Posts Tagged ‘David Livingstone’

Johann Lodewyk Marais. David Livingstone

Monday, September 2nd, 2013

DAVID LIVINGSTONE

         Brought by faithful hands

over land and sea […].

                       

Hulle haal die harslag en derms uit

en begrawe dit langs ’n mvula.  

Vryf hom dan in met sout en brandewyn

en droog die lyk in die tropiese son

voor hulle dit optel, die bene buig

en versigtig met kaliko verbind.

Dan skuif hulle hom in ’n myonga se bas

en word alles in seildoek toegedraai,

met teer bestryk en omswagtel.

Op die laaste reis van Chitambo af

na die voet van die Tanganjikameer

en deur woude, moerasse, riviere

en klowe op pad na Bagamoyo

bengel op die skouers van die draers

die liggaam van Livingstone aan ’n paal.

Ná die reis per skip na Southhampton

en per trein na Londen eien artse

die linkerbo-armpyp wat lank terug

deur ’n stormende leeu gebreek is.

 

© Johann Lodewyk Marais / 2013

 

 

Johann Lodewyk Marais. Tot langs die Choberivier

Sunday, February 7th, 2010

Tydens die reis dra ek weer die gestreepte hoed wat ek ‘n vorige keer in die dorpie Victoria Falls langs die Zambezirivier in Zimbabwe gekoop het. Ek het egter die veer van die gewone troupant wat ek naby die granietkoepels en gebalanseerde rotsblokke van die Matoboheuwels opgetel het, uitgehaal. Ek is immers op pad na Botswana, ‘n ander land met ander ervarings wat ek wil vashou!

Pontdrif

Pontdrif

Ons het die grens by Pontdrif in die regterkantste onderste hoek van Botswana oorgesteek. Die eerste twee dae was ons in die Tuliblok langs die Limpoporivier en het daarna met die Toyota Hilux deur die mopanieveld noord met die teerpad deur Selebi-Phikwe, Francistown en Nata gery. Daarna het ons die “Mpandamatenga” (oftewel die optel-en-dra-pad, ook die Hunter’s Road genoem) gevolg, die ou transportroete al langs die grens met Zimbabwe, deur ‘n konsessiegebied.

Hierdie pad is vol geskiedenis, want die ontdekkingsreisiger David Livingstone, die jagters James Chapman en Frederick Courtney Selous en die avonturier en kunstenaar Thomas Baines se spore lê hier. By die panne op die roete sien ek yslike hardekoolbome.

Vyf dae ná ons by Pontdrif deur is, kom ons by die dorp Mpandamatenga aan. Nou hoef ons nie kort-kort ‘n GPS-lesing te neem om seker te maak waar ons ons bevind nie. By die Shell-vulstasie oorkant die graansilo’s (hier word nie net met wild en beeste geboer nie) staan daar dié Saterdagmiddag heelwat plaasbakkies en 4×4’s by die winkel ‘n entjie van die vulstasie af.

“Die Bokke speel teen die Aussies op Ellispark,” sê André. “Hier word vanmiddag groot rugby gekyk. Probeer om vir ons biltong in die hande te kry terwyl ek ons voertuig volmaak en die bande laat pomp.” 

“En St Louis-bier, natuurlik!” voeg ek by. Met hierdie bier van Botswana het ons al in Francistown kennisgemaak.

Op die eerste sanderige deel van die Mpandamatenga het ek gehelp om die bande vir die duur van honderd tellings te laat afblaas. Rolf het André se “honderd tellings” as soveel sekondes verstaan en die regtervoorwiel was daarna effens pap. Daar is egter nie ‘n pomp by die vulstasie nie; die bietjie gekerfde biltong in die plastieksakkie waaraan die kort, bruingebrande verkoper met kouse op sy enkels staan en druk-druk, kos 18 pula en los ek liewer.

Van Mpandamatenga volg ons ‘n 100 kilometer teerpad tot by Kasane, die Chobedistrik se bedrywige administratiewe sentrum op die oewer van die boomryke Choberivier. 

*

Voor ons by die Chobe Safari Lodge digby die Chobe National Park met sy baie olifante, leeus (wat saamspan om olifante te vang), lechwes, puku’s en ander ryke natuurlewe gaan afsaal, ry ons van Kasane na Kazungula, die klein grensdorpie in die noordooste by die grenspos tussen Botswana en Zambië en die samevloeiing van die Chobe- en Zambezirivier.        

Dit is vroegmiddag en die Afrika-son bak. André parkeer die Hilux op die parkeerterrein in ‘n koeltekolletjie en sluit. Ons gaan reguit na die doeanekantore om te hoor of ons na die samevloeiing kan gaan kyk. Toevallig is een van die vroulike beamptes buite op die stoep.

Dumela, Mma,” groet André op die joviale manier waaraan ek gewoond is.

Dumela, Rra,” antwoord die vrou.

O kae?

Ke teng.”

Good!

Om mense in Botswane in Setswana, die nasionale taal, te groet, word as ‘n besondere vorm van beleefdheid beskou. André doen dit elke keer wanneer hy iemand teëkom. Die gesprek self gaan daarna in Engels voort, maar aan die einde word die persoon weer in Setswana gegroet: “Sala sentle.”

*

André wil by die doeanebeampte weet of ons oor die brug mag stap tot waar die pont vasmeer. Sy antwoord saaklik, maar het nie beswaar nie. Sy vra ook nie dat ons ons paspoorte daar los soos ek in een van die reisgidse gelees het ‘n mens moet doen nie. Ons begin dadelik flink aanstryk. Groepe voetgangers kom van voor af by ons verbygestap.

Chobe rivier

Chobe rivier

Dan lê die breë, skitterende watervlak voor my. Hier vloei die Chobe- en Zambezirivier saam, en ek sien vir die eerste keer hoe groot die riviere is. Dit is ‘n mooi gesig, en met die pont wat pas vasgemeer het, herinner dit aan tonele aan die begin van die vorige eeu. Lank sal dit nie meer so lyk nie, want ‘n groot brug gaan binnekort gebou word. In die middel van die rivier is Konkumba-eiland, waar vier lande bymekaarkom: Botswana, Namibië, Zambië en Zimbabwe. Die grens tussen Botswana en Zambië hou ‘n wêreldrekord: die 700 meter maak dit die kortste internasionale grens.

By die pont is dit die ene bedrywigheid, want die passasiers en voertuie word aan wal gebring. ‘n Entjie van die pont af, op die oewer, staan die volgende op ‘n bordjie: Keep Kazungula Ferry Clean. Behalwe die mense op die pont is daar ook ‘n sedanmotor, twee 4×4’s en ‘n vragmotor. Op die kajuit van die pontbestuurder staan: Chobe Drift.

Sodra die vrag afgelaai is, begin mense opklim om na Kazungula aan die Zambiese kant te gaan. Baie is voetgangers met inkopies (veral sakkies aartappels). Van die vroue dra bont capulanas, wat uit die Ooste kom. Is die witvrou tussen hulle die voetganger wat die “Mpandamatenga”-roete aangepak het van wie ‘n beampte by die Veterinary Control Point noord van Nata ons vroeër vertel het? Nee, besef ek later, die vrou wat die roete te voet afgelê het, was sekerlik die wêreldberoemde Brits-gebore stapper Ffyona Campbell wat daaroor in On foot through Africa (1994) skryf. Campbell noem hierdie plek waar die vier lande bymekaarkom “one of the great natural wonders of the world”.

Ek staan onder ‘n appelblaar en maak aantekeninge in my notaboekie. Van die groot worsboom of “mzungula” waaraan Kazungula sy naam te danke het en wat hier by die samevloeiing op Mparia-eiland gestaan het, was reeds enkele jare gelede nie meer ‘n teken nie. Die boom het bekend geword nadat David Livingstone in sy dagboek beskryf het hoe hy vier dae voor hy die Victoria-waterval op 16 November 1855 stroomaf in die Zambezi ontdek het, hier uitgespan het. Livingstone skryf in Missionary travels and researches in South Africa (1857) die waterval “had never been seen before by European eyes, but scenes so lovely must have been gazed upon by angels in their flight”.

Ek brand om die toneel voor my af te neem, maar was huiwerig om my kamera saam te bring. André haas hom intussen terug na die Hilux wat alleen (sonder ‘n Suid-Afrikaanse motorwag!) op die parkeerterrein agtergebly het. Rolf is gou op ‘n drafstap voor my uit om André te probeer inhaal. Dit is warm, maar ek het gelukkig my hoed op. 

*

Laat die middag kom ons uiteindelik by ons kampplek by die Chobe Safari Lodge aan. Ons kies ‘n staanplek teenaan die rivier waar ons onmiddellik begin regmaak vir die nag. Agter ons is twee pare by ‘n motorwoonwa met ‘n Gauteng-registrasienommer. Hulle slaan ons doen en late van hul kampstoele af gade. ‘n Man staan later van sy stoel af op en praat met ons van ‘n afstand af.

“Julle moet soos ons reis. Dit neem ons twee minute en vyf en dertig sekondes om kamp op te slaan,” spog hy openlik terwyl Rolf André help om sy daktent op te slaan.

“Het julle gehoor die Bokke het verloor?” gaan hy voort.

Daar is ‘n doodse, byna geskokte stilte. 

“Nee …,” sê André uiteindelik.

“Dertig – agtien.”

“Moenie hom glo nie,” sê die man wat agter hom bly sit. “Hy is ‘n professionele leuenaar. Die Bokke het gewen.”

Ons maak kennis en vind uit die “professionele leuenaar” is dr. Eugène Joubert, wat die eerste doktorsgraad in natuurlewebestuur aan die Universiteit van Pretoria verwerf het en lank in Saoedi-Arabië aan die World Conservation Union verbonde was. Hy is ook die skrywer van die belangrike On the clover trail: The plight of the world’s rhinos (1996).

“Ek is na Eugène Marais vernoem, maar ek was lank in die buiteland. Vir party mense is dit vreemd dat Jan Smuts nou O.R. Tambo International is. Ek moet nog daaraan gewoond raak dat Palmietfontein Jan Smuts geword het!” spot hy.

*

Later die aand sit ons op die dek van die rivierkroeg met drankies en kyk saam met ander buitelanders oor die Chobe uit. Teen twee houtpilare is die afstande na die verskillende bestemmings op plankies met pyle op aangedui:

Moremi 270 km →

South Gate 257 km →

Gaborone 934 km →

Savuti 161 km →

← Lusaka 510 km

Chobe

Chobe

Kort voordat die son ondergaan, kom verskillende groottes rivierbote met toeriste van oral af om voor ons op die rivier te wag om die toneel op film vas te lê. Ek probeer om die sonsondergang in my notaboekie te beskryf, maar ‘n mens moet ‘n waterverfkunstenaar of soiets wees om die kleure name te kan gee. “Voor die son ondergaan, is hy dieprooi: ‘n stamvrug op die horison,” skryf ek na ‘n rukkie.

Oorkant die rivier loop ‘n trop olifante op ‘n eiland en dit val my op hoe baie wildemakoue daar in die oewergras wei. Selfs waar ek staan, kan ek deur my verkyker sien dat dit ‘n swerm van honderde moet wees. Talle van ons watervoëls (byvoorbeeld van die Nylsvley in die Waterberg) kom hier oorwinter. Aan weerskante van die rivier groei papirus en ‘n voël vlieg met ‘n uitgestrekte nek na sy slaapplek.

“Ek gaan môre vir my hoed ‘n wildemakouveer probeer kry wanneer ons met die rivierboot tussen die eilande vaar,” sê ek vir Rolf. Hy hoor my nie eens nie; die perfekte foto wat hy van die sonsondergang oor die Chobe wil neem, neem al sy aandag in beslag.

Johann Lodewyk Marais. Oor die Skeurvallei

Thursday, September 10th, 2009

Ons vlieg in die rigting van Mosambiek vanwaar ons links sal draai oor Tete, oor Lilongwe in Malawi, dan oor Tanzaniё waar ons Kilimanjaro regs en die Ngorongoro-krater links van ons sal kan sien. Die medevlieënier se stem is egter onduidelik oor die luidsprekerstelsel, sodat ek nie sy naam kan uitmaak nie.

Benewens die prag van die wolke, bied die eerste deel van die vlug helaas nie veel meer om na te kyk nie. Van land is geen teken te sien nie. Wanneer die lae wolke wel wegtrek, is daar meestal ‘n troebel dynserigheid, met net ‘n vae beduidenis van die land ver onder ons.

Die oop sitplek tussen my en die ouerige swart vrou in dieselfde ry as ek verskaf welkome ekstra ruimte. Die vrou blaai in ‘n Bybel rond en skryf antwoorde in ‘n boek met vrae.

“I was born in Africa, but I live in the States now. I left during the apartheid era,” vertel sy.

Dit is haar eerste besoek aan Kenia. Sy is op pad na ‘n troue. Die paartjie is van Venda in Suid-Afrika se Limpopo-provinsie en Kenia en het mekaar ontmoet terwyl hulle in die Verenigde State gestudeer het.

“I am so proud of them,” sê die vrou. “I have my own camera and everything. After the ceremony I have to come back to South Africa.”

Uiteindelik kondig die medevlieёnier aan dat ons Lilongwe links en die Malawi-meer regs van ons kan sien. Van Lilongwe, sedert 1974 die hoofstad van Malawi, sien ek min. Ek staan egter vinnig op om aan die ander kant van die vliegtuig na die meer te gaan kyk.

In die helder sonlig is die meer met sy baie kartelrande diepblou. David Livingstone, die Skotse ontdekkingsreisiger en vegter teen slawehandel, het die meer op 17 September 1859 bereik. Die passasiers aan dié kant van die vliegtuig steur hulle nie juis aan die meer nie. Party dut, ander sit en gesels, en een of twee het ‘n kaart van Kenia voor hulle oop.

Die Malawi-meer is die derde grootste meer in Afrika en in sy tropiese water is meer visspesies as in enige ander meer in die wêreld. Honderde van die visspesies kom net hier voor en lede van die Cichlidae-familie met hul helder kleure en patrone is gewild onder mense wat vis in akwariums aanhou. Wat die Malawi-meer verder interessant maak, is dat dit die suidelikste meer van die Skeurvallei-sisteem is.

Naby die meer is die landskap bergagtig en trek die rook van enkele veld- of bosbrande. Ek sou graag ons roete duideliker wou volg soos op ander internasionale vlugte, maar op die TV-skerm skuins bo my word ‘n rolprent vertoon. Swartmense en wit bewaarders beweeg in ‘n rooibaksteentronk op die skerm. Sonder die klank lyk dit na ‘n verhaal vol stereotipes uit Suid-Afrika se apartheidsverlede.

Wanneer ons oor die meer is, word die landskap selfs bergagtiger en is die lug besaai met vlieswolke. Intussen het ‘n rolprent getitel Goodbye Bafana begin wys. Weer eens is daar swartmense, wit bewaarders en ‘n tronk. Dit is klaarblyklik dieselfde rolprent van vroeёr waarvan ek die vorige keer die begin “misgeloop” het.

Ons vlieg oor die Skeurvallei, die 6 000 kilometer lange naat in die aardkors wat vanaf Libanon tot in Mosambiek strek, wanneer die medevlieёnier aankondig ons gaan oor agt minute Kilimanjaro regs van ons kry. Ongelukkig is dié legendariese berg vandag byna heeltemal onder ‘n wolkkombers. Links van die vliegtuig gaan ons darem die vulkaan Ol Doinyo Lengai sien, wat besig is om uit te bars, en dan die Ngorongoro-krater.

Wanneer ons naby genoeg is, sorg Ol Doinyo Lengai vir ‘n verrassing. Voor ons trek ‘n swart rookkolom in die lug op. Terwyl ons naderkom, word dit ‘n magiese gesig: die simmetriese keёl wat oor miljoene der miljoene jare gevorm is, die smal rookkolom wat duisende meter hoog in die lug op trek en daaromheen vlieswolke in allerlei formasies. Ek sit vasgenael en wonder of die ander passasiers ook so opgewonde oor hierdie uitbarsting is. Dit kom slegs sporadies elke paar jaar voor.

Later lees ek onder meer in Joel K. Bourne jr. se artikel met foto’s van Carsten Peter in National Geographic van Januarie 2003 meer oor dié vulkaan. Ol Doinyo Lengai beteken in ∂l Maa, die Maasai se taal, “Berg van god”. Dit is volgens oorlewering die tuiste van die Maasai-god, Eng’ai, wat haar woede met uitbarstings en droogtes toon. Die Maasai besoek dié plek oor lang afstande om van Eng’ai reёn, beeste en kinders te vra. Sangiro skryf in “Die wraak van Ngai” in Simba (1944) hoe ‘n ou man “die gebulk en gerammel van Ngai se beeste” in die vulkaan as onheilspellend ervaar en voorts dat jong, onbesnede veewagters wat eenmaal met hulle beeste teen die hange van die heilige berg gaan wei het, die toorn van die god laat ontbrand het.

Met ‘n hoogte van 2 332 meter bo die omringende landskap aan die suidelike punt van die Natron-meer is Ol Doinyo Lengai die enigste vulkaan in die wêreld wat natriumkarbonaatlawa uitstoot en al een van die vulkane in dié deel van die Skeurvallei wat nog sporadies aktief is. Die rookkolom wat duisende meter in die lug optrek, is swart omdat die lawa se temperatuur tussen 550 en 600 grade Celsius is. In die lug kristalliseer die vloeibare lawa en val op die grond met die getinkel van brekende glas. Binne enkele dae na blootstelling aan lug verkleur dit van swart tot skakerings van bruin, grys en “wit ryp op die kaalgeskroeide, dorre kranse”, soos Sangiro dit beskryf het.

Uit die lug vertoon die Ngorongoro-krater, wat 24,5 kilometer in deursnee en 610 meter diep is, soos ‘n strook water wat in ‘n kom opgevang is. Die krater het hierdie vorm aangeneem toe die caldera weggesink en water wat in die krater met sy steil wande invloei ‘n meer gevorm het. Vandag nog lok die grasveld en rooi en wit klawer in die krater derduisende blouwildebeeste. “[N]et waar jy die verkyker draai beweeg die aarde,” het Sangiro dekades gelede in Op safari (1924) geskryf.

Anderkant die Ngorongoro-krater, na die weste, lê die Serengeti, ‘n gepaste naam afkomstig van die ∂l Maa-woord “Serengit”, wat “eindelose vlaktes” beteken. Selfs uit die lug kry ek ‘n gevoel vir wat Mary Leakey in Disclosing the past (1984) “a view that has […] come to mean more to me than any other in the world” genoem het. Tydens hierdie reis gaan dit die naaste wees wat ek gaan kom aan die Serengeti en die Masai Mara waaroor ek al in die hoёrskool gedroom het. Beelde uit Jonathan Scott se The great migration (1988) en talle natuurkundige programme op die National Geographic-kanaal oor die jaarlikse migrasie van blouwildebeeste en sebras van die Masai Mara Wildlife Reserve in Kenia na die Serengeti National Park in Tanzanië deur die Mararivier (een van die sewe toeristewonders van die wêreld) kom egter by my op.