Posts Tagged ‘Daniel Hugo’

Oproep om bydraes. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans

Friday, June 12th, 2020

 

Huldenummer TN&A (2020-2) DANIEL HUGO

 

Ter gelegenheid van zijn vijfenzestigste verjaardag wordt aan Daniel Hugo (1955) een huldenummer aangeboden. Hugo is behalve dichter, met meer dan vijftien dichtbundels, bloemlezer, literatuurcriticus en vertaler uit het Nederlands en het Engels. Meer dan vijftig titels vertaalde hij uit de Nederlandstalige literatuur (proza en poëzie), onder anderen Herman de Coninck, Stefan Hertmans, Gerrit Komrij, Tom Lanoye, Harry Mulisch, Adriaan van Dis, Miriam Van hee en Dimitri Verhulst. Recent verscheen Die verdriet van België (Protea Boekhuis) van Hugo Claus. Hugo behaalde aan de Universiteit van die Vrystaat in 1989 de doctorstitel met het proefschrift Die digter en sy middele: ’n Ondersoek na die vernufpoësie in Afrikaans. In 2018 was hij “vertaler op campus” aan de Universiteit Gent. Hij ontving in 2015 en 2017 de prestigieuze SA Akademieprijs voor vertaling (Sprakeloos van Tom Lanoye en Oorlog en terpentijn van Stefan Hertmans). Zijn stem is al vier decennia goed hoorbaar in de Afrikaanse letteren.

Het liber amicorum (TN&A 2020-2) bevat academische bijdragen (6000 tot 9000 woorden) over diverse facetten van Daniel Hugo’s literaire activiteiten. De wetenschappelijke artikelen zijn onderworpen aan blind peer review. Alwyn Roux en Yves T’Sjoen zijn de samenstellers van het nummer. De kopijdatum is 1 oktober 2020. Voorstellen kunnen worden voorgelegd aan beide gastredacteurs (erouxap@unisa.ac.za en Yves.TSjoen@UGent.be). Hier vindt u de kopijrichtlijnen: https://www.suiderafrikaanseverenigingvirneerlandistiek.org/tn-a2

 

Huldigingsnommer TN&A (2020-2) DANIEL HUGO

 

By die geleentheid van sy vyf-en-sestigste verjaardag word ’n huldigingsnommer aan Daniel Hugo (1955) voorgehou. Hugo is behalwe digter, met meer as vyftien digbundels, bloemleser, literatuurkritikus en vertaler uit Nederlands en Engels. Hy vertaal meer as vyftig titels uit die Nederlandstalige literatuur (prosa en poësie), waaronder Herman de Coninck, Stefan Hertmans, Gerrit Komrij, Tom Lanoye, Harry Mulisch, Adriaan van Dis, Miriam Van hee en Dimitri Verhulst. Onlangs verskyn Die verdriet van België (Protea Boekhuis) van Hugo Claus. Hugo behaal sy doktorsgraad in 1989 aan die Universiteit van die Vrystaat met die proefskrif Die digter en sy middele: ’n Ondersoek na die vernufpoësie in Afrikaans. In 2018 was hy “vertaler op kampus” aan die Universiteit Gent. In 2015 en 2017 ontvang hy die gesogte SA Akademieprys vir vertaling (Sprakeloos van Tom Lanoye en Oorlog en terpentijn van Stefan Hertmans). Sy stem is al vier dekades reeds vier dekades goed hoorbaar in die Afrikaanse lettere.

Die liber amicorum (TN&A 2020-2) bevat akademiese bydraes (6000 tot 9000 woorde) oor uiteenlopende fasette van Daniel Hugo se literêre aktiwiteite. Die wetenskaplike artikels is onderhewig aan ewekniebeoordeling. Alwyn Roux en Yves T’Sjoen is die samestellers van die nommer. Die keerdatum vir bydraes is 1 Oktober 2020. Voorstelle kan aan albei gasredakteurs voorgelê word (erouxap@unisa.ac.za en Yves.TSjoen@UGent.be). Hier is die stylriglyne: https://www.suiderafrikaanseverenigingvirneerlandistiek.org/tn-a2.

 

Daniel Hugo. Edms. Bpk.

Sunday, April 5th, 2020

 

Die ontdekking van ’n verborge interteks is altyd vir ‘n leser ’n aangename verrassing. Dit verryk die betekenis van die oorspronklike teks en verdiep die leesplesier.

Een van my geliefkoosde Afrikaanse verse is D. J. Opperman se “Edms. Bpk.” uit die gelyknamige digbundel van 1970:

 

Ek het ’n stukkie grond gekoop

met melkhout op; dit afgekamp

en teen die hek ’n naam geverf

sodat verbygangers besef:

Dis Dirk se erf.

 

Janfiskaal sit op my melkhoutboom,

sit op ’n kruin, sit op ’n rots,

en proklameer in sy lied

soggens en saans luidkeels:

“Dis my gebied.”

 

Bakkapel glip uit my melkhoutbos,

verby die kruin, verby die rots,

en teken op sandkolle waar hy kom

oral in ouderwetse skrif:

“Alles … alles my eiendom.”

 

Met hierdie gedig maak Opperman dit duidelik dat die mens slegs beperkte eiendomsbesit op aarde het. Die natuur het ’n groter aanspraak op die stuk grond langs die see aan die Kaapse suidkus – soos blyk uit die “melkhoutbos” – as die gewaande alleenbesitter daarvan. (Dit is welbekend dat Opperman ’n strandhuis op Franskraal gehad het.) Digter Dirk het gedink hy koop ’n stukkie paradys aan die kus, maar ten slotte word hy daaruit verdryf deur die slang, naamlik die “bakkapel” of Kaapse kobra. Dat Opperman hier bewustelik sinspeel op die Genesis-verhaal van die Tuin van Eden, word gesuggereer deur die slang se “ouderwetse skrif” wat “Die Skrif” oproep en spesifiek dan die Ou Testament.

Die digter skryf sy eie naam op die hek van sy omheinde en klaarblyklik nog onbeboude perseel: “Dis Dirk se erf.” Dié noemnaam vir Diederik Johannes Opperman resoneer met die voëlnaam “dirk-dirkie”, wat volgens die HAT ‘n “geelbruin lystertjie met ’n kort stert” is. In ’n later gedig in Komas uit ‘n bamboesstok van 1979 verwys Opperman inderdaad na homself as “dirk-dirk” (“’n Mirakelspel: Wie’t Mossie doodgemaak?”). Hy probeer hom dus in “Edms. Bpk.” as ’t ware as ’n aanvaarbare medelid van die diereryk voorstel, maar die janfiskaal laat hom nie daardeur flous nie. As roofvoël hou die janfiskaal (of fiskaal of laksman) ’n wesenlike bedreiging in vir die dirk-dirkie. ’n Fiskaal was in vroeër tye ’n regterlike amptenaar en daarom “proklameer” hy dat die erf eintlik sy gebied is. (“Edms. Bpk.” is natuurlik ook ’n regsterm.) In strofe 2 word die digter se eiendomsreg in juridiese terme betwis en in strofe 3 op godsdienstige gronde.

Om die gedig op hierdie manier te lees was vir my nog altyd bevredigend genoeg. Maar onlangs blaai ek deur ‘n bloemlesing Engelse gedigte (Laura Barber se Penguin’s Poems for Life, 2007) en my oog stuit op Robert Louis Stevenson se “My house”. Dit kom uit sy bundel Underwoods van 1887:

 

My house, I say. But hark to the sunny doves

That make my roof the arena of their loves,

That gyre about the gable all day long

And fill the chimneys with their murmurous song:

Our house, they say; and mine, the cat declares

And spreads his golden fleece upon the chairs;

And mine the dog, and rises stiff with wrath

If any alien foot profane the path.

So too the buck that trimmed my terraces,

Our whilome gardener, called the garden his;

Who now, deposed, surveys my plain abode

And his late kingdom, only from the road.

 

Die ooreenkomste tussen die twee gedigte is net te prominent om te ignoreer. Dit is baie moontlik dat Opperman hierdie gedig geken en dit bewustelik of selfs onbewustelik herskryf het. By Stevenson is dit ook diere wat die eienaar se eksklusiewe besitsreg betwis, maar dit gaan oor ’n huis en nie oor ’n natuurlike stuk grond nie. Verder is die diere – die koerende duiwe, en die gedomestikeerde kat en hond – geensins so bedreigend soos die janfiskaal en die bakkapel in “Edms. Bpk.” nie. Die hond tree wel aggressief op, maar slegs teenoor vreemdelinge. Dit is opvallend dat die kat sy aanspraak op die huis “declare”, wat nogal ooreenstem met die janfiskaal se “proklameer”.

Stevenson se gedig kry ‘n onverwagse wending in die laaste vier reëls. Die huisbaas wat vanweë die diere se aansprake ontuis voel in sy eie huis (“my plain abode”), dank nou die tuinier af omdat hy die tuin vir homself toegeëien het as sy koninkryk. Hy word daarom “depose”, dit wil sê ”onttroon”. Dit lyk na ’n soort wraakneming, wat weer eens herinner aan die paradysverhaal. Adam en Eva is uit die tuin gejaag deur ’n toornige en jaloerse God. Die argaïese taalgebruik (“whilome gardener” = “eertydse tuinier”) help skep aan die Ou Testamentiese sfeer.

Die tuinier staan ten slotte in die straat en kyk na sy vroeëre domein. Net soos Opperman op Franskraal buite sy toegekampte, ontoeganklike erf staan en kyk na sy naam op die hek. En dit is hierdie identifikasie met die tuinier wat skielik aan die Opperman-gedig ‘n tragiese dimensie gee – ’n dimensie wat nie vir my bestaan het voordat ek die Stevenson-vers ontdek het nie.

 

Daniel Hugo. Haar woordpaljas laat ons steier

Saturday, March 28th, 2020

 

Dit lyk of die Afrikaanse digbedryf ’n waterskeidingsoomblik bereik het. Die voorheen selfgepubliseerde digter Francis Grobler se bundel Nagblind is deur die hoofstroomuitgewery Naledi uitgegee. Dit is haar vierde publikasie in hierdie genre. Die bundel kom vergesel van aanbevelings onder andere deur die bekende skrywers Dana Snyman en Koos Kombuis, asook die sanger en liriekskrywer Richard van der Westhuizen. Op die agterplat staan ’n uitspraak van Antjie Krog: “Daadwerklike talent wat ’n eie interne woordeskat tot stand bring.”

Die enigste onbekende aanbeveler in dié deurlugtige geselskap is Berdéhan Brand wat homself bekendstel as “digter, resensent, vryskut en keurder by hoofstroomuitgewers”. Sy blakerteks word ook as mediavrystelling gebruik deur die uitgewery.

Hier is die teks:

“Francis Grobler skuif die sluier van ’n verskuilde wêreld met ’n afgerigte werklikheid en konformiteite oop met ’n moderne benadering tot digkuns. Die digbundel se outentieke benadering dra by tot ’n skaars, maar nodige kommoditeit in Afrikaanse poësie. Nagblind is ’n kragtige, eiesoortige en eenmalige lesers-ervaring. Die woord word verhelder deur retoriek en metafore wat vonk en word sterk beeldend verwoord. Dit delf in die geestelike dimensie en verfyn en rond die eindproduk tot ’n ‘andersheid’ af wat ver verby die grense van konvensies gaan en aan die geskrewe woord ’n nuwe betekenis gee. Nagblind breek behoorlik die skedels tot nuwe denke.”

Hierdie wartaal (soos metafore wat “beeldend verwoord” word) klop met die troebel segswyse en gedagtegang van die verse self:

            Denke is abstrak

            ’n terminale oomblik van iets wat saakmaak –

            tydelik of terloops

            geen blinde nag haal asem nie.

In ’n resensie op Moerala Media skryf die digter, romanskrywer en taalkundige Hans du Plessis onder meer: “Vir my is Nagblind van Francis Grobler een van die opwindendste debute (sic) van die afgelope tyd, nie net om die pragtige poësie daarin nie, maar ook om die diepte van die dink in die bundel.” Verder herinner die verse hom aan dié van Ingrid Jonker.  As ’n voorbeeld van die voortreflikheid van haar poësie haal Du Plessis onder meer die gedig hier bo aan.

Gewone denke is inderdaad abstrak, soos wat Grobler in die gedig beweer. Digterlike denke daarenteen is meestal konkreet beeldend van aard en hierdie vier reëls bevat inderdaad beeldspraak.

Maar maak dit sin?

Sy omskryf denke as ’n “terminale oomblik”. Dit verdwyn dus net so vinnig as wat dit verskyn. Wat “saakmaak” bestaan dan in ’n oogwink nie meer nie. Denke is dus by implikasie nutteloos. Waarop “tydelik of terloops” moet dui, is glad nie duidelik nie. Die sprong na die “blinde nag” wat nie “asemhaal” nie, bly duister. In elk geval is die personifikasie van ’n nag wat sou kon asemhaal as hy nie blind was nie hopeloos vergesog.

Ek is dus glad nie soos Du Plessis oortuig van die “diepte van dink” by Grobler nie.

Terloops, Du Plessis is nie ’n gereelde resensent van digbundels nie. Dieselfde geld vir Koos Kombuis, Dana Snyman en Richard van der Westhuizen. Om nie eens te praat van Berdéhan Brand nie. Krog en Du Plessis is wel erkende begeleiers van aspirant-skrywers.

Hoe is dit moontlik, vra jy jou af, dat soveel groot name in die literêre wêreld so oorboord kan gaan. Wat het geword van ’n nugter oordeel? Intussen plaas die digter die een video ná die ander op Facebook waarin haar gedigte voorgelees word.

Toe, op Versindaba verskyn ’n oorwoë resensie deur ’n ervare en belese resensent wat self ’n digbundel by Naledi die lig laat sien het: Nini Bennett. Sy wys onder meer op die volgende gebreke van die bundel: “’n Logiese poëtikale verloop ontbreek en botsende metafore vier hoogty.” Sy praat van “amorfe poësie” wat herinner aan – met verwysing na J.C. Kannemeyer se uitspraak in sy literatuurgeskiedenis – die Afrikaanse digkuns van die 1970’s. Sy tipeer die gedigte met die volgende frases: “stilistiese armoede en gebrek aan verstegniese beheer”, “potsierlike sameflansings van woorde” en die “mildelike gebruik van poëtiese clichés en die gesogte woord of beeld.”

Onmiddellik bars ’n storm los. Die digter se ondersteuners sak so hewig op die resensent toe dat die webmeester, Marlies Taljard, verplig voel om van die felste kommentaar te verwyder omdat die resensent persoonlik aangeval en beledig word.

Hier is ’n voorbeeld van so ’n reaksie. Ene Estelle skryf: “Hierdie sg. ‘resensie’ het my sprakeloos gelaat. Ek het nog nooit so ’n wrede, gevoellose en vernederende aanval op ’n digter gelees nie. Was dit nou werklik nodig? Die hele betoog is weersinwekkend en negatief en laat ʼn bitter smaak in jou mond. Hierdie begaafde digter verdien dit nie. Ek stel voor dat dit onmiddellik onttrek word. Dis onaanvaarbaar en gemeen.”

En Alida braak soos volg haar gal: “Aarde sluk dié gekots tog in. Wat op dees aarde het ek sopas gelees? Die enigste ooglopende afleiding wat mens kán maak, is die volgende. Hoofstromers, Ressesente (sic), die hooggeplaasdes (sic) m.a.w., sluk swaar aan die golf van núwe, briljante en geliefde Digters, waarvan hulle nie hou, op húlle uitgediende speelveld waarvan die gras verbleik het, nie.”

Nadat Engela O probeer het om die logika en geldigheid van Bennett se redenasie te ontsenu, kom sy tot die volgende slotsom: “Bennett se resensie is uiters persoonlik en ongegrond. Dit dui op haar persoonlike gevoelens en daar is ’n duidelike gebrek aan insig. Die resensie steun swaar op Kannemeyer se konsepte, en daar is dus ’n ook ’n gebrek aan relevansie en oorspronklikheid. Bennett sluit af met: ‘In Nagblind is daar té veel voetwerk en te min poësie’. Dit is sogenaamde ‘resensies’ soos hierdie wat die beste digters van ons tyd probeer stilmaak en hulle digterlike vryheid wil versmoor.”

Die probleem is dat sosialemediadigters almal deur ’n hoofstroom-uitgewer gepubliseer wil word, maar nie die spelreëls van die gevestigde literatuursisteem wil aanvaar nie. Hulle en hul akoliete verwag louter akklamasie en bewondering.

En dan vra Elmarie Viljoen-Massyn die vraag wat my ook laat wakker lê: “As ’n mens Hans du Plessis se resensie op Maroela Media lees, sou mens nie sê dit is dieselfde bundel wat Nini Bennett onder oë gehad het nie. En as Antjie Krog sê iemand het ‘daadwerklike talent’, wie’s ek om te stry? Dus: Waarom sê Krog en Du Plessis sus en Bennett so?”

Inderdaad. Het die hoofstroom-digters, die gekanoniseerdes, die poëtiese kluts kwytgeraak? Is hulle almal verblind deur Nagblind? Of is Francis Grobler se gedigte wel iets nuuts en opwindends in die Afrikaanse literêre arena?

Die literator Helize van Vuuren dink klaarblyklik so in haar kommentaar. Sy verwys na ’n gedig wat Bennett in haar resensie aanhaal: “’Kopklank’ is vir my ’n skitterende vers. Kyk met ʼn vars oog, gebruik ʼn vars taal, hang nie moeg en verkreukeld aan ou tegnieke soos eindelose rym en ou vorme nie. Strik nie mooi prentjies nie. Slaan ʼn bres in verlepte sienings van die mens en sy maniere van ‘syn’…”

Die enigste erkende digter en literator wat Bennett ondersteun, is Gisela Ullyatt (wat die afgelope tyd uitstekende resensies vir haar debuutbundel, Die waarheid oor duiwe, ontvang het): “Bennett se resensie is uiters relevant, juis omdat sy nié die digter aanval nie, maar uiters professioneel die mankemente in die bundel aan die hand van gestaafde voorbeelde uitwys.”

Boerneef het ’n vers geskryf oor digters wat hy as pretensieus en onverstaanbaar ervaar het: “sy woordpaljas die laat my steier”. Die slotreëls van dié vermaaklike gedig lui só:

            Babel se toring staan hand in die sy

            en skud soos hy lag oor die gektalery.

Ek staan aan die kant van Boerneef, Bennett en Ullyatt op hierdie waterskeidingspunt.

Daniel Hugo

28 Maart 2020

Daniel Hugo. Oor digters en rymelaars, woordvaardiges en stamelaars

Saturday, March 28th, 2020

 

 

 

Ek word soms deur uitgewers gevra om hoopvolle digters se pogings te beoordeel met die oog op publikasie in boekvorm. Dit is mense wat meestal reeds op die sosiale media gepubliseer het en juigend deur familie en vriende aangemoedig word met uitroepe soos “Hartswoorde!” en “Jy kan toor met woorde!”.

Facebook is die grootste demokrasie op aarde, waar elkeen ’n eie en ’n vrye sê het. En as ’n ander se opinie jou nie aanstaan nie, kan jy hom of haar ontvriend of vir ewig blokkeer. Dit is meer as ’n demokrasie, dit is ’n staat waarin jy jou eie wette soewerein kan toepas.

Dit is onvermydelik dat my opvattings oor die digkuns my oordeel oor ander se skryfwerk sal beïnvloed. Ek glo dat ’n gedig klankryk moet wees en ’n sekere samehangende struktuur moet hê. Elke gedig het sy eie logika, ’n eie argument wat eerder beeldend as betogend gevoer moet word. Verder moet ’n digter daartoe in staat wees om afstand te kan neem van sy opborrelende emosies. Die Poolse digter Czesław Miłosz (1911-2004) het gesê: “Liriese digters het altyd yskoue harte.” Die warm trane van hartseer en ellende moet in die vers stol tot gladde, glinsterende pêrels, het die sewentiende-eeuse Nederlandse digter P.C. Hooft beweer en briljant in sy gedigte gedemonstreer.

Om rou gevoelens en ervarings tot ’n estetiese produk om te vorm, vereis vakmanskap. En onderrig in die poësie-ambag is gratis beskikbaar by duisende digtende voorgangers en tydgenote in al die tale van die wêreld. Hoe wyer jy lees, hoe groter is die kans dat jy die digtegnieke onder die knie sal kry en – paradoksaal genoeg – ’n eie stemgeluid sal ontwikkel in die oorweldigende roesemoes van stemme uit die verlede en die hede

Ondanks die onbeperkte publikasiemoontlikhede wat die internet bied, is ’n professionele boekuitgawe nog steeds die lewensideaal van talle kuberdigters. Daardie papierproduk met sy tasbaarheid, ruikbaarheid en ritselende hoorbaarheid as jy daarin blaai, bly ’n gesogte reliek. Dit is nie iets wat slegs bestaan by die wispelturige grasie van elektriese krag nie. ’n Boek kan sy wonders ook by maanlig en by kerslig prysgee. Dit benodig geen leesapparaat nie, buiten ’n leesbril vir die bysiendes.

’n Boek is natuurlik ook die  enigste manier om in die hoofstroom van die letterkunde opgeneem te word. Maar om in daardie stroom te beland, verg ’n langdurige en soms pynlike proses. Dis nie sommer net vir van die wal af inplons nie. Sonder hekwagters soos uitgewers, keurders, redakteurs, proeflesers, resensente, bloemlesers en literatuurhistorici is daar geen kans om gekanoniseer te word nie. Want in die literêre wêreld staan die beste stuurman inderdaad aan wal. Ongelukkig verstaan die duisende sosialemedia-digters dit nie. Hulle verwag dieselfde demokratiese en anargistiese vryhede in die gevestigde literatuursisteem as waaraan hulle gewoond is op digitale platforms. Die kunste is per definisie ’n elitistiese aangeleentheid.

My taak as uitgewerskeurder is om te onderskei tussen die ware digters en die rymelaars, die woordvaardiges en die stamelaars. Ongelukkig moet ek meermale optree as die verwoester van ideale. Die ambisie is meestal groter as die talent.  Dit is net enkeles wat wel in die literêre domein opgeneem sal word. Die letterkunde is ’n outydse koninkryk met sy eie adelstand wat hier en daar ‘n hofnar en ’n towenaar duld. Maar dit is beslis nie ’n sosialistiese welsynstaat nie.

 

Hierdie rubriek het in die week van 17-23 Maart in “Die Burger” verskyn. Met dank aan Media24

N.P. van Wyk Louw 50. Daniel Hugo

Friday, January 24th, 2020

 

Vir VWL

ek dra die blou steen in my hand
hy vat my hart na anderland

 

in die agterplaas wat flikker
van die son het ek hierdie fles
vol gruis gemaak – louwarm glim-
mer dit nou in my skrywersnes

 

met die duifblou gruis in my hand
hunker my hart na Sutterland
– ’n silwer herberg in die sneeu –
jy weet presies hoe beef die hand

 

© Daniel Hugo

Emily Dickinson: Vertaling in Afrikaans

Thursday, January 23rd, 2020

Emily Dickinson: Vertaling in Afrikaans. Vert. deur Daniel Hugo

 

Die rit

(Emily Dickinson: Because I could not stop for Death)

 

Omdat ek nie vir die Dood kon stop nie

het Hy goedgesind vir my gestop.

In die koets is dit net ons twee –

Onsterflikheid is ons geselskap.

 

Stadig gaan die reis – Hy ken geen haas.

En – omdat Hy so uiters hoflik was –

sit ek daar sonder my pakkaas

van versuim en plig – als wat my belas.

 

Ons ry verby ’n skool waar kinders

op die speelgrond jil – ons ratel aan

verby velde waar die koring wuif

en verby die son wat ondergaan.

 

Nee, dis hy wat by ons verbykom.

Dit raak koud en die dou laat my ril

want my rok is van spinnerak

en van gaas is my mantel.

 

Ons vertoef by ’n huis wat lyk

na ’n swelsel uit die grond –

die dak is net-net sigbaar

en die gewel kom ’n datum kort.

 

Dit was eeue gelede – en tog

voel dit veel korter as daardie dag

toe ek merk die perde se koppe wys

in die rigting van die Ewigheid.

 

Vertaling: Daniel Hugo

© Daniel Hugo

Yves T’Sjoen. Hergeboorte van Hugo Claus in Zuid-Afrika

Sunday, January 5th, 2020

Hergeboorte van Hugo Claus in Zuid-Afrika

Het verdriet van België in Afrikaanse vertaling

.

Twee jaar geleden publiceerde ik op Versindaba een “korte notitie” over Hugo Claus en Zuid-Afrika (https://versindaba.co.za/2017/09/12/yves-tsjoen-hugo-claus-in-stellenbosch-korte-notitie/#comments). Met behulp van commentaren door Daniel Hugo, Francis Galloway, Jean Meiring en H.C. Ten Berge kon ik enkele literairhistorische puzzelstukken leggen. Claus was eenmalig te gast in Zuid-Afrika, meer bepaald tijdens de Vlaamse Week in Stellenbosch van 16 tot 22 maart 1997. Het evenement is georganiseerd door de Vlaams-Suid-Afrikaanse Kultuurstigting, in samenwerking met de Universiteit van Stellenbosch (https://www.dbnl.org/tekst/_nee003199701_01/_nee003199701_01_0037.php ). In het Zuid-Afrikaanse najaar is in aanwezigheid van de auteur nog eens ’n Bruid in die môre ten tonele gevoerd in het H.B. Thom theater (recent omgedoopt in het Adam Small theater). Initiatiefnemer van de toneelreprise was Temple Hauptfleisch, toenmalig docent van het Drama-departement in Stellenbosch.

De eerste opvoering van ’n Bruid in die môre dateert van de jaren vijftig, naar aanleiding van de vertaling door Jan Rabie van dit vroege toneelstuk van Claus. Rabies vertaling is evenwel ongepubliceerd gebleven. De Nederlandse tekst van Een bruid in de morgen (De Bezige Bij, Amsterdam 1955) circuleerde vermoedelijk vanaf de jaren zestig in Zuid-Afrika. In ieder geval is de tekst medio jaren zeventig voorgeschreven en opgenomen in universiteitscurricula voor Zuid-Afrikaanse studenten. De Nederlandstalige tekst is vervolgens in 1977 opgenomen in de reeks Literatuur van die Lae Lande in het fonds van Human & Rousseau (Pretoria-Kaapstad, Academica). André P. Brink schreef een inleiding bij die uitgave en maakte aantekeningen.

De jonge actrice Wilma Stockenström speelde mee in het toneelgezelschap dat de tekst eerst in Kaapstad en later in Bellville op de planken bracht. De opvoering had plaats in opdracht van The National Theatre Organisation en Nederlands Kamertoneel Antwerpen; ’n Bruid in die môre stond onder de regie van Athol Fugard. De bekende Vlaamse toneelschrijver en theaterregisseur Tone Brulin, directeur van NTO Kamertoneel en bevriend met Hugo Claus al sinds de jaren van de Tijd en Mens-redactie (1949-1955), is vorig jaar in maart overleden. Brulin werkte en woonde een tijdlang in Zuid-Afrika – hij voerde toneelstukken op in Afrikaans en Engels –  tot apartheid het werk onmogelijk maakte.

Vertaling door Daniel Hugo

De aanleiding voor mijn beschouwende tekst was het immense vertaalproject van Daniel Hugo. Al in 2014, in Maandblad Zuid-Afrika, is sprake van het vermetele plan om Claus’ romanesk magnum opus Het verdriet van België (1983) in het Afrikaans te vertalen. Wat aanvankelijk een getuigenis van hybris leek (“[m]y groot ideaal”), is inmiddels gerealiseerd. Eind februari of begin maart 2020 verschijnt bij Protea Boekhuis Die verdriet van België. In de Vertalingendatabase kan worden nagegaan in hoeveel talen Claus’ roman intussen is vertaald (https://letterenfonds.secure.force.com/vertalingendatabase/download?languageCode=en&type=auteurs&query=Hugo%20Claus&id=a08b00000003v1SAAQ). Het is nu voor het eerst dat op het Afrikaanse continent een vertaling is tot stand gekomen.

In mijn “korte notitie” (september 2017) spreek ik een vermoeden uit waarom Hugo het chef d’oeuvre van die andere Hugo al vele jaren heeft willen vertalen. Een maandenlang studieverblijf in Leuven in 1983 en een bewonderende briefje dat de Zuid-Afrikaanse beursstudent naar de Vlaamse meester stuurde, hebben er iets mee te maken. Méér anekdotiek, zoals het radio-interview in 1997 van Daniel Hugo met Hugo Claus, is opgenomen in mijn vorige blog over Claus en Zuid-Afrika.

Na een intens vertaalproces is de meesterproef thans voltooid. Daniel Hugo heeft wel al méér adelbrieven. Voor zijn vertalingen van Sprakeloos (Tom Lanoye) en Oorlog en terpentijn (Stefan Hertmans) ontving hij van de Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns tweemaal na elkaar de prestigieuze vertaalprijs (https://voertaal.nu/daniel-hugo-vertaler-op-campus-in-gent-en-amsterdam/). De waardering geldt natuurlijk ook Protea Boekhuis dat het aandurft deze canonieke tekst in de naoorlogse Vlaamse literatuur in Zuid-Afrika uit te geven, met productiesteun van Literatuur Vlaanderen (voorheen Vlaams Fonds voor de Letteren). Tegelijk vermeld ik dat de Universiteit Gent het voorrecht genoot Daniel Hugo gedurende twee maanden (oktober-november 2018) op campus te hebben (“vertaler op campus”), waar destijds de eerste stenen zijn gelegd van het vertaalproject. Naast vertaalwerk dat tussendoor kwam aangewaaid (Benno Barnard en Marc Tritsmans).

Onlangs sprak Breyten Breytenbach tijdens het Gents colloquium van het Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika over de vriendschapsrelatie met Remco Campert, Lucebert en Hugo Claus (https://voertaal.nu/breytenbach-colloquium-een-verslag/). Het zal ook voor Breytenbach heel bijzonder zijn de Afrikaanse vertaling van Het verdriet van België in handen te houden. De artistieke en vriendschapsrelatie tussen Breytenbach en Claus verdient beslist nadere beschouwing.

We kunnen nu al aankondigen dat met steun van de Vlaamse Regeringsvertegenwoordiging in Pretoria en Protea Boekhuis een colloquium over Hugo Claus en Zuid-Afrika wordt voorbereid. Aspecten die ik eerder al aanraakte, zullen het onderwerp zijn van een vertaalwetenschappelijke, literairhistorische en theaterwetenschappelijke benadering. Zuid-Afrikaanse letterkundigen worden uitgenodigd over de connectie tussen Claus en Zuid-Afrika te spreken. Momenteel wordt nagegaan of de boekpresentatie kan plaatsvinden bij Unisa (Pretoria) en in de Kaap. Terzelfdertijd bestaat het vaste voornemen in Gent een Claus-studiedag te plannen met aandacht voor prozavertalingen van werk van Claus, onder andere de binnenkort te verschijnen Zuid-Afrikaanse editie. Zowel voor de literatuur(studie) in Nederland en Vlaanderen als de Zuid-Afrikaanse kijk op een icoon van de naoorlogse Vlaamse letteren is deze hernieuwde aandacht voor Claus, ruim tien jaar na zijn overlijden, opmerkelijk. Binnenkort wordt een oproep verspreid voor de colloquia in Zuid-Afrika en in Gent.

e.e. cummings.Vertaling in Afrikaans

Saturday, January 4th, 2020

e.e. cummings. Vertaling in Afrikaans. Vert. deur Daniel Hugo

 

Ballade van die seisoene

 

enigeen woon in ’n watmooi dorp

(met op en neer hoeveel klokke wat lui)

lente somer herfs winter

hy sing sy doen hy dans sy late

 

mans en vroue (spraaksaam en stom)

gee vir enigeen geensins om

hulle saai hul hier hulle maai hul nou

son maan sterre reën

 

kinders raai (net ’n paar wat weet

en heen hul vergeet soos weer hulle groei

herfs winter lente somer)

dat geeneen hom liefhet meer en meer

 

dag aan dag en blaar aan boom

sy lag sy lekker sy snik sy seer

spreeu op sneeu en wind op water

enigeen se enig word nou haar alles

 

sommige trou met hul een en almal

lag hul trane en dans hul dans

(slaap waak hoop en dan) hulle

bid hul nooit en hulle slaap hul ooit

 

sterre reën son maan

(en net die sneeu kan effe verklaar

hoe kinders so maklik vergeet van onthou

met op en neer hoeveel klokke wat lui)

 

op ’n dag gaan enigeen dood

(en geeneen buk om sy gelaat te soen)

besige mense begraaf hul sy aan sy

bietjie vir bietjie en nou vir toe

 

alles vir niks en eens vir altyd

en meer en meer slaap hul die droom

enigeen en geeneen in aprilse grond

wouwees langs gees en miskien langs ja

 

vroue en mans (klingel en klang)

somer herfs winter lente

maai hul saai en gaan hul gang

son maan sterre reën

( e.e. cummings: anyone lived in a pretty how town)

 

  •