corona wat nou byna eienaamstatus geniet, word emfaties saamgevat in die paarrym aan die einde van die twee laaste versreëls van strofe twee en die slotstrofe.

“Waagstuk” (p. 97), die slotgedig, sluit siklies aan by een van die bundelmotto’s “De mens als waagstuk”. Teen die agtergrond van Michelangelo se kunswerke in die Sistynse Kapel raak God Adam se vinger aan. God se “eksperiment” misluk egter, maar net “momenteel”. Hoop en liefde verskyn net soos Corona en pyn oral in die bundel en die belofte op p. 82:” Wees stil, wag maar, alles word nuut” gaan in vervulling met ’n “her-skepping” wat wag op p. 89.

Die integrasie van die eietydse mens se lotgevalle met die verhaalgegewe en die karakters in klassieke werke tot ’n sinvolle poëtiese geheel is indrukwekkend. Die plasing van die skrikgodinne in die laaste afdeling as die huistoegaan vir die mens al in die vooruitsig gestel is, herinner aan Odusseus se langverwagte huiswaartse reis vol ontberings. Gegewens uit die klassieke tekste word in ’n mate deur middel van voetnote toegankliker gemaak vir lesers. Die digbundel kan egter eers tot sy volle reg kom met ’n bietjie agtergrondkennis van die klassieke en ander historiese karakters en gebeure.

Van die gedigte het al in ander publikasies verskyn, en die plasing daarvan in Beskut teen vrese geskied volgens tema net soos die tematiese insluiting van klassieke tekste.

As romantikus skryf Cas Vos beeldryk en gevoelvol met treffende beelde wat ongelukkig soms in clichés en sentiment verval. Die beelding in dieselfde toonaard kan ook voorspelbaar raak. Óórskrywing kom ook voor, soos byvoorbeeld “Wie? Wie? Wie?” nadat die idee al gevestig is in: “Corona dra die kroon. / Wie kan hom onttroon?” op die motto-bladsy. Herhaling van dieselfde woorde soos “glans”, “skink” en samestellings soos “luglangs” en “kombuislangs” raak lastig. Hierteenoor is daar wonderlike woordskeppings soos “egverneuker” (p. 28) en “steekhaarmoddersog” (p. 63). Van die binnerym is slim en geslaagd, maar ongelukkig is daar te veel gevalle van rym ter wille van rym. Om die wêreldveranderende virus waaroor daar teruggekeer word na die sanggebed, “Heer, wees ons genadig” (Kyrie eleison) op p. 13 aan te kondig as: “Corona laat almal wat lewe bewe”, is ’n antiklimaks.

Ongelukkig is daar ook talle agtelosige spelfoute soos “altwee” as een, in plaas van twee woorde op p.15, “instandhou” as een, in plaas van drie woorde op p. 45, en nog ander.

Maar ’n briljante, wyd georkestreerde bundel met al die klanke van die menslike kondisie. En ja, die vrese neem ook ’n duisend vorme aan …

 

Onderhoud met Cas Vos

Sunday, September 6th, 2020

 

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Cas Vos oor sy bundel Beskut teen vrese. Naledi, 2020

 

Marlies Taljard: Cas, baie geluk met jou pragtige nuwe bundel Beskut teen vrese. Die voorblad van Karen Cronjé met ‘n voël wat teen ‘n agtergrond van bas uitstaan, is besonder mooi. Hoe hou die voorblad verband met die gedigte in die bundel?

 

Cas Vos: Die voorblad is ’n voortreflike sleutel tot die bundel. Die beeld is die van vrees en hoop op beskutting. In die bundel kom daar talle vrese aan die lig wat  mense angsbevange laat leef. Die vrese hou op een of ander verband met Corona.

 

MT: In die gedig “Woordenergie” (p. 4) skryf jy:

 

Om uit die onsin vers sigtig

’n canzone te skep, eis energie

wat uit die chaos orde skep

 

Die eerste vier gedigte, en verskeie ander in die bundel, hou verband met die skryfproses. Is daar ‘n tipiese proses van gedigskryf wat jou praktyk kenmerk?

 

CV: Ek gebruik die digambag om rekenskap van die digproses te gee en ’n flitsende aanduiding van wat in die bundel verwag kan word. Die gedig, My verse is my herder, maak die deur na die woonhuis van die digbundel oop. Daar is by my nie ’n tipiese proses van gedigskryf nie. Ek wag op die verrassing van die muse. Daarna ontwerp ek die grondplan van die gedigtehuis. Elke bundel stel sy eie eise en die skryfproses moet binne daardie raam gesien word.

 

MT: Die bundel open met die volgende reëls:

           

My verse is my herder,

ek het geen gebrek nie,

hulle verlei my na weivelde van lus.

 

Hierdie inspeling op Psalm 23 kom by herhaling in jou oeuvre voor. Ook ander intratekstuele verwysings (verwysings na jou eie werk) kom in Beskut teen vrese én in jou ander bundels voor. Waarom verwys ‘n digter/skrywer terug na sy/haar eie werk en hoe verryk of beïnvloed dit (in hierdie geval) enkelgedigte of ‘n hele bundel?

 

CV: Psalm 23 kom nie “by herhaling” in my oeuvre voor nie. Dit kom wel in Enkeldiep (”Jy is my herder”), die afdruk van ons hande (“Die Here is nie my herder nie”), Weerloos lewe (“my anima is my herder”) en in Voor-bode (“’n Variasie op Psalm 23”) voor. Alhoewel Psalm 23 die boustof van die vier gedigte verskaf, verskil die gedigte ten opsigte van tekstuur, struktuur en postuur hemelsbreed. In Beskut teen vrese kry Psalm 23 ’n totaal ander funksie. Dit word spoedig duidelik dat die verse die digter en leser teen Corona moet beskerm. Nog ’n voorbeeld van ’n intratekstuele verhouding is die gedig “Adam Small”, hy kó hystoe wat in ’n versamelbundel verskyn het. In Beskut teen vrese is dit uitstekend deur Anastatia de Vries in eietydse Kaapse Afrikaans omskep. Dit pas ook perfek in Afdeling IX. Tematies het elke bundel sy eie ontwerp.

 

MT: Benewens intratekstuele verwysings kom daar ook ‘n legio intertekstuele verwysings in die betrokke bundel voor. In moderne tye is dit ‘n belangrike digpraktyk. Die intertekste waarna digters in hulle werk verwys, is ‘n belangrike rigtingaanwyser en interpretasiesleutel. Daar is talryke gedigte in Beskut teen vrese waarvan die titel, die opdrag/subtitel óf die inhoud na antieke of Klassieke tekste verwys. Ek dink byvoorbeeld aan “Inferno” (p. 14), “Odusseus en Kirke se flirtasie” (p. 61), “Ode aan Aphrodite” (p. 67) en talryke motto’s uit en verwysings na Dante se Inferno.

 Jy sou daarvan beskuldig kon word dat jy jou werk sodoende ontoeganklik maak vir die “gewone leser”. Vir watter lesersgehoor is jou bundel bedoel?

 

CV: U edele, ek pleit onskuldig. Luister na my pleit. Die gedigte verklaar self wie die Griekse gode, karakters en mitologiese figure is. Wie weet nie van Helena en haar verleidingskrag nie? Sy bestaan vandag nog in haar volle glorie. Die skrikgodinne, Magaera, Alecto en Tisiphone, jaag ons steeds die skrik op die lyf. En vooraan kom Corona. Tussen hakies, in die gedig, “Skrikgodinne”, word hulle aan die leser bekendgestel.

Die bundel is bedoel vir elkeen wat poësie liefhet. Meer nog: dit is bedoel vir ons wat in die tyd van Corona leef. Dit is die donker tyd van vrese. Ek moet net duidelik stel dat antieke of Klassieke tekste ’n groot minderheid in die bundel vorm. En waar en wanneer dit voorkom, hou dit verband met die afdelings en die ander gedigte in die bundel.

 

MT: Watter waarde voeg verwysings na antieke en Klassieke tekste aan jou werk toe, veral in die lig daarvan dat baie lesers dit nie sal raaklees en/of nie die werk ken nie. Dink jy dat dié tekste tog met die moderne mens in gesprek tree of vir ons iets kan beteken?

 

CV: Voordat ek iets oor my werk skryf, wil ek dit duidelik maak dat die gode, godinne en mitologiese voorstellings lankal op die internasionale verhoog bekend is. Ek gee enkele voorbeelde. William Butler het “No second Troy” gedig. In Konstantinos Kavafis se gedigte is Odusseus en Achilles nóg fabelagtige en veraf karkters nóg moderne karakters. Hy oortuig sy lesers dat sy ervarings eerstehands is en dat die Trojaanse lyding steeds in sy tyd (en meer nog in ons tyd) aanwesig is.

Ted Hughes se gedig “Peleus and Thetis” word deur die Ilias gevoed. Die Nobelpryswenner vir Letterkunde in 1987, Joseph Brodsky het ’n indrukwekkende gedig wat handel oor Odusseus se woorde aan sy seun Telemachus geskryf. Dit is  asof die gedig hier en nou afspeel. Mahmoed Darwiesj se gedig “I walked on the remains of the heart” moet vanuit sy oorlogskonteks (sy Troje) verstaan word. Anne Carson het fragmente van Sappho van Lesbos in haar If not, winter uit Grieks vertaal.

Verwysings na die Romeinse tydvak kom by Van Wyk Louw voor. Caesar, Antonius en Cleopatra kom by hom voor. Louw verwys ook na Konstantyn Augustus, Licinius Augustus (“Keiserlike brief”), die Florentynse kardinaal, Ottaviano en Pous Innocentius III (Tristia). Herakles, die seun van Zeus en Alkmene, maak ook sy verskyning by Van Wyk Louw.  In Sheila Cussons se “Kombuis van Hera” word daar na Hera verwys. Die Homeriese afdruk kom ook by Cussons se “Athenaen ”Die brons Poseidon” voor (Die sagte sprong). Daar is ook Elisabeth Eybers se gedig, ”Drie geslagte. By T.T. Cloete word in “Modern times” na Zeus, Pallas, Athene en Afrodite verwys (Idiolek).

In die lig van die internasionale bekendheid van die Griekse gode, mitologieë en die Romeinse omgewing, is dit byna vanselfsprekend dat daar in Beskut teen vrese van die Griekse gedigte vertaal is. Sappho van Lesbos (630-580) se “Ode aan Aphrodite” is ’n tydlose liefdesgedig wat vandag se leser nog steeds sal aanspreek.“Die flirtasie van Odusseus en Kirke” bly steeds boeiend en aktueel.

Gode het die vrou gemaakdeur Simonides (7de eeu v.C) is vol humor en satire. Een strofe lui soos volg:

 

Onsalig die een wat uit ’n wildemakou kom,

sy waggel tussen paddaprinse van water

tot water met haar snawel soos ’n geslypte mes,

wanneer sy opstyg in haar vlug maak sy ’n flou

heesgeluid om skindernuus in ore te braak.

 

Die slotstrofe is darem ’n verligting:

 

Gelukkig en wys is die man wat sy vrou prys

en sy oë verby ander flikkerende vroue laat wei.

Vir só ’n man is sy vrou meer as korale werd.

Sy is die gode se geskenk aan hom,

liefde staan by hulle altyd in bloei en blom.

Dit is tog so bekend en eietyds.

 

MT: Antieke tekste werk dikwels met simbole. Watter simbole beskou jy as belangrik vir hierdie bundel, en waarom werk jy so dikwels met simbole eerder as met metafore?

 

CV: Indien onder simbole die Griekse gode en mitologiese figure bedoel word, sou ek saamstem met die opmerking. Zeus is die simbool van mag, Aphrodite van liefde, Apollo van profesie, poësie en musiek. Geryon is die voorloper van Corona. Corona is geen simbool nie, maar ’n vreesaanjaende werklikheid. Die simbool wat die gode verteenwoordig kan nie sonder metafore verstaan word nie. Die gedig “Godevergadering” is hiervan die beste voorbeeld. Die gedig oor gode word egter eietyds omdat die godevergadering oor Corona handel.

 

Almal hou asem op toe Asklepios, die god van genesing

opstaan en al hakkelend en verleë van ’n dodelike virus

berig: Corona het met mag en mening toegeslaan,

viroloë kan die klein verwoester nie opspoor nie,

die ganse wêreld is in Corona se noodgreep.

 

Dat ek “dikwels met simbole eerder as met metafore” werk, is vir my ’n verrassing. Simbole laat meer ruimte vir die misterie, die onsêbare. Op een of ander manier verwys simbole na die dieper werklikheid waarvan dit deel vorm. By simbole is daar sprake van ’n direkte, nie-rasionele of –begryplike kommunikasie met ’n ander werklikheid  (G. Lukken).

Beskut teen vrese is besprinkel met metafore en ander stylfigure. Om net een voorbeeld te gee:

 

As fotone weer die daeraad se kuif

voor skemer aanbreek rooi sal kleur

en liefde en hoop net weer in hierdie uur

die son en sterre sal beweeg en aanvuur.

 

 MT: Jy het onlangs gewerk met verskeie Klassieke tekste, soos die Odussea en die Ilias waaruit jy gedeeltes vertaal het. Jy het ook onlangs Dante se Il Paradiso en Hooglied vertaal. Ek merk spore van dié werk in jou nuwe bundel. Sou jy sê dat die vertaalwerk ‘n nuwe dimensie tot jou digkuns toegevoeg het en dat jy nou op ‘n manier anders dig (dalk ook anders kyk) as vantevore? Wat maak hierdie bundel anders as jou vorige bundels?

 

CV: Dante se skepping is oorspronklik en tydloos. Terloops, dit is merkwaardig hoeveel intertekstuele verwysings daar in sy werk oorkom. Ek verwys hier slegs na Vergilius en Ovidius se tekste. ’n Ontmoeting met Dante se Il Paradiso en Inferno laat ’n mens nie onaangeraak nie. Daar is soveel eietydse raakpunte. Om met Hooglied in die Hebreeus kennis te maak, is soos heuning op die tong. In die tyd van Corona moet ons steeds leer om aan die liefde vas te hou. Want liefde is sterker as die doderyk. Vertaling uit die bronteks maak die vertaler bewus van die andersheid en die eendersheid van die bron- en die ontvangteks. ’n Digter mag nie in ’n groef (graf) val nie. Hy/sy moet bly soek, dink en oor-dink. Om te vertaal is om na die presiese woord(e) vir die ontvangteks te soek.

Beskut teen vrese is anders as my vorige bundels in die sin dat dit so eietyds is. Dit handel oor ons vrese in die tyd van Corona. Selfs Mozart se Towerfluit word betrek. Daarom is die stylmiddele (metafore, vergelykings, ironie, satire, ens.) rondom Corona gerangskik. In my vertaling van ’n gedeelte uit Die Ilias, Boek l, word daar na “’n donker pes” verwys. Dit is die voor-loper van Corona.

 

MT: Cas, jy is ‘n bekende en gerekende teoloog, ‘n professor in die Teologie. Uiteraard vorm jou vakkennis ook jou kreatiewe werk. Jy is ‘n kenner van die Psalms en ander Bybelse poëtiese tekste. Jy ken antieke Griekse, Egiptiese en Babiloniese tekste wat in poëtiese vorme geskryf is. Vind ’n mens die poëtiese praktyke van dié tekste in jou poësie terug, en indien wel, hoe kom dit daar tot uiting?

 

 CV: Ek hoop om deur my vertalings uit ander taalbronne die verrassende varsheid van die bronteks oor te dra, maar dan met my eie metaforiese, satiriese en ironiese taalkleed. Ek is heeltyd op soek na die tekstuur, struktuur en postuur van die antieke gedigte en my eietydse gedigte. Soms daag ’n heerlike metafoor of vergelyking vir die ontvangstaal op.

 

MT: Ek wil hier aan die einde van die onderhoud tog nog ‘n moedswillige vraag vra. In die gedig Corona (p. 13) kom die volgende strofe voor:

 

“Waar is God in dié doodsbleek dae? Kyrie eleison!”

Sonder visum is Hy Italië toe om haweloses

op te spoor; Hy vind oral kreunende sterwendes

en doodsengele wie se vlerke oor kwylendes flapper,

al wat oorbly is die een doodloopstraat na die ander.

Het Hy sy rug op sy aardse ryk vol slyk gedraai?

 

Hoe kom dit dat jy as teoloog (en ek neem aan as gelowige) sulke gedigte kan skryf? Mag die leser hierin ‘n vorm van ongeloof lees, of ‘n suggestie dat God slegte dinge met goeie mense laat gebeur? Hoe sou jy gedigte soos dié (wat ook by herhaling in jou oeuvre voorkom) “verdedig”? Ek dink ook aan ‘n gedig soos “Die Here is nie my herder nie” – ek dink uit die afdruk van ons hande”?

 

CV: Die enkele gedigte wat uit Psalm 23 put, het elkeen ’n eie stem. Soms is dit ’n stem roepende in die woestyn! ’n Gedig is nie ’n stuk dogma of geloofsbelydenis nie.

Die Corona gedig is geskryf toe die krisis en vrees pas begin het. Dit is hoe talle mense gevoel en gereageer het. “Het God nie dalk sy rug op ons gedraai nie?” Nou is dit merkwaardig dat ons in die Psalm wat Psalm 23 voorafgaan die volgende woorde aantref: “My God, ek roep bedags, maar U antwoord nie.” Ek het in die bundel ’n reeks van drie Jobgedigte geskryf. Die eerste gedig eindig soos volg: “Waar is jou Pa nou?

Marlies, jou vraag hoe dit dan gebeur dat slegte dinge met goeie mense gebeur?, is ’n boeiende en aktuele vraag. Dié vraag lei die gesprek na die teodiseevraagstuk. Die lyding wat mense tref, die ontploffing in Beiroet, die vernielsug in Amerika en Suid-Afrika, die lewensverlies van onskuldiges, natuurrampe, om net ‘n paar ellendes te noem, roep die teodiseevraag op: Hoe kan God dit toelaat?

Teodisee beteken letterlik “regverdiging van God”. Daar is verskeie pogings om die teodiseevraag op te los. Volgens die filosoof G.W. Leibniz, religieuse denker, het God in sy volmaaktheid die bes moontlike wêreld geskep, maar in feite is die wêreld onvolmaak. Vervolgens is daar die teodisee van die vrye wil. Voorts is daar ook die teodisee van die erfsonde wat die kwaad as straf vir sonde soos ’n epidemie oor die ganse wêreld versprei. Sedert die Verliging is die vraag hoe kan God toelaat dat die kwaad en rampe goeie deugdevolle mense tref? Job is “Elckerlijc”, sy lot kan elke mens tref. Ten slotte kan daar na die teodisee van vergelding verwys word.

Die laaste twee opmerkings het betrekking op my drie Jobgedigte. Die eerste gedig sluit met ‘n wanhoopsvraag: “Waar is jou Pa nou?” Die vriende het vir lewe en dood aan die vergeldingsteorie vasgeklem. Die formule van die vergeldingsteorie is:  Oortreding-straf-bely-vergifnis. My derde Jobgedig gee ’n heel ander insig. Lees dit asseblief maar self.

Dit deug nie meer om van immanent-transendent te praat nie. Ek en die internasionaal bekende en bekroonde teoloog Gerben Heitink verkies om die begrip immanent-transendent met die poreuse werklikheid te vervang. Ons het reeds uitvoerig hieroor geskryf.

Van Wyk Louw se worsteling met God in “Voorspel 1950”, ”sal ons u hele santekraam, Heer:”,“Die hond van God” het allermins met die teodiseevraagstuk te maak. ’n Ontroerende gedig oor God is Van Wyk Louw se “II. Ekstase.

 

MT: Cas, wat is jou gunstelinggedig uit Beskut teen vrese? Sal jy dit asseblief met ons deel.

 

CV: Met graagte, Marlies.

 

Bruid van Beiroet

4 Augustus 2020

Vir Coenie de Villiers

 

Die hemel het vir lieflike Israa Seblani

oopgegaan terwyl sy versier met ’n kant-

gewaad op die huweliksverbintenis wag.

Toe die skemer begin uitsak, verbeeld

’n video opname die glansryke oomblik.

Haar donker oë is vol liefde, haar are bruis

van opwinding en kleur haar wange rosig.

Haar liefsteling wag om liefde oor haar

te strooi, haar beker is oorlopens van geluk.

 

Uit die bloute is daar ’n ontploffing.

Dit is die ene hel, die plofslag blaas

haar ruiker weg en laat haar rok fladder,

beangs vlug sy en haar bruidegom weg.

Skokgolwe laat al wat leef angstig beef,

die aarde sidder, geboue stort in duie,

huise word tot geraamtes gestroop,

warm bloed vloei en dam tot poele op.

Gewondes word in ambulanse verpleeg

en asemloses laat lykswaens kreun.

 

Dit voel vir die bruid of sy in die puin

onder rommelhope begrawe gaan word.

Haar bruidsgewaad is vol stof en rook

en haar sluier lyk vuil en vervalle.

 

Die beeldskone gewaar die sterwende stad

met min hoop op oorlewing, alles is sat.

Haar Hippokratiese eed oorreed haar

om haar by die noodlydendes te skaar.

Sy buk langs hulle voor die dood se aangesig.

Haar hande is vol bloed en haar hart ontstig.

 

Sy sal opstaan en na haar beminde gaan

en na elders reis waar liefde nooit sal taan.

 

Marlies, baie dankie vir jou indringende en sinvolle vrae en vir die geleentheid om daarop te probeer antwoord.

 

MT: Cas, baie dankie vir jou insiggewende antwoorde wat die bundel toelig. Beskut teen vrese is beslis ‘n bundel wat op die rak van ernstige poësielesers behoort te pryk!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  •