Posts Tagged ‘Daniel Hugo resensie’

Resensie: Duimnaelsketse (Johann de Lange)

Saturday, September 5th, 2020

 

 

 

 

Duimnaelsketse, deur Johann de Lange. Naledi, 2020

Resensie: Daniel Hugo

 

Duimnaelsketse is Johann de Lange se tweede versameling kwatryne. Die eerste was Weerlig van die ongeloof wat in 2011 verskyn het. In al sy ander bundels – twaalf van hulle – staan ook viereëlige verse. Dit maak van hom een van die produktiefste kwatrynskrywers in Afrikaans, en daarmee volg sy versvoete in die spore van D.J. Opperman, I.D. du Plessis, Ina Rousseau, R.K. Belcher en Hennie Aucamp.

’n Duimnaelskets is (letterlik) ’n miniatuurtekening of (figuurlik) ’n kort beskrywing. Dit is ‘n gepaste metafoor vir die gekonsentreerde maar terselfdertyd vlugtige aard van die selfstandige kwatryn.

Dit bly verbasend hoeveel betekenis De Lande in slegs vier reëls kan opstapel. Hierdie betekenisvermeerdering word dikwels deur literêre verwysings bewerkstellig – en is dus grootliks afhanklik van die leser se belesenheid. Sonder ’n goeie kennis van N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman, Boerneef, Leipoldt en ander gaan heelwat verlore.

Die kwatryn “Parade” word byvoorbeeld aan ’n sekere “I.D.” opgedra. Dit is die digter I.D. du Plessis wat in 1941 sy bundel Kwatryne die lig laat sien het. Daarin staan die volgende vers:

 

            In Djokjakarta waar die silwersmede

            Geduldig hamer op die wit metaal,

            Het ek vir jou – ’n duisend jaar gelede? –

            Dié bontgeblomde batikdoek gaan haal.

 

De Lange herskryf dit soos volg:

 

 In Isfahan het skrynwerkers

            dié bedstyl wat jy sou erf,

            meer as ’n duisend jaar terug

            uit geurige hout gekerf.

 

Die interteks-aanwending is veel verwikkelder en obskuurder in “Die stilte van bye – met apologie aan Dirk & Emily”:

 

            Skaarste van vye- & vygiekonfyt

            & die bye se soet, geel tuinery:

            Want bye is skaars, maar nie digters nie,

            met tyd & ink genoeg vir mymery.

 

Eerstens moet die leser besef dat met “Dirk” verwys word na D.J. Opperman, en met “Emily” na Emily Dickinson. Tweedens is dit noodsaaklik om te weet dat Opperman ’n gedig van Dickinson vertaal het – ’n vertaling wat slegs gepubliseer is in Lina Spies se boek oor Emily Dickinson en Elisabeth Eybers, Die enkel taak (1995). Hier is Dickinson se gedig:

 

To make a prairie

It takes a clover and one bee, –

One clover, and a bee,

And revery.

The revery alone will do

If bees are few.

 

En Opperman se vertaling:

 

            Om ’n Karoo te skep het jy

            ’n vygie nodig en ’n by,

            een vygie en ’n by,

            en mymery;

            is bye skaars

            dan net die mymery.

 

In die volgende kwatryn herskryf De Lange nie net ’n fragment van die Griekse digteres Sappho (630 – circa 570 v.C.) nie, maar ook sy eie vroeër weergawe daarvan.

 

            Die ouer een

            na Sapfo

 

As jy my liefhet, soos jy sê,

sal jy vir jou ’n jonger lover kry

ek wil nie langer met jou lepellê

as die ouer een, al kasty jy my.

 

Só lyk die vorige weergawe in Weerlig van die ongeloof:

 

Jeug & ouderdom

Sappho

 

As jy my liefhet, & nie haat,

staan op & soek ’n jonger maat,

ek lê my nie langer neer by

jeug & oudag wat lepel-lê.

 

Albei kwatryne is ’n verwerking van die volgende Sappho-vers:

 

Even if you love me, find

a younger woman. I could

never bear to share my bed

with a man younger than I.

 

(Willis Barnstone: Sappho and the Greek Lyric Poets, 1988.)

 

Met die jongste weergawe word die intertekstuele tapisserie al hoe digter geweef.

’n Laaste voorbeeld – een wat selfs die minder ingeligte leser behoort te snap. Dit is ’n variant op Boerneef se beroemdste gedig:

 

            Spekulum

 

            Die berggans het ’n veer laat val

            wat skrywe op die spieël van die wind.

            Jy sal die antwoord op jou vrae

            in die kleure van die berggansvere vind.

 

Die gedigte knoop nie net verbintenisse aan met tekste in die Afrikaanse en buitelandse literatuur nie, maar eggo mekaar ook onderling. Reeds vroeër in die bundel staan die kwatryn “Brand”, wat eweneens na Boerneef se vers verwys. Die brand waaroor dit gaan, het byna die hele dorpie Wupperthal in die Sederberge op 30 Desember 2018 verwoes.

 

            ’n Skollie het ’n vonk laat val

            op die dakke van Woeperdal.

            Kalkmure soos geskroeide vlees,

            windloos & stom, ontdaan van gees.

 

Duimnaelsketse bevat ses afdelings. Die eerste handel oor die kunste en die treffendste een vir my is “Marlene Dietrich”:

 

            Die blou engel sing wrang van lewe en dood.

            Met die refrein, silwer kollig op veloer,

            gly die hermelyn van skouers wit & mals

            soos brood, & sterf in ’n hopie op die vloer.

 

Hierdie kompakte vers word nóg gespierder deur die binneryme “refrein” / “hermelyn” en “dood” / “brood”. Die stola van hermelynpels of -veloer is reeds dood, maar tydens die lied wat oor lewe en dood handel, sterf dit teatraal ’n tweede, kunsmatige dood.

Die tweede afdeling gaan oor die natuur en sy invloed op die mens. In “Drie solo’s” is die kitaar, die lyster en die digter ewe verdrietig:

 

            Buite my venster, terwyl ek luister na ’n hartseer lied

            het ’n kliplyster op ’n tak kom sit & saam

            met die kitaarsolo gekweel, & saam

            met die kitaar se verdriet.

 

Hierdie kwatryn demonstreer hoe soepel De Lange met die kwatrynvorm kan omgaan. Die versreëls is nie ewe lank nie – 15, 12, 10 en 7 lettergrepe onderskeidelik – en hy skroom nie om “saam” twee keer in rymposisie te plaas nie. Die herhaling “& saam” suggereer klankmatig en op ’n ironiese wyse die woord “eensaam” – vandaar die titel: “Drie solo’s”.

Die derde afdeling bevat liefdesverse – dikwels met ’n donker ondertoon, soos in “Afskeid 2”:

 

            En toe jy jou rug op my draai,

            raak alles onseker & vals,

            & onder my dom voete val

            ’n sinkgat grondeloos orals.

 

In die ander verse duik woorde soos “moedverloor”, “wanhoop”, “donker” en “verdriet” op.

Hier staan ook kwatryne wat ’n volkse aard vertoon, iets in die trant dus van R.K. Belcher en Van Wyk Louw se volksverse:

 

            Die liefde is die beker

            wat die rooiwyn hou,

            die knapsekêrel

            wat aan jou kouse klou.

 

Die vierde afdeling heet “Die waarheid van ryme” en handel oor die digterlike bedryf.

 

            Wisselings

            Vlermuise hoor vorms, & plante eet lig.

            Bye dans afstande, roetes na nektar,

            na blomme & bloeisels, die héél, geel soetstes.

            Die digter met sy pen bewerk ’n hektaar.

 

Die rymwoorde “nektar” / “hektaar” is ’n ware vonds!

Die vyfde en langste afdeling handel oor gay seks. Die “jongman” van “Begeerte” het alreeds in die gedaante van die “knapsekêrel” van die volksvers sy verskyning gemaak:

 

            In my are skroei my bloed, die haartjies op my

            vingerpunte vonk, my vel gevoelig, geheel

            & al skil: Daar loop hy nou, die wulpse jongman

            wat nie sy lente of liefde met my wil deel.

 

De Lange se poësie is deurdrenk van verwysings na Van Wyk Louw. Hier kan ek nie anders as om aan Louw se vers “Piromaan” (uit Tristia) te dink nie:

 

            die vuur sit in my vingers

            in die haartjies op my hand

            en dans op elke vingernael

            om los te kom, brand

            te kan dra en straal te kan word

            en óp te klim en áls wat hy

            saam kan sleep, wit-goed te maak

            tót hy sy eie maat kan vry.

 

In die slotafdeling, “Dood is ’n werkwoord”, klink die donker ondertone van die tweede afdeling finaal en dringend op:

 

            Dusketyd

 

            Nou gaan dié grys digter rus,

            voorlopig nog ongekis.

            Ek trek tot onder my ken

            die vóórlaken van die mis.

 

In hierdie afdeling staan ook “Transfigurasie” wat as motto tot die hele bundel sou kon dien:

 

            Met elke dag se eet en drink

            beweeg die aarde deur my lyf,

            & deur materie leer ek dink

            & deur dink oor die aardse skryf.

 

Duimnaelsketse is ’n bundel wat enduit boei juis omdat dit die aardse (die lyf) en die geestelike (die denke) so vernuftig in die kort bestek van vier reëls verwoord.

 

 

Resensie: Ondertussen (Johann Lodewyk Marais)

Wednesday, August 26th, 2020

 

 

 

Ondertussen, deur Johann Lodewyk Marais. Naledi, 2020

Resensie: Daniel Hugo

 

Johann Lodewyk Marais skryf al vier dekades lank ’n soort praatvers: ingeperk deur lettergreeptelling, sober van woordgebruik, met weinig beeldspraak en meestal sonder ’n klimaktiese slot. Tog boei sy beste gedigte jou deur die fyn gebalanseerde gedagtegang, onopvallende klankeffekte en suggestieryke verswygings. Dit is eintlik iets unieks in Afrikaans. Van Uys Krige het D.J. Opperman op ’n keer gesê dat sy praatverse neig tot luidrugtige spraaksaamheid. Dit sal ’n mens Marais egter nooit kan verwyt nie.

Marais is bekend as ’n digter wat ekologies bewuste verse skryf. Dié tema word treffend verwoord in die titel van sy bundel uit 1992: Verweerde aardbol. Dit roep steeds onwillekeurig by my op die volgende reëls van D.J. Opperman uit sy bundel Dolosse (1963):

 

Die bleek aardbol

is swart aangebrand,

’n ingedukte

alunimiumkastrol.

 

Marais het twee bloemlesings groen verse saamgestel: Groen, gedigte oor die omgewing (1990) en (in medewerking met Ad Zuiderent) Ons klein en silwerige planeet – Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse gedigte oor die omgewing (1997). Sy bekommernis oor die vernietiging van ons aarde en sy spesies vind ook neerslag in die tematiese bundels oor voëls (Aves, 2002), die see (In die bloute, 2012) en insekte (Insektarium, 2018). In vroeër bundels het hy sy land van herkoms, die Oos-Vrystaat, nostalgies en noukeurig in kaart gebring. Nostalgies maar nooit sentimenteel nie.

“Sleutels”, die openingsvers van Ondertussen, handel oor die ontsluiting van die verlede:

 

My pa se bos sleutels kon die staaldeure

van die Ou Fort luid- en weergalmend sluit,

maar kan ek jare later daar instap

en, nou bevry, alles probeer ontsluit?

 

(Terloops, dit is jammer dat die teenwoordigheid van die vader nie meer aandag in die bundel kry nie. Hierdie kwatryn skep moontlikhede wat ongelukkig nie verder ontgin word nie.)

Die tweede, hegverweefde afdeling van die bundel bevat inderdaad talle jeuherinneringe waarin die verse mekaar as ’t ware weerspieël. Hierdie weerkaatsingseffek word reeds voorberei deur die titel van die gedig “Spieël” in die eerste afdeling.

Die indrukwekkende, lang gedig “Piromaan” vind sy pendant in “Die verloop”. In die eersgenoemde vers is dit ’n wit seun wat die boere – “sy eie mense” – se hooimiedens aan die brand steek. In “Die verloop” is dit “duister figure” wat “die boereopstal” afbrand. In hierdie vers word beskryf hoedat die trekboere hulle by fonteine gevestig en huise gebou het deur “klip op klip” te pak. In die daaropvolgende gedig, “Erdvarkgat”, word die verlate voorvaderlike graf van die inheemse bevolking die erdvark se “teelgat”. Dit is betekenisvol dat dié graf die vorm van ’n “klipstapel” aanneem.  Eers het die koloniste die inheemse mense uit die veld verdryf, maar uiteindelik seëvier die natuur. Die erdvark beskerm ten slotte sy “erfgrond”. Dit is inderwaarheid ’n herskrywing van D.J. Opperman se gedig “Edms. Bpk.” waarin die janfiskaal en koperkapel “Dirk se erf” terugeis en tot eiendom verklaar.

Die mens as sodanig (“uitheems” én “inheems”) is dus ’n tydelike, ongewenste teenwoordigheid in Afrika.

Die “veld” word as die habitat van die erdvark uitgewys – die einste veld wat deur die inheemse veeboere en blanke inkommers as weiding gebruik is. Dit slotstrofe van “Hamish” spel dit uit:

 

By die krip met helder skoon water

steek hy sy hand uit oor die soetgrasveld

waar die teeltroppe van sy weiding loop.

 

Die “fontein” van “Die verloop” is hier getem tot “krip”, maar die grasveld as teelterrein van beestroppe sal volgens “Erdvarkgat” ten slotte aan dié dier ’n “teelgat” verskaf nadat die mens en sy makgemaakte vee verdwyn het.

Die boer in Afrika, waar grondbesit al eeue lank ’n strydpunt is, bly soek na groener weivelde. In “Biduur”, met die datumaanduiding 1965, emigreer ’n gesin na Rhodesië se “groener tabaklandery”. Die ironie daarvan hoef sekerlik nie uitgespel te word nie. Inderwaarheid was die Europeër se posisie in Afrika nog altyd prekêr; daarvan getuig die gedig “Banneling” uit die derde afdeling. Daar word vertel hoedat ’n Belg destyds uit die Belgiese Kongo moes vlug. Sy pa, wat agtergebly het om sy sake in orde te kry, se keel is afgesny. Dit is veelseggend dat die Belg naamloos bly – hy word sodoende die verteenwoordiger van duisende lotgenote.

Maar Afrika is ook ’n gevaarlike plek vir sy oorspronklike inwoners. In Junie 2004 is 16 000 vroue in die huidige Demokratiese Republiek van die Kongo verkrag deur rebellemagte onder die bevel van generaal Nkunda. “Vroue van Bakavu” is ’n ontstellende gedig. Die inkanterende refreine van hierdie villanelle het ’n aweregse uitwerking. Die liriese kwaliteit van die versvorm verhoog die onuitspreeklikheid van dié gruwelgebeure.

Op 2 April 2015 is 148 mense op die universiteitskampus van dié Keniaanse stad Garissa deur lede van die funamentalistiese Moslemfaksie el-Shabaab vermoor. Die gedig “Garissa” open met ’n pastorale beskrywing van nomades wat deur die droë vlaktes met hulle vee trek, terwyl die slagting in die stad plaasvind. Hierdie gebeure word versmatig in die eerste reëls voorsien deur die verwysing na “doempalms” en krysende kraaie. Maar, soos in “Erdvarkgat”, gaan die natuur sy onverstoorbare gang: “Stadig loop die Tana se bruin water.”

Die uitsigloosheid van die mens se bestaan in Afrika word in “Beleërde stad” enigsins verlig deur humor. Die datumaanduiding is 2017:

 

In die verte die dynserige beeld

van Paul Kruger, magies op die plein

en ons ry om die betowering.

Nou lê daar lemmetjiesdraad.

Dis ’n stroewe ervaring.

Afgesien van die beleëring.

Alles rondom. Die stad.

Kruger is toevallig die laaste keer

te velde: omsingel deur rooi baadjies.

 

Dit verwys natuurlik na die EFF se toenmalige protesaksie in Pretoria.

In die vierde afdeling ontvlug die digter self uit Afrika: “’n Droewe kontinent het my laat gaan” (p. 47). Hierdie reël bevat ’n eggo van N.P. van Wyk Louw se onvergeetlike treursang oor Suid-Afrika wat begin met die reël “O wye en droewe land” – ’n verwysing wat in afdeling 3 voorafgegaan word deur ’n (onbevredigende) herskrywing van Louw se bekende strofe:

 

My land, my dor, verlate land:

iets wens olywe groei in jou:

dat alles klein, Latyns gaan word

en kalk-wit kerkies bou.

 

Die digter besoek Lissabon, die Alpe en Amsterdam. (In die sewende afdelig is daar ook twee verse wat afspeel in Den Haag.) In die Alpe voel hy dat hy hom in die Paradys bevind. Sy soeke na ’n tuiste en liefde, soos vroeër verwoord in “Onvoltooid”, word dus hier kortstondig vervul.

Die bundeltitel, Ondertussen, verwys waarskynlik ook na die mens se bestaanswyse: ’n kortverblyf, ’n vlietende oomblik in die ewigdurende tydsverloop van die heelal en die onkeerbare voortgang van die natuur, soos vergestalt in die bewuswees van die sterre in “Kersfees op Clarens” en die byhaal van Van Wyk Louw se “iets staan in sterre-en-helderte geskryf” in “Herinnering”. Die digter skryf ná in stof en vergaan dan self tot stof: “en jy gee jou hand vol stof terug / aan die aarde en al die elemente.”

In die sesde afdeling vind die digter – eweneens kortstondig – vervulling in die liefde, soos blyk uit die twee gedigte “Mo li hua cha” (= Chinese tee) en “Heuningbos”. Die treffendste vers in hierdie afdling is “Seekosbord” waarin die ekologies bekommerde digter op ’n lig ironiese wyse aan die woord kom:

 

“Skryf ’n vers oor ons seekosbord,” sê sy

in ’n stampvol restaurant in die stad

waar die verkeer deur die oop vensters dreun.

“Oor hierdie stokvis, calamari, krap,

tiergarnale en swartmossels?” vra ek.

Sy knik. Ek huiwer en wys met my pen

na die borrelende akwarium

waar ’n kreef teen die glaswande krabbel.

 

Presies hoe vervlietend die mens se liefdeservaring en gevoel van geografiese geborgenheid is, blyk uit die slotgedig, “Ode”, met sy weerklanke van Fransiskus van Assisi se “Lof van alle kreature” en uiteraard Neruda se Odas elementales:

 

Oupa Uil,

ouma See,

moeder Aarde,

broer Son,

suster Maan –

ek het gesoek

en gesien

my spore

lê in die Waterberg,

langs die Palala,

in kringe op ’n pan

wat verklein

tot ’n waterkewer

se spel:

lê tussen verkoolde

boekenhoute;

deur Bokpoort

’n dun ry

in die nag –

maar,

wyses van die Al,

sê my, sê my

waar die liefde lê.

 

Ondertussen is ‘n ryk bundel wat die broosheid van die mens, en veral van die mens in Afrika, onderbeklemtoond maar trefseker in Standaarafrikaans, ook ’n bedreigde spesie, verwoord.

 

  •