Posts Tagged ‘Charl-Pierre Naudé’

Gedig van die maand: Hier is die wenners

Sunday, June 13th, 2021

 

Sedert 1 April is byna 40 gedigte ontvang vir die “Gedig van die Maand”-kompetisie. Baie dankie aan al die digters wat deelgeneem het. Uiteindelik het die beoordelaars 2 gedigte uitgesonder wat die eerste prys deel. Dit is “Sinesteties” van Daniel Hugo wat volgens die beoordelaars “ware poetry” is, en “Einde van die dag” van Charl-Pierre Naudé wat deur middel van die sentrale metafoor insiggewende kommentaar lewer op die Covid-19-pandemie.

Die beoordelaars was prof. Hans du Plessis en dr. Marni Bonthuys.

 

 

 Einde van die dag

 

Twee suiltjies elk

met ʼn vlammetjie gekroon.

 

Kerse genoem,

of die daeraad van beskawing.

 

ʼn Paartjie sit by ʼn rondetafeltjie

in die laaste restaurant

wat oop is in ʼn kusdorp.

Hulle hou handjies vas

en drink ʼn heildronk.

 

Die tafel

is ʼn kring op ʼn staander

en verskaf die verhogie vir ʼn bietjie verstrooiing.

Hul oë kyk af, gesigte blink

soos maskers in die dowwe lig.

Die kernoomblik, is dit,

in ʼn Griekse tragedie.

 

In ‘n breuk-

sekonde leun hul na mekaar

oor vir ʼn aanraking en voel hulle

hoe dúrend die mense van die outyd was

wat nou vir ewig vort is.

 

Die deus ex machina

bring hul kos op ʼn skinkbord.

Die kerse smelt. Dis maar hoe dit gaan.

 

Die probleem

met ʼn onvergeetlike dag,

soos die geskiedenis,

is dat dit moet eindig. En aanstons

 

gaan party van ons huis toe na ʼn minnebed

en die ander slaap ewe rustig

 

voort deur die onmeetlikheid.

Die oppervlaktes

waarop geëet is bly agter

soos tafels diep in die aarde begrawe.

 

Dit is die lang, lang nag

van die roerlose tyd.

 

Tot, op ’n oggend in die verre toekoms,

die weersomstandighede weer ingeswiep sal kom

met ʼn uitskud van wit doeke

 

soos kelnerinne van bo

die breekware aan’t uitsit,

 

om nogmaals

die omwenteling te begin

wat kortstondig sal uitloop,

teen die aand,

 

in die lewe wat ons ken.

 

© Charl-Pierre Naudé

 

 

 

 

Sinesteties

 

as sterre se lig pulseer

teen dieselfde frekwensie

as die krieke se geskril

 

is die brulpadda se brul

die volmaan wat klokhelder

deur die Karoonag beier

 

en jakkals met sy gehuil?

’n sekelmaan wat skelm

agter die vlieswolke skuil

 

die hees verskrikte kiewiet

wat al om haar nes roteer

flikker soos ’n satelliet

 

as niemand die digter keer

hou hy aan improviseer

 

© Daniel Hugo, 2021

 

Gedig van die Maand: 8 Finaliste

Wednesday, June 9th, 2021

 

1.

Helsems

ʼn Geneul by HvdB

 

Dat sang verdígsel plooi tot klinkklaarheid

– losserige wysheidkabaai

wat, wys-wys die dye, uitflap

kringelende molekuleverdigtings langs, die swygverskiete in –

het vele al gesê,

die lafaards.

 

Jy, ingenieur, wou woord en noot

legéér. Daar edelallooi

van giet: singswaarde te smee

vir die kruistog land van skone sin toe.

En ek wat penkop agterna,

op hol soos destyds deur my ouers se tuinwoud,

volryphede vorentoe te pluk.

Singgoed vir die soettand, hierdie keer,

te gryp uit Grootverswyg se kloue,

die inhalige ou

helsem.

 

Die trek in fynproe móét mos veld wen; wag,

het ons bly dink, wag dit af

daar voor die yl gehore in saaltjies,

portaaltjies,

 

terwyl feesluidsprekers buite ál trommelender sokkie-bybie.

 

Totdat jy, een einde van ’n hol aand

– soos ander ridders van die sanggraal voor jou:

ʼn Louis van Rensburg, Riku Lätti amper, of Piet van Wyk de Vries –

jou kitaar wou steek sy klaarpraatsak in;

jou klarinet en trekklavier

hul swyekiste in

laat sak het …

ek my penpunt terug

moes klik

sy skag

in.

 

“Jou songs is brilliant, man,

maar mense soek die lekkervoelte:

’n chord of drie op hope beat,”

die wenk van grootkonsertemakers.

Te veel wat ore vir die luisterliedsoort het,

het ’n sinikus ons ingefluister,

sit nou, kwalifikasies en al, in anderland;

híér hoor doofheid selfs die stomheid nie.

 

Leë ouditoriums galm

wyd en syd hul stilte, dus – pandemietrant.

 

Net ou Gemis, die riem,

Rocinante-knol opgesaal,

neuriedwaal hier.

Plaaggees wat lyf wil kry,

local en als.

“Wat ís daar in jou hand?” verbeel ek my hom mopper, Herman;

eerder: moppie.

“’n Kitaar …?”

 

Die helsem.

 

© Bernard Odendaal, 2021

 

*

 

2.

Aan oom Lokomotief (Genootskapper vanouds)

 

Lokomotief, gemotiveer

tot barstens toe,

tot meer as voorvatter,

jy wat so hoog opgegee het oor “yge taal”,

deur jou eie mense gehaat is,

so erg dat ene jou glads wou skiet

maar Piet, Paul en Klaas kon saamsleep

die hele volk agter jou maak inval

en “finnig” met die rympies saam

laat ry – jy wat stoom verloor het

oor jou Afrikaans konsuis bespotlik raak,

jou “vuurwa” soos hulle dit stel,

deur jouself “op ‘n doodloopspoor gestoot” –

jy is waarlik die swye in rangeer.

 

Oom Lokomotief, ou flinke stomer,

kan jy nie nou maar uitskei nie

met my betrokke te wil hou?

Lewe geblaas wil hê in ou gewrigte,

die verdiksels in die elmboë gebreek,

plaak van die tande geskuur

cholesterol uit toevoerpype geskud,

die stof van bouvallige trajekte afgespoel

sodat die staal glashelder sal antwoord

op wie daarteen tik. Bowenal geroeste reste,

klapperende tromme des doods, agtergelaat.

 

Lokomotief blaas nie warm én koud nie;

jy staan as blote oorlas hier,

van alle weë verwyder, infrastruktuur

op jou vermors.  Dis verby,

die gloed van iedere kool gesmoor,

die asem vir ‘n fluit gesluk.

Jy’s genoeg verweer, jy’s klaar

met wat waar geloods word,

watter vrag versamel, van stapel gestuur –

jy wag, dikdom anachoreet,

hier waar jy niks, niks jou moveer nie,

behalwe net die spooktreine wat snags

soos hulle oor die netwerk spoed

wissels opruim in hul vaart

die stukkie spoor onder jou laat ril

en iewers binne daar nog ‘n klinknael skiet.

 

Ou stommerik, jou mense sku weg

van jou taalmanewales af.

Kan jy nie maar uitskei nie

met my weer betrokke te wil haal?

 

© Pirow Bekker, 2021

 

 

*

 

3.

 Einde van die dag

 

Twee suiltjies elk

met ʼn vlammetjie gekroon.

 

Kerse genoem,

of die daeraad van beskawing.

 

ʼn Paartjie sit by ʼn rondetafeltjie

in die laaste restaurant

wat oop is in ʼn kusdorp.

Hulle hou handjies vas

en drink ʼn heildronk.

 

Die tafel

is ʼn kring op ʼn staander

en verskaf die verhogie vir ʼn bietjie verstrooiing.

Hul oë kyk af, gesigte blink

soos maskers in die dowwe lig.

Die kernoomblik, is dit,

in ʼn Griekse tragedie.

 

In ‘n breuk-

sekonde leun hul na mekaar

oor vir ʼn aanraking en voel hulle

hoe dúrend die mense van die outyd was

wat nou vir ewig vort is.

 

Die deus ex machina

bring hul kos op ʼn skinkbord.

Die kerse smelt. Dis maar hoe dit gaan.

 

Die probleem

met ʼn onvergeetlike dag,

soos die geskiedenis,

is dat dit moet eindig. En aanstons

 

gaan party van ons huis toe na ʼn minnebed

en die ander slaap ewe rustig

 

voort deur die onmeetlikheid.

Die oppervlaktes

waarop geëet is bly agter

soos tafels diep in die aarde begrawe.

 

Dit is die lang, lang nag

van die roerlose tyd.

 

Tot, op ’n oggend in die verre toekoms,

die weersomstandighede weer ingeswiep sal kom

met ʼn uitskud van wit doeke

 

soos kelnerinne van bo

die breekware aan’t uitsit,

 

om nogmaals

die omwenteling te begin

wat kortstondig sal uitloop,

teen die aand,

 

in die lewe wat ons ken.

 

© Charl-Pierre Naudé

 

*

 

4.

Metaforiese transaksie 

 

Met soveel onrus tussen ons,

lê ek verbande sinneloos:

Jy Agamemnon, ek Klutaimnestra?

 

‘n Oorlog word emosionele geweld

(silence is golden) (stilswye is goud)

rooi papawers

 

flits op papier:

‘n andersoortige toneel

(soos) ek kelk die sonlig uit jou dooie keel.

 

Die gedig raak bewapen

in ‘n armed vision

ter nagedagtenis in memoriam sous rature

 

nooit weer sal ek

my vreemde liefde blootlê

eerder in die vagevuur

 

nadink oor gemis

beweeg van vlak tot vlak

in Dante se Goddelike komedie.

 

© Joan Hambidge, 2021

 

*

 

5.

die rooi kruikie

 

“Niña de color quebrado / O tienes amores o comes barro.”

[Sallow-faced girl, either it’s love or you’ve been eating clay.]

– Anoniem, Flor de varios romance nuevos y canciones (1598),

nageskryf deur Lope de Vega, El acero de Madrid (1608)

 

in ’n skildery met ’n skildery omring deur skilderye

in ’n vertoonsaal vol rame en figurante en bespiegelings

onder die plafonuitspansel van die Alcázar

met skadu’s van ’n onseker nou en ’n triestige toekoms

in die hoepelrok van ’n bestaan van balein- en traliewerk

’n opgepofte skepping in ’n steeds uitdyende heelal

van valle en frille en fieterjasies en beloftes

linte gestrik en blomme vasgesteek in die hare

geskik vir die okkasie

vasgevang in ’n koutjie

weerkaatste raaisels

 

staan die infanta

 

*

 

sê die hofdame:

staan net nóg ’n rukkie stil

neem ’n slukkie

van die koel watertjies

uit die búcaro

toe nou

jy kan netnou gaan speel

met Nicolasito en die hond

 

of, sê die hofdame miskien:

neem en drink

die hemels gegeurde water

dit baat die gelaat

dit lewer bewys van ’n lewe

beskerm teen die geniepsige son

dit maak ’n meisie teer

en begeerlik

 

of, moedig die hofdame dalk aan:

neem en eet

knibbel gerus

aan die kleirandjie

dit baat die lyf

jy sal dit nog nie begryp nie

die hartstogte van die hart

die ritme van die rooi

 

of, sê die hofdame waarskynlik nie:

neem en eet

dit baat die gees

dit voer jou weg

na geluksaligheid

dit laat jou ontsnap

uit die raam der rame

dit laat jou sweef

 

*

 

vyfjarige prinsessie

in ’n pronkrok

wyd oor die heupies gespan

haar vingers gekrul

om die rooi kruikie

afkomstig uit Guadalajara

 

neem sy dit

of sit sy dit neer

koppie weggedraai

ogies gevestig op die koning

die engeltjie

 

reeds aan ’t leviteer

 

© Ronel de Goede

 

*

 

 

6.

lykrede vir ‘n taal aan die vergete kant van die land

 

aan hierdie kant van die land op die derde vloer van die caxtongebou wat ook

die elcogebou was op die derde vloer op dieselfde derde vloer waar vóór 94

die veiligheidspolisie se kantore was waar iemand tydens ondervraging

deur ‘n venster

 

splinternuut in 2005 chris hani herdoop in hoop en ywer deur ‘n herbenoemings-

komitee gedekoloniseer nooit gerealiseer op enige muur teen enige ingang

op enige dokument nie het hani wéér gesterf dié keer deur onverskillige

hande van eie comrades in akademia ongeraak alles net futlose retoriek

in kerkstraat bly die afrikauniversiteit koloniaal getrou aan engelse heerskappy

want wat is die gewig van ‘n naam die gewig van omgee immers? en kom en

gaan soos seegetye die heerskappye van opeenvolgende besture in korrupsie

en selfverryking geldkoffers stroop

 

maar op hierdie derde vloer kamer 304 was daar afrikaans eenmaal vir 17 jaar lank

skryf dit neer dat dit nie vergeet kan word nie eenmaal vir 17 jaar lank eenmaal

geglo dat dit in die son en wind teen die see en die loei van ‘n mishoring sommige

dae oorkant die grou gebou waar ‘n vragskip dan en wan in vuil ruite reflekteer

die hawe invaar die see die wind altyd daar anders kon wees met ‘n taal uit hierdie

aarde ‘n taal wat die skuld afskud tussen swart kollegas swart studente wat my wit

hande vat wat ‘n nuwe pad stap

 

op die derde vloer met die afskilferende mure verrottende vensterrame stukkende

hysbakke vuil badkamers plafonne wat plekplek inval duiwemis en stof sif oor

swak verligte lesinglokale gebreekte banke swart en bruin studente gelate aanvaar

dis hoe dit is tot die volgende vonk #allmustfall ontbrand dat dit anders kon wees

 

anders kon wees het ek geglo die klein blink houtjies neergelê vir taal en poësie

sorgvuldig uitgepak gestapel lewensvonke aangesteek dat alles nuut kom word

en blink oë van jongmense dat ons mekaar tot in mekaar se siele vir die eerste

keer sién luister na jong bruin digterstemme omarm die afrikaoorsprong van taal

verstaan die skuld op die derde vloer waar ek geglo het woorde maak ‘n verskil ook

aan skuld aan wit medeverantwoordelikheid op die derde vloer

 

waar dit alles tot niet kom word het

 

aan die anderkant van die land brand groter vure harder loei die winde aan

die anderkant van die land brand dit by die mooi wit dorp oor taal brand dit by

die biblioteek teen die berg en ‘n land roep uit en rou      aan hierdie kant die vergete

kant sterf ‘n taal stilweg bladsy vir bladsy word ‘n paar duisend Afrikaanse boeke

stilweg geoormerk vir pulp het ‘n departement op die derde vloer in die gebou

langs die see se lyk reeds ontbind

 

© Susan Smith, 2021

 

*

 

7.

Sinesteties

 

as sterre se lig pulseer

teen dieselfde frekwensie

as die krieke se geskril

 

is die brulpadda se brul

die volmaan wat klokhelder

deur die Karoonag beier

 

en jakkals met sy gehuil?

’n sekelmaan wat skelm

agter die vlieswolke skuil

 

die hees verskrikte kiewiet

wat al om haar nes roteer

flikker soos ’n satelliet

 

as niemand die digter keer

hou hy aan improviseer

 

© Daniel Hugo, 2021

 

*

 

8.

ROU SKRYFBERIGTE

 

*

ons probeer so goed moontlik

met die vashou van afwesigheid

oor die weg kom

 

laat-los is nie vir sissies

maar by verstek die aankoms

en vertrek

vir wie nie bang is om aan boord

te gaan

 

en te lewe

in die moederskip wat reeds

die dood se baar is

 

om met die wrakversplintering planke

van die gestrande ark

‘n vers te prakseer vir die boord voëls

se begrafnisklanke

 

 

*

met ander woorde

daar is dié wat met woorde

die ondenkbare probeer sê

weer en weer

na gelang dit al hoe meer

duidelik word

daar kan geen beduidenis wees

 

en dan is daar hier dié

wat mét die woorde praat

om hulle aan te spreek

ewe paraat vir luister

en te sê

 

ek weet nie wat julle uit wil lê

behalwe om oor en oor

elk ‘n halwe oor

waarvan die dieper hoor

moes verwelk

om die ondenkbare maagdevlies

te mog verloor

hierdie leë kelk te wil omtoor

tot ander woorde

 

 

*

blink gelewe neus teen die wind

om vir die Ewigheid te wink

 

gedink dis sommer net vir rinkink en skink

en skielik is dit donker ink

 

doppie geklink

op môre se stink

 

*

 

 

 

 

*

(enso)

 

wanneer jy Niks skryf

om vir Niet

onderliggend aan die Woord

tot volle Syn te bring

is dit goed

so

om Nêrens te begin in die kring

 

en beweeg

om stilruimte te maak

vir alTyd

wat Al oopgaaneinde

Iewers is

 

*

 

(gevolgtrekking met nawesigheid één gat)

 

ja-nee

 

© Breyten Breytenbach

 

 

 

 

 

Charl-Pierre Naudé. Gode

Thursday, May 13th, 2021

 

Gode

 

Thales

van Milete

had hierdie wete:

“Die gode is in alles.”

 

Soos die bome in ’n park.

Soos voëljies in ’n pastei;

of ’n vlei vol riete.

 

Die gode neem hul intrek by die wysgere.

En sotte is insgelyks

met dié windstorms besete.

 

Jy kry hul

in ongereptes.

Sowel as in resepte.

 

In ruimtetuie,

houtperde;

die wetenskap;

stommelend in erdekruike

kom die gode tydens aardskuddings aangeskommel.

 

’n Leërmag

bestaande uit ’n enkele manskap,

is mos ’n god.

 

Beskroomdes,

voortvarendes,

so hovaardig, eintlik, die skames.

Verreken ook die dromendes.

 

En harige stoutes

in die gewade

van dames.

 

Te vinde

as rosyntjies.

 

Lede van ’n volk.

 

In ’n kworum van sade.

 

Korrels.

Atome.

In die geringste klone.

 

My teekoppie van vanoggend

het heeldag

in die son op die tuintafeltjie gestaan.

Nadat ek dit geledig het

tot die droesem.

’n Koppie wat skyn met ’n randjie goud.

 

Nou is dit laat,

en word dit koud.

 

Ek vou my hande

om die porselein

en hou die getaande warmte

 

en verdwene inhoud

teen my wang,

’n omkringde leegheid.

Die gode is in alles.

 

© Charl-Pierre Naudé, 2021

 

Charl-Pierre Naudé. Alter ego (Stemgreep)

Tuesday, September 8th, 2020

ALTER EGO

Die trappe na die solder kan my nou nog verruk.
Waar rakke raaisels uit kindsdae span en die smal,
helder luik aan die ver ent se guillotine soms val
dat vere uit die skemer sak, en die skrik

als ’n oomblik laat skarrel, het ek weer
gestaan: geboë. Ou deure waardeur niemand stap
en verroeste rame wat nie sluit of klap nie
het eenkant gelê, kettings, reistasse wat verweer

in die geheue. Van nêrens het ’n bries gepluk
deur ’n jeugboek. By ’n vuurhoutjie se flenterlig
staar ’n skadu-gesig, vol skynroet, armoedig

na my terug uit ’n óú spieël, halfvergete.
‘Die solder spook,’ het Ma gesê. Ek moes so terugkeer
na onder, ’n half-swarte, vanuit die gewete.

[Uit: Charl-Pierre Naudé. Die nomadiese oomblik. Kaapstad: Tafelberg, 1995]

 

 

[Opname: Poetry International, Rotterdam 2000]

Charl-Pierre Naudé. Die plek van die tragiese

Monday, July 27th, 2020

Volgens die filosoof Hans Blumenberg (1920–96)  het Johann Wolgang von Goethe, net bekend as Goethe (1749–1832), die groot Duitse skrywer, dit kort voor sy dood in 1832 betreur dat die denkkategorie van “politieke lot” die plek van die antieke Griekse denkkategorie van “die tragiese” ingeneem het.

Volgens Blumenberg het die ontkenning van die tragiese as kategorie van die denke die heerskappy van twee nuwe kategorieë in die hand gewerk: die delusie van  politieke vryheid en die noodlottigheid van menslike skuld.

Volgens hom speel Napoleon en Augustinus die belangrikste rolle in die “herinvulling”van die antieke kategorie van “die tragiese”. In ’n term van die eietyd sou mens bykans kon sê die katagorie van die “tragiese” was gekaap.

Napoleon se veel aangehaalde oproep aan die mensdom was: Politiek is jou lotsbestemming, mens!” Hy het dit in die gees van die Franse revolusie bedoel van “Maak jouself vry!” Ons weet egter wat Napoleon in effek gedoen het: Veel meer onvryheid as vryheid. Hy het die kategorie van die tragiese – waarmee Blumenberg verwys na die kragte waaroor die mens geen beheer het of selfs kan hê nie – vervang met die kategorie van “die politieke lot”, en self die slagoffer van die tragiese geword.

Napoleon dien as ’n voorbeeld van die mens se strewe om die onbeheerbare, wat dikwels onderwerping van die mens beteken, te onderwerp. Maar toe faal hy. Sy tragedie het later ook die tragedie van die Marxisme-Leninisme geword …

Die krag van die tragiese moet nie onderskat word nie. Veral nie wanneer die geskiedenis vertolk word nie.

Sedert die Christelike teoloog Augustinus die kategorie van die mens se vryheid van denke en keuse ingevoer het, volg “menslike skuld” onvermydelik as die verklaring vir alles wat verkeerd loop. Die tragiese – die geskiedenis as onbeheerbare meester wat menslike vryheid inperk en selfs uitwis – word insgelyks hierdeur na die kantlyn uitgeskuif.

Maar dit beteken nié die tragiese het opgehou gebeur nie. Dit, volgens Blumenberg, en ook volgens Goethe.

Die bevrydingsdenke van die 20ste eeu, met inbegrip die stryd teen kolonialisme en die verdrukkings oraloor, reëel sowel as gewaan, is juis gebou op dié twee “nuwe” kategorieë: politiek as lotsbestemming en menslike skuld.

As iets verkeerd loop, soos in lelik verkeerd, is iemand of iets by verstek skuldig. Want die mens is sedert Augustinus kwansuis vry om die regte besluit te kon geneem het.

Skuld is weliswaar nie ontersaaklik slegs omdat die tragiese ontken word nie.  Neem apartheid as voorbeeld. Was daar skuldiges? Wel, ja. Van hulle het in die tronk beland. Maar die meeste agente sowel as deelnemers is veel meer tragies as skuldig, as mens kyk na die kragte van daardie tye.

Dieselfde geld óók endemiese korrupsie en die vergrype die ANC. Want, glo dit of nie, die tragiese is hier ook weldeeglik aan die werk …  (Die mate waarin die tragiese in hierdie toedrag van sake ’n rol speel, is oop vir ontleding en is ’n onderwerp op sy eie. Ek praat nie van staatskaping nie, wat ’n onverdunde misdaad is.)

Skuld, aandadigheid, tragedie. In trappe van belangrikheid. Maar die grootste hiervan is die tragedie.

Het jy vandag al die gode gedenk? Ek weet, oom Wyk, ek weet: sonder ’n glasie wyn is dit moeilik …

Op ’n ligter maar steeds tersaaklike noot deel ek graag ’n gedig hieronder deur Miroslav Holub, uit Tsjeggies vertaal in Engels.

 

Napoleon

 

Children, when was

Napoleon Bonaparte born,

asks teacher.

 

A thousand years ago, the children say.

A hundred years ago, the children say.

Last year, the children say.

No one knows.

 

Children, what did

Napoleon Bonaparte do,

asks teacher.

 

Won a war, the children say.

Lost a war, the children say.

No one knows.

 

Our butcher had a dog

called Napoleon,

says Frantisek.

The butcher used to beat him and the dog died

of hunger

a year ago.

 

And all the children are now sorry

for Napoleon.

 

(Miroslav Holub)

 

 

N.P. van Wyk Louw 50. Charl-Pierre Naudé

Tuesday, July 14th, 2020

N.P. van Wyk Louw as sekondêre invloed

 

Een van die groot temas in N.P. van Wyk Louw se digkuns is die geding-met-God.

Binne die Duitse letterkundewêreld strek hierdie tema terug tot by die werk van die groot digter Friedrich Hölderlin (20 Maart 1770 – 7 Junie 1843), en veral met betrekking tot gesprekke wat hy met sy groot vriend, die filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel (27 Augustus 1770 – 14 November 1831) gehad het. Dis by hierdie tradisie waar Van Wyk Louw aansluit en wat hy oproep met sy grootse tema, wat in die bundel Tristia sy hoogtepunt vind.

Die Pools-talige digter Czesław Miłosz het binne die Slawiese tradisie ook met dié tema omgegaan, maar met heel ander klemplasings.  Lees sy gedig in Engels, vermoedelik deur homself vertaal, getitel “Theodicy”. Dis onder meer op die webblad Poem Hunter na te speur.

In my digbundel Al die lieflike dade (2014) verskyn ’n gedig wat met Miłosz in gesprek tree oor sy teodisee (sy Godsopvatting). Ek wil my verstout om dit in hierdie Van Wyk Louw-huldigingsreeks te deel, as dit nie te grasieloos van my sal wees om my gedig in die geselskap van hierdie here se werk te plaas nie.

Wat hier allereers van belang is, is Van Wyk Louw se tema as sekondêre, en nie primêre invloed nie. Die sekondêre invloede wat van ’n voorganger ondergaan word, is baie interessant, want dis spore wat dikwels liggies uitgevee vertoon. ʼn Mens moet harder daarna gaan soek. Ek dink die Van Wyk Louw-invloed is selfs in my eie gedig se toonaard af te lees? Ek weet nie, nie verseker nie; ek bespiegel ook maar, selfs oor my eie gedig. Die digkuns is ’n “absent-minded” proses, soos Ludwig Feuerbach (28 Julie 1804 – 13 September 1872) dit gestel het.

Toevallig het laasgenoemde dít in die konteks van sy eie toeligting oor God kwytgeraak. God, sê Feuerbach, skep die Skepping “agter sy eie rug”, terwyl hy soort van “self daarvan vergeet het”. Net soos digters gedigte skryf, meen hy. Feuerbach praat van die “digter-God” as die “absent-minded creator”.

T.T. Cloete het van iets soortgelyks gepraat. Het hy die bestempeling by Feuerbach gekry? Of stem hulle s’n toevallig ooreen? Is dit konsepte wat hoegenaamd oorvleuel? Invloede? Tradisie? Geheue?

Alles lieflike vraagstukke.

Het die digters en hul nasate die tema “die geding met God”, soos dit in Afrikaans bekendstaan, geskep? Natuurlik nie! Dis oud, so oud soos die berge, en daar bestaan ’n hele denkveld daarrondom: die teologie.

Wat Hölderlin, Miłosz en Van Wyk Louw se verestetiseerde verwoordings daarvan egter belangwekkend maak, is dat dit die tema onder die inwerkende invloedkragte van die moderne denke toon, onder meer van die spanninge teweeggebring deur moderne teorieë op die terreine van die wetenskap en die logiese denke.

Hier onder volg my eie gedig, geskryf in die vorm van ’n besinning, soos die gedig van Miłosz waarna dit verwys. Dis ’n vorm waarin sommige van Van Wyk Louw se gedigte ook gegiet is, hoewel ons hier praat van verskillende digters en dus verskillende style. Dié “besinnende” soort gedig kan onderskei word van gedigte wat mistieke en geloofservarings beskryf, soos te vinde is in byvoorbeeld die werk van Sheila Cussons.

 

God se klippe

Miłosz –

Pools maar nié ʼn Pool nie,

en digter van veral die teenstrydigheid –

 

pleit in sy oeuvre

dat God wel bestaan.

Maar dit doen hy nie sonder voorbehoud nie.

In der waarheid glo hy

in die Lewegéwende Afwesigheid.

 

Met die vermeende algoedheid van God

skort iets beduidends

– reken óók Czesław oor die teodisee –

want hoe versoen jy dié eienskap

met sy almag?

Die gestewelde en bonkige natuurteisterings

wat laggend verbygestap kom

en die beskawings soos nessies

met stokke uit die bome slaan …

’n God van liefde?

Die formule hou nie steek nie.

Miłosz sluit só sy rede, min of meer:

“Wee, o wee, my dierbare teoloë,

jul lieflike betoë haal nie die paal nie.”

 

Uit hierdie kuip

van die gees kon hy, en ander vraagstellers

voor hom (reeds skroot

en skelet onder die stekelrige kruipplant),

om die dood nie weer wegtrek nie.

 

En helaas is die antwoord onbevatlik.

Weens die kwessie van skaal (miskien):

die teer, nadenkende opslaggruis

van sterreweë en die planete

se sagte minneveeg

soos ’n veer teen die wang.

 

Indien komete,

die verbyflitsende onderdeeltjies,

 

kon stilstaan,

soos die oomblik in ’n foto

wat in die donkerkamer

uit ’n bak gelig en ontwikkel word –

 

of,

die tyd sy geweefde sardienloop

ten dele in die kil vierkant

van ’n opgehysde hok uit die see

laat opvang

 

terwyl dit van salpeter drup,

 

en één van die gevlerkte tintvissies

uit sy onderwatervlegwerk

in ʼn hand val en daarin verdof

soos ’n kleindood,

 

sou die mens dalk God aan ’n stertjie beetkry.

 

Ek meen dus die probleemstelling van Miłosz

het te doen met die aanvanklike skepping –

wat nooit nét aanvang was nie, maar steeds duur.

Te doen met dié verkeerde onderskeid:

tussen aarde-en-see en die mens.

Daar wás nooit ’n onderskeid nie –

tussen lewe en nielewe,

tussen chaos en ordening nie.

Ons is steeds by die eerste dag.

Daar ís net een dag.

 

Derhalwe: te make met die mens

se wolmussie, tyd.

Ons seemsleerpantoffeltjies –

tyd, ja,

geknip deur onsself

uit die slaggoed van iets stromend onbegrypbaars.

 

God het sy klippe lief,

o, lief het Hy hulle wel.

Eweneens sy atome,

poreuse wesentjies, liewe saamkoestertjies

oomblikliker as die oomblik

en tog nié,

wat mekaar so innig en gevaarlik omhels.

Myle ver soms sidder die lug.

 

Kyk hoe wag Hy

vir al die klipgevreetjies om wakker te word,

die vader wat Hy is.

Duisend maal duisend jaar lank.

Terwyl óns, die klipskimmel,

selfbekommerend verbleik.

 

As ons wyer as die tyd

se dwangbuis kyk –

daar róndom

en van buite,

nie vanuit nie –

 

sien ons Een wat soos ’n standbeeld

in beweging kom:

’n vinger wat lig;

dan ’n kuit wat strek.

 

Hy klim van sy voetstuk af

en hurk

langs ’n poeletjie wat weerkaats van koperbeslag.

 

Hy steek van bo uit die lug

sy vinger deur die beslaande museumdak

en roer die bewaring daar,

tot beierende kringelinge.

 

Dit is tyd dat die poppe wakkerskrik,

dat die hare rys

onder daardie dakglas:

die mondrooi anemone, die watergras …

 

Wie sou kon dink ’n boodskap

kom met soveel geklater deur ’n hemelkap?

Miskien was alles tot dusver te stil?

 

Naderhand glimlag Hy vir alles wat so Hy

blyk te wees, of nie van Hom nie,

en loop slaan Hy sy houding weer in op die voetstuk:

Daar is iets aan staande water

wat onnodig liefdeloos lyk.

 

Charl-Pierre Naudé. ’n Literêre anekdote

Monday, June 22nd, 2020

Ek het vanoggend ’n bevlieging gekry om op soek te gaan na ’n sekere ongepubliseerde sonnet van my. Daar is verskeies. Die sonnet het gehandel oor die visioene van die Sweedse mistikus Emmaneul Swedenborg (1688–1772). Hy was een van die fassinerendste denkers en dromers, en via die Duitse geestesgeskiedenisfilosoof Hans Blumenberg, wat ek tans lees, het sy naam weer by my opgedoem.

Ek het jare gelede ’n sonnet oor Swedenborg geskryf. Een van sy visioene kom daarin voor. Ek het ook sy Heaven and Hell besit. Dit het weggeraak. As iemand weet waar ek ’n nuwe kopie kan kry, laat weet my gerus. In elk geval, ek kan geen elektroniese kopie van die sonnet opspoor nie, ek hoop dit bestaan nog in my trommels. Maar toe kom ek af af op ’n ander ongepubliseerde gedig.

Die digter en kritikus Petra Muller het my gehelp om my debuut, wat sonnette bevat, Die nomadiese oomblik, saam te stel. Ons kom toe af op my gedig oor Anna Ahkmatova. My weergawe is geskoei op die navorsing van D.M. Thomas, wat ook The White Hotel  geskryf het.

Dis die sonnet wat ek vandag met julle gaan deel. Geskryf iewers tussen 1992 en 1994. Petra het die gedig aandagtig deurgelees, en toe met ’n kommerwekkende frons na my opgekyk. Ek het solank koffie gedrink, sy was besig om haar tyd te neem.

“Wie is jou bron, hier?” Ek was onkant gevang, maar het niks weggesteek nie. “D.M. Thomas, Petra.” Daar het ’n gedrae stilte gevog.

“My kind, jy moet niks sommer glo wat daai man skryf nie. Belowe my dit.” Sy was witter as the white hotel.

Toe ek vra hoekom. Toe laat weet sy iets van Thomas wat geen snars weet hoe lyk die winterweer in St. Petersburg nie. En hy is so bietjie van ’n byskrywer, wat sy eie navorsing betref, het sy laat weet.

Sy het die sonnet eenkant toe geskuif. Ek het iets in haar verdere woorde gehoor. Iets van, maar ek onthou onder korreksie, of parafraseer dit vir myself nou onder korreksie: “Daar is nie iets verkeerd met ’n liefdesgedig skryf nie, selfs nie oor die dooies nie, maar mens moet dit nie as geskiedenis opdis nie.”

Jare later het ek ander weergawes van Akhmatova se beeld gevind, in ander boeke. Isiah Berlin in sy biografie word deur Michael Ignatieff voorgestel as ook synde bietjie verlief op Anna gewees. Soos die helfte van Rusland, glo. En hy had meer as net ’n grinterige foto om mee te werk, soos ek in my geval.

Die verdere waarheid is dat Akhmatova ook op die skamerige Berlin verlief was, tydens laasgenoemde se navorsingsbesoek aan Rusland, waartydens hy ook Boris Pasternak ontmoet het.

Akhmatova en Berlin het slegs twee keer ontmoet, in groot wedersydse agting, maar die gevoel van ingeperktheid en van interne vlugtelingskap in Rusland was al so sterk gewees dat hulle in die geheim laat in die nag in haar woonstel vergader het. Dit was net die twee van hulle, en die laaste kuiertjie was van vroegaand tot vroegoggend. Berlin moes daarna Rusland inderhaas verlaat. Dit was haastige tye. Akhmatova het vir hom gewag om terug te keer. Vergeefs, glo.

Ek plaas my weggelate gedig hieronder. Dis warts and all. Ek dink sulke apokriewe gedigte – wat nooit die papier van publikasie geruik het nie – het ’n waarde. Ek sal ‘n skakel op my FB-blad ook plaas.

Die titel is bietjie vreeslik. Maar van die res van die sonnet hou ek steeds. Natuurlik sou dit by redigering kon gebaat het. En ek verskil steeds van Petra hieroor: Die liefde, alle liefde, is tog maar net apokriewe geskiedenis? Maak nie saak hoe amptelik dit naderhand word nie, kruip dit nie altyd maar weg in sy eie skaduwee nie?

Haar laaste woorde oor die saak was: “Bly maar weg van D.M. Thomas.” Wonder of sy steeds so voel. Wat ’n boeiende geselsgenoot en begeleier was sy nie. Ek dink sy sou bly wees om te weet dat ek Thomas so bietjie uitgebalanseer het met Ignatieff en een of twee ander.

 

Die geregtigheid van Anna Akhmatova

Die tye, soos haar stad, was skigtig, en donker.

Sy was een van Petersburg se vele skoonhede,

sedeloos, maar ook draer van die Kruis, en gebede.

Son oor die stad: ‘n kers in ‘n katakombe.

Sy’t voor gelees uit die Silwer Tyd se woordskatte

in ‘n floulig-kelderklub: ‘Die Rondloperkatte’.

Daarna sou die rewolusie alles vernietig.

Haar gevoel vir die lyding van ander was volstrek.

Nie net sy nie, ook ander, het geglo sy’t ‘n heks

se vloekmag oor bemindes, van wie sy liefs moet vlug.

Haar man het haar verneuk. Lank sou sy daarmee worstel,

dat die Bolsjewiste hom daarna geskiet het.

Sy was ‘n heks van God, en bang vir haar eie bed.

Maar nou, is gans ‘n volk se hande op haar borste…

.

Charl-Pierre Naudé. Wat het geword van Ursula?

Thursday, June 18th, 2020

 

Ek is deur die redakteur van Versindaba, prof. Marlies Taljard, genader om bydraes te maak rondom die kwessies rakende digkuns. Met graagte.

Omdat digkuns op sy beste wydlopend in sy imlikasies is, moet mens versigtig wees om nie “oor enige iets” te skryf nie. My stukke gaan gestroop en vereenvoudig wees met die klem op ontledingsplesiertjies. Oor letterkunde, of iets aansnydends.

Ek wil nou ietsie sê oor wat skuilgaan in die mees opvallende stryd wat woed in Suid-Afrika. In vele opsigte is dit ’n vertraagde Koue-Oorlog (dit weet ons).

Kant 1 se saak: Ons moet die stelsel grondiglik verander sodat dit deur almal, ook die mins bevoorregtes, besit word. Kant 2 se saak: Die sosialisme en kommunisme ontneem mense die reg tot besit en sodoende hul begeerte om mee te ding. Dan val die samelewing uitmekaar.

Wat word verswyg deur die kante?

Kant 1: Die sosialistiese idee van gemeenskaplike besit word in Afrika nie onderskei van die oorgeërfte realiteit van feodale besit nie: onverkosenes wat namens die verdruktes die besitplesier beoefen. So was dit in Rusland en China ook. Al drie scenarios was losweg feodale samelewings, en niks is meer vanselfsprekend oorskinkbaar van die potjie na die pannetjie, as feodalisme na sosialisme nie.

Wat HET geword van Ursula?

Kant 2:

As mense iets besit sal hulle dit beskerm en daarvoor opstaan. MAAR dan moet mens byvoeg … Almal moet allereers die waarde van besit besit. Om die waarde van besit te besit moet jy jou eie begeerte vir besit besit. Jou begeerte moenie aan jou baas of jou verteenwoordiger behoort nie, maar aan jou. Werker, baas en verteenwordiger is medebesitters van die waarde van besit. Dit verander ’n hele rooster, ’n hele erfenis van hoe ons met mekaar gehandel het, na iets anders. Die aard van Die Opdrag, in sy ou vorm, verdwyn. Dit word meer ’n saak van onderhandeling. (En ja, ek sien baie duidelik die probleme wat dit op sy beurt kan skep, veral met mense wat nog nie die waarde van medebesit geïnternaliseer het nie, maar dis onvermydelik.)

Die histories verontregtes in Suid-Afrika op grondvlak – ek praat van die mense wat in ons midderlklas-huise werk en die werker op grondvlak, byvoorbeeld (nie Cosatu se leiers nie) – is steeds nie genoegsaam besitters van hul eie begeertes nie. Dit is iets wat verswyg word. Hul lewensbegeerte word nie genoegsaam deur hulself besit nie. En dis ’n vreeslike, mensonterende situasie wat die orde van geregtigheid – daarmee bedoel ek nié die regering nie – in sy guns moet probeer swaai.

Ek hoor duidelik die “argument” dat nie alle mense noemenswaardige lewensbegeertes het nie. Sjoe. Ek reken hulle het dit minstens in embrioniese vorm.

Dus, as mens mooi gaan kyk wat ágter hierdie twee kante se onderskeidelike sake skuil, sien jy min of meer ’n ontekenning van dieselfde waarde, maar net in twee verskillende gedaantes!

Die ding wat ons saambind … nè?