Posts Tagged ‘D.H. Lawrence’

Nini Bennett. Die psigodrama van diere.

Sunday, December 11th, 2016

snow-leopard-17I.

Reeds as jong seun het die digter Ted Hughes gejag of visgevang, maar dit was veel méér as ‘n blote tydverdryf of die tienerfase wat man word voorafgaan: dit was ‘n diepgewortelde begeerte om diere in al hulle digterlike fasette te eien en te verstaan. Maar eintlik was dit lewendige diere wat Hughes wou besit. In sy jassak se voering het daar dikwels ‘n paar muise gekriewel. Volgens oorlewering het hy ‘n dooie dassie opgetel en op ‘n houtbalk in die tuin neergelê om die verskillende fases van ontbinding noukeurig te bestudeer. En nee — ‘n makabere stokperdjie was dit nie. Die jong Hughes het die opvoedkundige en genesende waarde van diere binne ‘n groter ekologiese verband besef. Ook het hy begin om diervelle en -pelse te versamel, en dit selfs in die stilligheid gedra om te ervaar hoe dit voel om onder ‘n dier se ‘vel in te kruip.’

Hierdie projeksies van die Ego in die strewe na self-realisering sou eindelik vir uitgebreide diertematiek binne Hughes se oeuvre sorg. Die algemene sjamanistiese idee dat diere suiwerder en meer spiritueel as mense is, word voorgehou. In die digter se dierpoësie signalleer diere die gode van lewe en dood; staan hulle volledig as mitiese verteenwoordigers van die skeppende en destruktiewe kragte van lewe en dood. Hughes se werk is onder meer geïnspireer deur die natuurpoësie van D.H. Lawrence; maar waar Lawrence met ‘n sagter oog diere se wysheid jukstaponeer teenoor die onkunde van die mensdom, ontwikkel Hughes se diere tot bonatuurlike wesens — diere wat reageer op ongebreidelde lewensdrif en eg, 100% in voeling met hulself, deur die lewe gaan. Hierteenoor staan die mens as swak mededinger, onvry en ingeperk deur sy eie sosiale konvensies en sofistikasie.

Hughes se bundels, byvoorbeeld “The Hawk in the Rain” (1957), asook “Crow: From the Life and the Songs of the Crow” (1970) is bevolk met diere wat getuig van die digter se merkwaardige antropologiese geheue. In alle gevalle word hierdie diere geskets met brute krag, impuls, asook hulle unieke verbintenisse met die natuur. Hughes se verse beweeg binne ‘n konstante speelveld van opposisies, byvoorbeeld geweld teenoor kwesbaarheid, en die mens se dwingende begeertes en vrese word só allegories verbeeld as die stryd om die oorlewing van die sterkste. Die diergedigte word komplekse komposisies, byvoorbeeld in die bekende “Hawk Roosting” wys sommige kritici dan ook op die allegoriese betekenis daarvan, naamlik die opbloei van fascisme.

 Hughes het erken dat die selfdood van sy vrou, Sylvia Plath, en later ook Assia Wevill die mees traumatiese gebeurtenisse was wat hy moes verwerk. Beïnvloed deur T.S. Elliot, het hy hom selde aan outobiografiese skryfwerk skuldig gemaak — hy het, soos Auden, geglo dat groot kuns eerder onpersoonlik as belydenisagtig behoort te wees. In stede hiervan het hy ‘n psigodrama van diere in sy poësie geskep, en via simbole en metafore met emosies soos pyn en aggressie gedeel. Hughes kon die gees van diere ‘vasvang’ in sy verse; by tye het hy volledig verdwyn in dié camouflage en gepraat en gehandel vanuit die diere se verskeie fokaliseringsperspektiewe. Ongelukkig het die digter se werk ook sterk kontroversie uitgelok en is hy daarvan beskuldig dat sy eie destruktiwiteit afwys in die brutaliteit van sommige van sy verse.

Sonder selfbewustheid en vrees, en sonder die edenletsel van siekte en sonde, vry van inhibisies, en altyd vol moed — dít is die diere in Hughes se poësie. Totems wat gefokusde en onskuldige lewens lei sonder die beletsel van menslike korrupsie. Met hierdie waarnemings van landskap en dier, sónder onnodige digterlike sentiment, het Hughes vir hom ‘n unieke plek in die wêreldletterkunde losgeskryf.

Dit was nog altyd ‘n begeerte van my om onder ‘n sneeuluiperd se vel in te klim. Maar nodeloos om te sê: dit bly ‘n ontwykende droom om dié kat en haar landskap te koreografeer.

II.

AS DIE SNEEULUIPERD KOM

Ek het haar nog nooit ontmoet nie. Sy het my soms snags in my drome besoek as ek gereis het na landskappe ver hiervandaan. Teen die kranse, hoog op teen die Himalajas kon ek haar gewaar waar sy haar welpies pleeg — en dit was genoeg, bitter min mense het die voorreg gehad om haar in lewende lywe te aanskou, die sneeuluiperd, die geheimsinnigste wese op aarde. Sy het haarself deliberaat sigbaar gemaak aan my tydens my nagwake, want as wispelturige noodlotskarakter was sy vir die meeste sterflinge net ’n gerug, of legende, soos ’n gesiglose mafioso…dalk het die gedagte dat ek haar nie gevrees het nie, bygedra tot die feit dat sy aan my wou verskyn; aanvanklik as ’n donker en bedwelmende infiltrasie van fragmenterende drome; later het ek helder oordag flitse van haar gesien in vreemde, dog alledaagse situasies. Sy sou deur my gedagtes blits tydens die stormverkeer op die N3 verby Van Reenen, of sy sou geluidloos nader skadu wanneer ek met ’n bejaarde persoon — of énige iemand — gesels het, dan het ek geweet. Maar geswyg. Ek het ’n godvresende ontsag vir haar en haar besoeke gehad, en dit het sy deeglik besef. Dalk het sy my bloot vertrou, want hoe dikwels het ek nie oor haar gepeins nie — en dit sou net sy alleen kon raai. Eintlik was sy in wese baie saggeaard, en ek het met ’n morbiede fassinasie gevolg hoe die kleur van haar oë verander, eers liggroen, dan weer grys. Haar oë was meesal droef.

Sy was ’n mediumgrootte roofkat en kon in spronge van tot 15 meter teen die steil kranse sweef. En altyd, altyd was sy teruggetrokke, sy het daardie groot ruimtes om haar gehad wat ’n mens intuïtief tydens die ontmoeting met ’n alleenloper kan aanvoel. In my drome wou ek aan haar raak, maar sy het afsydig teruggetrek, my met kil oë gewaarsku: sy laat haar nie voorskryf nie. Ten spyte van haar arrogante afstand, het ek geweet sy was ook deel van my — sy is onafwendbaar. Tog was sy altyd daar, soos ’n deelgenoot aan die lewe, die medepligtigheid aan ’n skaduwee, of ’n slapende vennoot. As my bewussyn by tye te fel gepols en ek haar naam hardop uitgeroep het, het sy eindeloos empaties na my gekyk, haar kop skuins gedraai. Die sneeuluiperd was lief vir my, het ek gaandeweg vermoed, daarom het sy my toegelaat om so baie van haar te glimp.

By tye was sy weg, en kon ek bloot haar spore in die sneeu sien. Sy het die ys plavei met syagtige blomme. Dan, weer, het ek haar gewaar waar sy vir kort rukkies slaap, haar lang en pluimagtige stert diggedraai om haar lyf vir hitte. Dit is hierdie einste stert wat haar gehelp het met balans tussen die steierende afgronde — as godin van die eensaamheid, was sy ook die meester van hoogtes en dieptes.

Een nag droom ek dit word lente. Ek het opgekyk na die berge, na die geil pieke en verskrik besef: hier kom ’n avalanche. Die bergspitse het hulle enorme las afgeskud, dit het in amberwolke grond toe gebruis. Ek kon die kruine hoor kreun, die reuse geomorfes het gekreukel en kleur het deur die glooiings gesplyt. Gletsers het die berge teer gebeitel…dan was daar iets soos ‘n vulkaan in die sneeu, die geborrel en stuif van ys. Die inploffing was geweldig. Wit is die kleur van verlorenheid, dit is geen ander kleur nie, dit is geen kleur nie — dis ’n delusie in wit. Uit die hemele het die vortex van sneeu sy werwelwind na onder gevind. ’n Beswyming; die natuur het aan kristalverdowing gely. Die kranse het vermurwe en die lig was hoog, maar skugter. Ek het die berge sien beur soos uit ‘n blanko canvas en tru gestaan, ’n skilder, verwilderd voor ’n manjifieke skepping.

Nou het die gewasse manies groen begin groei en die son sou konsentreer in ’n brandpunt soos ’n verblindende vergrootglas wat die skril strale pylwaarts vuur. Hoe klein moes alles nie deur God se loergat gewees het nie: die bonsai-woude, die mikrografiese lewe waarmee hy speel…Ook die bloeisels het uit hulle skyndood ontwaak.

Ek het my oë oopgemaak want ek het te helder gesien, die beelde het gedreig om my te oorweldig. Maar, seëvierend het sy gestaan, bo alles uitgetroon, 4500 meter bo seespieël. Soos ’n lieflike noodlotsgodin was sy, die bewaker van ’n oeroue Sanhedrin. Sy was primitief sneeuluiperd en kon betyds vlug vóór die stortings kom, sy wat kon ligloop oor die kranse, die geluidlose sneeuvoet.

Sy het haar oë lank en peinsend geskreef en skielik dringend na my gekyk. Ons het albei ons koppe gedraai na die meer en dieselfde ding gedink. Ek kon my hartslag voel versnel. As daar sneeustof in die water skif, dan skyn dit as sterrehemel in die donker water. Minder. Minder as fraktale is ons.

 

Erkennings

http://www.shigeku.org/xlib/lingshidao/waiwen/hughes.htm

http://www.telegraph.co.uk/culture/books/ways-with-words/8623527/Ways-With-Words-Ted-Hughes-catches-the-animal-within.html

http://worldlitonline.net/the-cohesive-anupama.pdf

http://www.universeofsymbolism.com/snow-leopard-symbolism.html

Marlies Taljard: Vreemde engele

Sunday, November 29th, 2015

Evette engel

Engel: Evette Weyers

 

What is the knocking?

What is the knocking at the door in the night

 

It is somebody wants to do us harm.

No, no, it is the three strange angels.

Admit them, admit them.

(Uit: Song of a Man Who Has Come Through – D.H. Lawrence, 1917)

 

ʼn Paar weke gelede ontvang ek ʼn versoek van Evette Weyers om ʼn blog te skryf oor die betekenis van die engele in die bekende gedig van D.H. Lawrence, Song of a Man Who Has Come Through. Dit doen ek graag in hierdie blog, en in ʼn opvolgblog kyk ek na ʼn ander reeks gedigte wat in dieselfde tyd as Lawrence se gedig ontstaan het, naamlik Rainer Maria Rilke se Duineser Elegien (1912 – 1922).

Die meeste groot religieë ken engele. Baba Sawan Singh, Meester van een van die oudste spirituele filosofieë, verduidelik dat engele in die astrale vlak van die heelal voorkom en die vrugte van goeie karmas uit vorige leeftye geniet. Hulle is steeds onderhewig aan reïnkarnasie. Volgens hierdie filosofie is engele spiritueel minderwaardig ten opsigte van mense omdat God nie in hulle “woon” soos in mense nie. Die insig dat engele mense is wat ʼn staat van perfeksie bereik het, kom ook in die Bybel voor (Hebreërs 12:22-23). Die Bybel leer eweneens dat engele van mense verskil (bv. Mattheus 22:30). Die woord “engel” kom van die Griekse woord aggelos wat boodskapper beteken en kom meer as 100 keer in die Ou Testament van die Bybel voor en meer as 160 keer in die Nuwe Testament. Ook in die Koran word dikwels na engele verwys. Hulle is volgens die Islamitiese geloof wesens wat geen vrye wil het nie, maar slegs die wil van God doen – meestal tree hulle as boodskappers van God op: Dit was ʼn engel wat Mohammed as profeet opgeroep het! Dat elke mens sy eie beskermengel het, kan blykbaar aan Zoroaster (Sarathustra) se insig toegeskryf word. In die kuns word engele reeds millennia lank as sublieme wesens uitgebeeld, in voorkoms verwant aan die mens, maar dikwels toegerus met voëlagtige vlerke. Dit is egter hoogs onwaarskynlik dat engele vlerke het, aangesien hulle nie ʼn konkrete liggaam het nie en hulleself slegs in menslike gedaante aan mense vertoon omdat dit in die aard van die mens is om meer geloof aan konkrete en sigbare dinge te heg as aan “onsigbare” dinge en wesens.

Volgens hulle verskyning in die verskillende heilige geskrifte van uiteenlopende religieë, verrig engele gewoonlik die take van boodskappers, beskermers, gidse, voorsieners, vernietigers en skerpregters. Hulle versterk en bemoedig mense in nood, beantwoord gebede, versorg sterwende mense en lei hulle siele na die plek waarvoor hulle bestem is. Engele is primêr mediërende figure wat tussen verskillende sfere van die heelal kan beweeg en kommunikeer. As intermediêre wesens het hulle egter geen persoonlike identiteit nie, maar is hulle eerder palimpseste van alles wat deur die eeue oor hulle geskryf en geglo is. In die moderne wêreldletterkunde (in besonder die poësie) word hulle meestal uitgebeeld as wesens wat onaangetas is deur tyd en wat verhewe is bo die mens en sy bestaan op aarde. Engele dien dikwels as jukstaponering wanneer skerp onderskeide getref word tussen hemel en aarde, goed en sleg, heilig en profaan, die geestelike en die vleeslike. Hulle is poëties funksioneel deurdat hulle die draers kan wees van wysheid en verskuilde insig, maar tog bly hulle meestal passief omdat hulle argetipes verteenwoordig. Hulle is universeel, transendentaal en nie-tydgebonde. Dikwels verteenwoordig engele spirituele heelheid of die moontlikheid van heelwording – opvallend selde word hulle spreekbuise van ʼn bepaalde godsdienstige groepering.

Die gedig van D.H. Lawrence waaruit die bostaande bekende aanhaling kom oor die engele wat aan die spreker se deur klop, lui soos volg:

Song of a Man Who Has Come Through

Not I, not I, but the wind that blows through me!

A fine wind is blowing the new direction of Time.

If only I let it bear me, carry me, if only it carry me!

If only I am sensitive, subtle, oh, delicate, a winged gift!

If only, most lovely of all, I yield myself and am borrowed

By the fine, fine wind that takes its course through the chaos of the world

Like a fine, an exquisite chisel, a wedge-blade inserted;

If only I am keen and hard like the sheer tip of a wedge

Driven by invisible blows,

The rock will split, we shall come at the wonder, we shall find the Hesperides.

Oh, for the wonder that bubbles into my soul,

I would be a good fountain, a good well-head,

Would blur no whisper, spoil no expression.

 

What is the knocking?

What is the knocking at the door in the night?

It is somebody wants to do us harm.

No, no, it is the three strange angels.

Admit them, admit them.

Dié gedig word deur die meeste kritici geïnterpreteer as ʼn kommentaar op digterskap: dit is die opdrag van die digter om geduldig te wag vir die “klop aan die deur” – die oomblik van insig en inspirasie wat dikwels onverwags en op ʼn vreemde wyse opdaag. So ʼn insig is dikwels ʼn Damaskus-ervaring waarvoor die digter nie gevra het nie, ʼn oomblik van waarheid wat dikwels radikale nuwe denke en insigte vereis. Van die digter word dikwels verwag om bewustelik ʼn keuse te maak, om die engele van inspirasie (kennis) in te laat. Kathryn Levi (in Dakse poems) skryf: “It can be … startling when the door flings open and you suddenly discard conventional knowledge and the tired habits of being. Those are the moments the poet lives for—when it’s possible to see and hear most acutely, when confusion clears and you can finally utter the unforced truth.”

Die drie engele wat in die laaste strofe van die gedig onder bespreking vermeld word, kan tweërlei betekenis hê. Een interpretasie is dat hier verwys word na Abraham se ontmoeting met die drie engele by Mamre (waarvan een die Here self was), soos dit in Genesis 18 opgeteken staan:

“Daarna het die HERE aan hom verskyn by die terpentynbome van Mamre terwyl hy by die ingang van die tent sit op die warmste van die dag. Toe hy sy oë opslaan en kyk, staan daar drie manne voor hom. En toe hy hulle sien, loop hy hulle tegemoet van die ingang van die tent af en buig hom na die aarde toe. En hy sê: My heer, as ek nou genade in u oë gevind het, gaan dan tog nie by u kneg verby nie. Laat hulle tog ʼn bietjie water bring, en was u voete, en lê en rus onder die boom. En laat ek ʼn stukkie brood gaan haal, en versterk u hart — daarna kan u verder gaan — want daarom het u by u kneg aangekom” (Genesis 18:1-5, Ou vertaling).

Nadat die engele geëet en ontspan het, het hulle Abraham meegedeel dat sy vrou Saraï op ʼn gevorderde leeftyd swanger sal raak en ʼn seun in die wêreld sal bring. God het ook, toe Abraham hulle afsien, aan hom openbaar dat hy Sodom en Gomorra sal uitwis as gevolg van hulle sondes. In hierdie verhaal tree die engele dus op as boodskappers wat ʼn goddelike openbaring aan die mens bring.

Dit is egter onwaarskynlik dat Lawrence se engele na die bogenoemde Bybelse verhaal verwys soos dikwels beweer word. Die reël “The rock will split, we shall come at the wonder, we shall find the Hesperides” verskaf die interpretasiesleutel tot die engelefigure wat in die slotreëls van die gedig optree. Hesperides is die naam wat kollektief gegee word aan die drie engele of nimfe wat bekendstaan as Dogters van die Aand of Nimfe van die Weste. Hulle is die oppassers van Hera se paradyslike tuin in die mees westelike uithoek van wêreld, naby die Atlasgebergtes van Noord-Afrika, aan die kus van Okeanos, die oseaan wat die wêreld omsluit. In die middel van dié boord is daar ʼn appelboom wat goue appels dra wat, indien mens dit eet, onsterflikheid waarborg. Die boom was ʼn huweliksgeskenk van Gaia aan Hera en Zeus. Die Hesperides moes die tuin oppas, maar by geleentheid het hulle hulself tog vergryp aan die appels sodat Hera ʼn monster in die tuin moes laat woon om die oppassers te verskrik … Die mite van die Hesperides vertoon duidelike ooreenkomste met die Genesis-verhaal waarin God die mens in die paradys laat woon, maar hulle verbied om te eet van die boom van kennis van goed en kwaad en die boom van die ewige lewe. “Ewige lewe” moet in antieke mites verstaan word soos dit in baie Oosterse filosofieë en godsdienste verstaan word, naamlik perfekte selfkennis wat lei tot bevryding van die ewige Wiel van Lewe en Dood (soos in die Boeddhisme, die Zen-Boeddhisme, ens.). In haar bespreking van die gedig op haar blog, skryf Mandy de Waal:

The strange angels are the acts of fate that bring experience which, once lived through, forever leave our lives changed. The strange angels we fear and resist. The strange angels that we hope and pray will never knock at our doors. Yet, when they depart, can leave us wiser, compassionate and if we allow, more deeply in touch with ourselves and our purpose for being. “Some things cannot be spoken or discovered until we have been stuck, incapacitated, or blown off course for awhile,” says David Whyte. “Plain sailing is pleasant, but you are not going to explore many unknown realms that way.”

Lawrence se engele, wat beslis geassosieer kan word met verborge kennis kan, op ʼn abstrakte vlak, beskou word as simbole van of herinneringe aan iets subliem wat ons vergeet en verloor het, naamlik die perfekte (paradyslike) staat van die mens, maar wat ons nog (by wyse van iets soos Jung se Kollektiewe Onbewuste) eien wanneer ons daarmee in aanraking sou kom. Benewens die digterlike inspirasie, wat by die interpretasie van die gedig nie buite rekening gelaat kan word nie, is die engele ook simbole wat elke mens wat die tydsgees swaar op haar voel druk, oproep om sensitief te word vir die heeltemal nuwe en die heeltemal vreemde wat kan lei tot ʼn deurbraak ten goede. Dit gedig behoort nie slegs as ʼn ars poetica gelees te word nie, maar kan ook van toepassing gemaak word op enige leser wat haarself wil oopstel vir transformasie – ʼn transformasie wat uiteindelik mag uitkring tot die mensdom wat in die greep van ʼn apokaliptiese tyd vasgevang is, ʼn transformasie wat vandag net so noodsaaklik is as ten tyde van die eerste Groot Oorlog toe die gedig ontstaan het.

 

  •