Posts Tagged ‘De Waal Venter’

Onderhoud met Louis du Plessis: “Teen Helderberg”

Monday, May 9th, 2022

 

Dirk Louw; Louis du Plessis

 

Die volgende is ‘n uittreksel uit en aanpassing van die opname wat op 2 Maart 2022 in die Rupertmuseum op Stellenbosch gemaak is.

 

Dirk Louw

Louis du Plessis word groot op ‘n druiweplaas teen Helderberg, leer een en ander van geskiedenis en politieke filosofie in Stellenbosch en doktoreer in 1988 in politieke wetenskap in Pretoria.

Na verskeie weermagposte en operasionele diens – sy moedereenheid is 1 Valskermbataljon – doseer hy politieke wetenskap aan die Fakulteit Krygskunde van die Universiteit Stellenbosch. As direkteur van ‘n US-navorsingsentrum onderneem hy feitesendings op alle vastelande en word in 2008 deur die President bekroon met die Dekorasie van die Goue Protea – iPhrothiya yeGolide.

Hy skryf intussen rubrieke, artikels en hoofstukke oor onder meer uitdagings vir Afrika; verhoudings tussen Europese tale; selfbeskikking van minderhede; en ontwikkelingstendense. Hy is mederedakteur van akademiese werke oor konflik en veiligheid, en redaksielid van die Verklarende Politieke Woordeboek / Explanatory Dictionary of Politics. Die NP van Wyk Louw-sentrum publiseer gesigspunte van hom as Die berge waaroor Afrikaners klim.

In die opvoedkundige gemeenskap dien hy onder meer as trustee van die Rapportonderwysfonds, as dagbestuurslid van die Afrikanerbond en as direksielid van die Afrikaanse Taalraad.

‘n Mens wonder onwillekeurig: Hoe het dit gebeur Louis dat jy begin dig het?

 

Louis du Plessis

Al het ek van jongs af nou en dan gediggies gegriffel, waarvan een selfs verskyn het in Paul Roos se koerant Semper, was die KKNK in Oudtshoorn waarskynlik ‘n grensverskuiwing. Toe ‘n span akademici ‘n paar jaar gelede gevra is om referate oor allerlei politieke, ekonomiese en kulturele tendense te lewer, moes ék iets sê oor verhoudings tussen Europese tale, soos tussen die Romaanse Portugees, die Germaanse Nederlands en die Slawiese Oekraïens. Ook oor waar pas eiesoortige tale soos Hongaars in. En waar loop die grense tussen die ampstale? En hoe werk taalregte? Omdat dit vir my duidelik was daardie vakansiegangers sal nie langer as vyf minute aandag gee aan my prosa nie, het ek die hele referaat – elke naam, aksie en datum – in versvorm begin skryf, met sterk klem op ritme, rym en beelde.

Wat my getref het, was die reaksie van die gehoor – en die media daarna. Ongeag hoe skerp of stomp my inhoud was – die strúktuur het die aandag geboei. Dit was iets wat hulle kon geniet en memoriseer.

Dit het my gestimuleer om skryfwerkswinkels by te woon – in Stellenbosch en Pretoria, Johannesburg en Potch – waar ek heelwat wys geword het van eietydse letterkundige vaktaal.

Voorts het ek begin om kort verse te skryf oor my persoonlike belewenisse, maar sonder om iets daarvan te publiseer.

‘n Keerpunt was dat ek ‘n ou vriend van Krugersdorp raakgeloop het – De Waal Venter, ‘n bekroonde Afrikaanse digter, wat onder andere van die Spaanse gedigte deur Pablo Neruda en Sweedse gedigte van Tomas Tranströmer vertaal in Afrikaans. En De Waal sê: Kyk Louis, dit help nie jy bêre al jou gedagtes op jou rekenaar nie. Moet nou nie ‘n slagoffermentaliteit hê nie. Stuur net iets daarvan in vir keuring.

Omdat ek nie seker was ander persone sal waarde heg aan my eksperimente nie, kon jy my met ‘n veer omtik toe LitNet dit publiseer. Naledi het iemand aangewys om kommentaar te lewer op die gedigte wat ek voorgelê het en het uiteindelik besluit om dit uit te gee. Opregte dank, Johan Coetzee vir die uitgee van die bundel en De Waal, vir jou vertroue.

 

DL

Heelparty van jou gedigte handel oor jeugdige ondervindings, soos die verhale wat jou ouers jou vertel het, in Dawid en Goliat (p 12), asook ervarings soos Agter daai skoolmuur (p 13) en Ou Hoofgebou (p 15). In twee ironiese erotiese verse – Die eerste keer (p 16) en Die ewige een (p 21) – verander liefdesverhoudings sonder dat die deelnemers eers agterkom wat gebeur. Jy skryf ook oor Boesemvriende (p 27) en hoe jy jouself innerlik ervaar, soos Nádenke (p 31) en Identiteitskrisis (p 32).

Wil jy dalk iets sê oor die eerste gedig in die bundel wat handel oor jou perd.

 

LDUP

Omdat die dorp Somerset-Wes die afgelope dekades die voetheuwels van Helderberg ingesluk het, is die wingerdplaas Heldersig, waarop ek teen Helderberg grootgeword het, tans die woonbuurt Helderrand. Desondanks speel ek in my verbeelding nog steeds daar:

 

Simpel ploegperd (p 11)

 

Vader regverdig jou koop:

“Hoe kan ons dag na dag

wingerdonkruid ontwortel

sonder perdekrag?”

Maar al wat jou laat runnik

is merries wat steier en vra

want mý kyk jy mis as ek soggens

jou mielies stal toe dra

 

As ek smiddae jou kop in die halter vang

is jy papnat, reeds klaar geploeg

en van trek aan jou kop en keer vir jou skop

is ook ek gou moeg geswoeg

Van jaarin en jaaruit deur wingerde beur

word jy al hoe minder werd

tot ons jou met die plaas en al verkoop –

eenvoudige simpel ploegperd

 

Vandag onthou ek: naweke

op jou saal was ék die kind

met wie jy teen Helderberg galop

teen die spoed van die suidewind,

en gaan ons vakansies noorde toe

bly my hart en hande leeg

tot ek weer jou wit bles borsel –

hartstog van my jeug

 

DL

Een van die temas wat jy in verskeie verse aansny, is die wyse waarop die omgewing die indiwidu omsingel, trouens, waarop die kosmos die enkeling oorweldig.

Van die skerpste kontraste in die bundel is tussen die magtige omgewing en die onvrye enkeling. In Toe oë (p 120) en Marionet (p 122) bevind die enkeling hom of haar byvoorbeeld heeltemaal in die mag van die natuur: enersyds van die son, wat elke asemteug van die lewe moontlik maak, tot sy eie biologiese en geneties bepaalde selstruktuur. Dit wil voorkom of jy baie navorsing moes onderneem om hierdie soort verse te munt, of hoe?

 

LDUP

Ek vermoed ons kan met enige komplekse verskynsel poëties omgaan. Vir gedigte oor hoe my breinselle en spierselle en longselle funksioneer, asook oor hoe my voorouers geleef het, moes ek uiteraard heelwat bronne raadpleeg en gesprekke voer. Een hiervan is die ironiese Onbenullige voorouers (p 137) wat, op ‘n paradoksale manier, die gebod in Eksodus 20 vers 12 weerspieël: Eér jou vader en jou moeder, dan sal jy lank bly woon in die land wat die Here jou God vir jou gee.

Soos ek teruggly tussen my voorouers in moes ek seker maak van byvoorbeeld die Australopithicus Africanus se prominente snoet en penregop rug. Ek moes ‘n besoek bring – veertig miljoen jaar terug  – aan my oupa Spectrum, wat gelyk het soos ‘n klein eekhoring, en – tagtig miljoen jaar terug – aan my boommuisouma, die Plesiadapis, wat blare stroop en wurms jag. Vir die skerp feite, gee ek hoë agting onder andere vir die toonaangewende paleontoloog, die grotman Francois Durand, wat waarskynlik ook dié week weer afklim in die grotte by Swartkrans en Sterkfontein! Die eerste konsep is meer as tien jaar ouer as die weergawe in Teen Helderberg.

 

DL

In ‘n ander ironiese natuurwetenskaplike gedig My vrye wil (p 140) onderstreep jy juis hoe ónvry jou wil is!

 

LDUP

Inderdaad! Die omgewing, waarvan ons ‘n deel is, stuur ons in ‘n rigting so onbewus soos wat ons asemhaal. My eerste oogmerk was om vrae te rig aan myself en aan wie ook al belangstel, maar sonder om dit dadelik te beantwoord: naamlik om nege grondvrae te stel oor my eie herkoms. Die tweede oogmerk was wel om van die mees belangrike feite oor my bestaan te ontbloot. Terwyl my onvryheid al duideliker blyk, was die derde oogmerk om my innerlike verhouding met die kosmos te bely:

 

My vrye wil (p 140)

 

Watter ontploffing

kon dertien duisend miljoen jaar terug

eindelose sterrestelsels

wêreldwyd versprei?

Waar kon, tussen

ontelbaar ander sterre

in die Melkweg, ons eie son

sy ruitverwysing kry?

 

Hoe kon ‘n kokende klein massa

tot ‘n aarde stol

wat 365 maal moet draai

om een keer om dié son te tol?

Uit watter enkelsel

op hierdie grond

het drie duisend agt honderd miljoen jaar terug

die lewe begin vloei?

 

Hoe kon uit primate –

aapagtige soogdiere

soos gorillas en sjimpansees –

wat met storm en roofdier stoei

van ses miljoen jaar gelede af

voormense én oermense groei?

 

Hoe het die mens-met-verstand

– Homo sapiens –

gereelde katastrofes gemis

wat sewentig persent lewe

op dié tollende bal uitwis?

 

Terwyl hy die aarde deursnuffel

van hoek tot kant:

wie het vir dié kalant

leer hutte bou en vuur maak

leer praat en skryf

leer ploeg en plant?

 

Kan ek vrae beantwoord

oor waarheen en waarvandaan?

Is ek bewus genoeg

om selfs die vráé te verstaan?

Waar dertien duisend miljoen jaar

die ruimtetyd

beswaarlik kan begrens,

vorm die laaste dertien dúísend jaar –

skaars een miljoenste –

die bewussyn van die mens

 

Hoe volkome buig

my brein en lot

heelal

voor jóú gebod

 

Jy vorm my liggaam

om te eet,

om voort te plant,

op aarde rond te loop

Vir die skouspel

van die sterre

en die lewe

beur jy my oop

 

Één lyf, één blik

één kans gee jy

één keer vir my

om so ‘n paar maal

op die aarde

om die son te ry:

om te verskyn,

dan asemrowend

te verdwyn

 

DL

Een van die deurlopende temas van Teen Helderberg, is die nietigheid en die verganklikheid van die enkeling, wat jy pas in My vrye wil (p 140) met historiese voorbeelde benadruk het. In ‘n ander gedig illustreer jy dit met net een beeld, alhoewel ‘n véélkantige beeld. Sal jy asseblief iets sê oor hoe jy simboliek en beeldspraak benader.

 

LDUP

Enersyds is dit inderdaad moontlik om een verskynsel – die Wolgarivier, die Brandenburghek – te gebruik om ‘n ander een – onstuitbare beweging, die Duitse geskiedenis – te verduidelik, met ander woorde, om met ‘n beeld – ‘n simbool, ‘n metafoor, ‘n spieël – die kern van ‘n saak, soms onverwant, te verlig. Mens kom gou agter: die gebruik hiervan is ‘n kernelement van poësie, waarvan toonaangewende digters, soos De Waal Venter, meesters is.

Ek dink soms aan beeldspraak teen die agtergrond van die Nederlander Hayley se fassinerende psigopolitikologiese ontleding van wat hy noem die magpolitiek van Jesus. Hy vergelyk – wetenskaplik, kommunikasiekundig en sielkundig eerder as bloot religieus – die moraliserende abstraksies van die Fariseërs met die konkrete gelykenisse van die mees aangehaalde en invloedrykste skrynwerker die afgelope twee duisend jaar. Soos ander ontleders wys hy: Iemand lees algemeenhede Maandag, weet aanvanklik nie juis wat dit moet beteken nie en vergeet dit reeds Dinsdag. Konkrete simbole bly leef in jou verbeelding.

In verskeie gedigte, soos in Watter week! (p 134), is ek intens bewus van my kortstondige bestaan. Hier sit ek vanaand voor u. Binnekort sal ek nie meer leef nie. U ook nie. Mense kom en gaan.

Vir hierdie verskynsel van verganklikheid Dirk, het ek geworstel om ‘n simbool te kry wat verskeie elemente kan kombineer: ek as indiwidu wat nes medemense deur die lewe vorentoe beweeg, ek wat oënskynlik onkeerbaar is, koersvas en trots, ek wat dan geleidelik my vermoëns verloor en afgeleef raak, en wat, saam met almal, tot ‘n einde kom: ‘n simbool van onafwendbare kortstondigheid. As ‘n veelkantige beeld hiervoor het ek op die ou end ‘n vers oor ‘n brander uitgebewe.

 

Brander (p 136)

 

Ek golf tree vir tree

koersvas deur die see

om eendag as brander

te breek op die strand

waar afgeleef van my

net skuim oorbly

as ek soos ál die ander

verdwyn in die sand

 

DL

In byna al jou verse, Louis, kruip kontraste weg, soos tussen natuur en stad, jeug en veroudering, lojaliteit en vryheid, verstening en herlewing, konflik en vrede, en werklikheid en verbeelding.Voorts is daar kontraste tússen verse. Byvoorbeeld, in teenstelling met die invloed van die rigtinggewende omgewing in My vrye wil (p 140) en in Brander ( p 136), speel die kreatiewe enkeling ‘n sleutelrol in verskeie verse. Enersyds beklemtoon jy hoe die magtige kosmos, en selfs die invloedryke gemeenskap, die inwididu oorrompel. Hierteenoor is daar egter talle verse wat dui op verreikende keuses wat ‘n groep en ‘n indiwidu kán uitoefen, soos tussen veelsydigheid en doelgerigtheid in Troefkaart (p 69) en Só veelkantig (p 71) en tussen slagofferskap en veerkrag in Slagoffers (p 64).Een voorbeeld hiervan is Woudkastele of lugkastele (100).

 

LDUP

Inderdaad Dirk. Veral in die slotafdeling Grondpad kom die enorme heelal na vore, waarbinne ek maar ‘n vlietende entiteit is. Gedigte soos Swaartekrag (p 118) en Hy wéét hy weet (p 127) wys juis hoe onvry my wil is. Sulke gedigte weerspieël ‘n vorm van determinisme. Die indruk kan geskep word dat ons magteloos is. Maar daar is ook heeltemaal ‘n ander kant van die bundel, waar die klem val op die keuse van die gemeenskap en indiwidu.

Op die teenoorgestelde punt van die glyskaal van onvryheid, is byvoorbeeld die twee ironiese sketse Nóg ‘n kerkhof? (p 97) en Struikelblokke (p 106), wat die krag van die wil en kreatiwiteit demonstreer. Dit gee ‘n vorm van voluntarisme weer. En in die bundel is daar gedigte op verskillende posisies op hierdie spektrum.

Woudkastele of lugkastele? (p 100) kontrasteer boonop teenoorgestelde keuses: die keuse tussen dié wat net dink oor wat gebeur en dié wat ook iets dóén. Dis ‘n soort teenstelling tussen intellektualisme en aktivisme. Tussen ‘n praktiese Albert Schweitzer en ‘n dromende professor John M Bush. Elkeen van ons is soms die een en soms die ander. Die een genees toue siekes. Hy ontvang ‘n Nobelprys in Swede. Die ander een maak notas, maar hy maak nie eers sy skoene vuil nie.

 

DL

Kan jy dalk vlugtig iets noem oor die vyf afdelings waarin jy die bundel ingedeel het, Louis? Verskil die soort kontraste wat jy uitbeeld van afdeling tot afdeling?

 

LDUP

Enersyds Dirk, pas die kontraste by my ervarings op elkeen van die vyf soort paaie wat die afdelings voorstel. Ek word groot op ‘n enkelpad teen Helderberg. Dit dek my eie worsteling en keuses. As vennoot, kollega en vriend beland ek hierna, saam met ander, op ‘n dubbelpad, voor ek kruispad na kruispad oorsteek sonder om te weet of ek links of regs moet swaai. Vanaf die een ingewikkelde kronkelpad na die ander, waar ek my verwonder aan vreemde draaie, soms in die natuur, keer ek, soos telkens, terug na ‘n grondpad toe, waar elke reis begin en eindig. Sommige van u sal dit skaars glo, maar al die roetes teen die berg, ook Parel Valleiweg waarlangs ons plaas geleë was, was destyds grondpaaie. In grondpad staan ek voor grondliggende keuses.

Die teenstellings bestaan nie net binne-in elke gedig nie, maar ook tússen gedigte en tussen áfdelings. Die voorblad wat Karen Cronjé en Christelle Cronjé so betekenisvol ontwerp het, simboliseer kontras: die gereeld vernuwende, maroen proteas, blom teen die duisende jare oue geheime blou Helderberg.

 

DL

Ten slotte wil ek geleentheid skep vir enkele opmerkings uit die gehoor.

 

De Waal Venter

 

De Waal Venter

Louis, jy is vandag ‘n beitelaar – soos in daardie bekende gedig van Van Wyk Louw oor die beiteltjie wat die wêreld oopkloof. Ek wens jou baie voorspoed toe – dat jy met jou gedigte al hoe meer waarhede sal oopkloof!

 

Basil May

In watter mate het jou sterk nadruk op struktuur en ritme die boodskap gerig? Voorts, in watter mate het jy, by die skryf van die gedigte, die leser in gedagte gehou?

 

LDUP

Enersyds was die boodskap deurgaans die wortel waarop die takke van die boom, soos die ritme, móés groei.

Wat die leser betref, het ek in Teen Helderberg my gewoontes en geheime, gevare en gevegte vir myself verwoord. Die verhouding met ‘n potensiële leser is ingewikkeld. Op ‘n skryfskool in Potchefstroom het verskillende deelnemers by geleentheid hierdie ingrypende vraag van jou aan die skrywer André P. Brink gestel, naamlik: In watter mate neem hy die potensiële leser in ag terwyl hy sy idees formuleer? In ‘n insiggewende antwoord het hy oor simbiose bespiegel: Die skrywer en die luisteraar of leser verkeer in ‘n nimmereindigende onophefbare wisselwerking. Met ander woorde: Al skryf jy hoe persoonlik, help dit nie jy praat net met jouself soos ‘n kluisenaar nie. Jou teiken moet met dieselfde soort kronkelpaaie as jy worstel.

 

Elsabé Brink

Oor baie jare ken ons jou as ‘n lid van 1 Valskermbataljon, as ‘n kolonel en as ‘n professor, en het ‘n paar van jou ander voorkeure ontdek soos dat Nietzsche jou boei, maar nou het ‘n bom gebars sodat jy nooit weer dieselfde sal wees nie. Jy sal nooit weer kan skuil agter krygskunde of politieke wetenskap nie. Dis ‘n ongelooflike dapper ding wat jy vanaand gedoen het. Jy is totaal oopgestel.

 

Terwyl die skrywer Elsabé Brink haar siening deel, luister De Waal Venter skuins agter haar aandagtig. 

 

G. Brits. ’n Gedenkstuk vir De Waal Venter, digter: ‘n Waardering 2007 – 2015

Sunday, April 3rd, 2022

 

Hierdie artikel het vantevore (in 2016) op Versindaba verskyn en is effens aangepas na die dood van die digter De Waal Venter op 20 Maart 2022.

 

Nota Hierdie opstel is oorspronklik geskryf binne ’n raamwerk van verwysbare internet blogs (2016). Sommige van hierdie blogs is intussen gesluit en die ou teksverwysings, onverander gelaat, kan dus nie opgevolg word nie. Sedert 2014 publiseer Venter op sy persoonlike blog Poetry/Poësie (https://inmogale.wordpress.com ). Die onderstaande word as ’n gedenkstukkie aangebied – hy is op 20 Maart 2022 oorlede.

 

Opsomming Die Suid-Afrikaanse digter de Waal Venter se latere deel van sy oeuvre, in Afrikaans en Engels, hoofsaaklik self- en blog gepubliseer, word beskou. Sy belangrike werk in Engels word opgeweeg teen sy Afrikaanse bydraes. Hierdie veelsydige woord-skepper verdien waarskynlik meer aandag as unieke bydraer tot die Suid-Afrikaanse poësie.

 

Venter is ‘n gevestigde digter in sy moedertaal, Afrikaans (Terblanche, 2012), maar sy soepel lewering in Engels herinner aan wat van die Ier Beckett gesê is, wat sy beste werke in Frans geskep het: dat Beckett ‘n Frans gebruik het gestroop van ’n geërfde (en hinderlike) fraseologie van Engels (Winch, B., 2012).

 

Agtergrond

De Waal Venter se veelsydigheid strek oor vele grense van belesenheid, produksie in verskillende genres van dig-/prosa-/skryfkuns (onder andere romans, wetenskapfiksie, jeugverhale en radiodramas) oor lang periodes (kyk https://dewaalventer.wordpress.com/ ), onder etlike heteronieme; en dan veral as vertaler uit verskeie literêre tradisies (hieronder bespreek; Terblanche, 2012). As jong digter was Venter ’n rigtinggewer in ’n vroeë Afrikaanse avant-garde beweging wat (’n deel van) die destydse Afrikaanse literêre toneel wou subverteer en ’n nuwe digtersmentaliteit wou aanmoedig: hy was die eerste redakteur van die klein literêre tydskrif Wurm (in 1966 – kyk https://dewaalventer.wordpress.com/wurm/ ) en het in sy intree-redaksionele kolom voorsien dat Wurm (soms) ”baie skerp [sou kon] optree teen dié dinge wat hulle ongesond vind” (Venter, 1966) of, soos ander medewerkers dit gestel het, optree teen te veel ”broederlikheid” en ”verstarring” in literêre tydskrifte. Wurm het betoog vir ’n radikale oop ingesteldheid in poësie wat die gangbare ”institusioneel” en ”burokraties” gewortelde verskuns van destyds moes verwerp en wat die selfdienende ”normdeurbreking”-ideaal van die gevestigde bestel moes vervang. Volgens John (2009) was die reaksionêre ontvangs deur die Afrikaanse literêre establishment (die Wurm-groep is getipeer as ”slagvaardig” deur Kannemeyer, 2005: 459) die rede dat die impak van Wurm as ’n verdienstelike vernuwende literêre episode in Afrikaans, onder leiding van Venter en sy medewerkers, nog (steeds) nie na regte verreken is nie.

Tydsgewys beperk ek hierdie opstel tot Venter se latere periode van verhoogde kreatiwiteit in Engels (en in mindere mate Afrikaans), ongeveer vanaf 2007, toe hy ’n nuwe skrywersblad omgeslaan het (Terblanche, 2012). Dit sluit in toenemende elektroniese publikasie via blog en internet selfpublikasie en beloop tans moontlik 2000 gedigte. Sy bundel ”Entangling states of mind” (Venter, 2010) is verteenwoordigend, en ‘n hoogtepunt, van hierdie fase.

Op sy vroeë, eerste blog (2007 tot 2014 – http://blogs.24.com/poems/ – Media24 – tans gesluit) publiseer De Waal Venter meer as ’n duisend gedigte, teen ’n tempo van moontlik drie of vier per week, meesal in Engels, maar elders ook in Afrikaans. Lg. hoofsaaklik as ’n stewige versameling van vertalings vanuit nie-Engelse bronne. Sedert 2014 publiseer hy op sy nuwe blog Poetry/Poësie (https://inmogale.wordpress.com ) asook op ’n blog vir nuwe Afrikaanse poësie, genoem ’Oop sirkel’, op https://dwvphot.wordpress.com/ . Venter het die digversameling van die gesluite Media24-blog onlangs begin herpubliseer op https://westrand.wordpress.com/ , in ongeveer 16 rubrieke met die hoofaandag op Philosophical reality, Reality shifting, Love, Science, Satirical, en Humorous.

Venter is ook ’n begaafde tekenaar en fotograaf. Hy begelei dikwels sy tekste met prikkelende eie illustrasies (”fotografikas”), iets wat menige literatuurliefhebber waardeer in die werk van ’n minderheid kunstenaars soos W.G. Sebald en Breyten Breytenbach (kyk ”Die magiese van die alledaagse” by 2015-05-19 )

 

Fokus

Venter is ’n filosoof, met sy wortels in wetenskap. In sy natuurfilosofiese ”Physiology of faith” (by 2014-11-20), byvoorbeeld, satiriseer hy die dualisme van die Cartesiaanse liggaam/siel skema (met die “gees in die masjien”). “Short poem” bevat ‘n klein meditasie oor die belangrikste woord in die natuur (sien 2014-11-19); “The neurobiologist writes a love letter  – Revised 02” (https://westrand.wordpress.com/humourous/ , gedig 2) is ‘n gedig oor liefde, ook aan sy minnares, die wetenskap, gerig. Sy hartstog is vir ‘n omvattende natuur, insluitend die kosmiese en die menslike bewussyn, en dit laat hom dikwels kwesbaar staan voor ‘n werklikheid wat kan oorweldig, maar met ‘n nie-teleologiese inslag. In sy bundel “Entangling states of mind” poog hy om die vertroude “human mind” te dekonstrueer (kyk die Afdeling “Hacking the human mind”, Venter, 2010), byvoorbeeld in “Something of unimportance” (p.18) trivialiseer hy die korpus van oorgeërfde heilige geskrifte en in “Not understanding simple things” (p.37) satiriseer hy die projek van die filosofie om die werklikheid klein te kry. Vanuit vele hoeke verruk die digter rondom die (soms onuitspreekbare) temas van die natuur, ‘n mens vermoed dat die natuur ’n diepgaande religieuse dimensie vir hom is. In ”Waking up to dream” (https://westrand.wordpress.com/dreams/ , gedig 2) lei die skynbaar rustige beelde oor ontwaking tot die ironiese klimaks van slagting as ‘n eksistensiële hartstog, gedroom deur die leeu maar ook metafories van alle aardse lewe (hier is ook kwistige beeldspraak in die Afrika-idioom): “This morning shook itself,/ licked its paw/ and yawned yellow glinting teeth/ into the sky…”.

Die digter-naturalis sien verbande tussen veelvuldige vlakke van sy komplekse natuur-werklikheid. In ”Tracking a thought in the Kalahari sands” is die spreker ’n solitêre soeker, ietwat surreëel in sy wetenskaplike vraag na die funksionele, en metaforiese, vorm van sy gees (legitiem binne die magiese omgewing van die gedig), waar die ikoniese beeld van die eensame Khoisanjagter in die woestyn ontwikkel word, eers simbolies maar later ook in letterlike bloedverband met die soeker: die drinker kry uiteindelik inspirasie uit die oergene van sy Khoisan voorsate. Venter bereik ’n oortuigende verstrengeling van Afrika (khoisan spoorsnymotief), wiskunde-wetenskap (Möbius strook), oorerwing (die universaliteit van die mensdom in “dr White” en sy Khoisan voorsate) en die magiese (sy spirituele spoorsnyprojek).

 

Tracking a thought in the changing Kalahari sands
(https://westrand.wordpress.com/philosophical-reality-two-2/ , gedig 31)

 

After his third glass of wine
the mathematician, Jonathan, or Jakes, White
stumbled upon a question:
what shape does my mind have?

Dr White rather prided himself
on his tracking ability,
on a noble ancestry,
on the fact that some of his forebears
were Khoisan, those persistent hunters
who could track an animal for days
over seemingly featureless sand.

Was his mind perhaps octagonal?
he wondered, but could not see any reason why it should be.

Perhaps spherical, he mused, but then became uncomfortable
with the idea, as a sphere is limited on all sides.

Linear?

He hoped not. That would mean his thought processes
were limited and led to predictable ends.

After his fifth glass of wine
his mind cleared
and he saw the solution
taking shape in the liquid lines
of his stinkwood dining table
which was engaged in scratching behind its ear
with a left hind-leg.

Yes, the scientist smiled to himself,
the shape of my mind:
I was on the right scent with octagonal,
but it is not quite that;
it is shaped like eight
twisted by Möbius in such a way
that my thinking moves
on two surfaces simultaneously
and always arrives at the beginning;
yet every time the journey is different, and

Die transendering tydens bedwelming wat tot inspirasie (en vertroosting) kan lei is vir die digter meer as bloot ontvlugting. Dit betrek ook Venter se siening oor die onbewuste se oorheersende rol in die skeppingsproses. (Kyk ook “Drinking a glass of wine”, by 2015-06-21).

In die simbolistiese “Tracking a thought…” word die gevolge van dr White se toenemende intoksikasie die draer van ‘n tweede Khoisan motief. Die Khoisan is tradisioneel mense wat al in die rondte dans tot hulle in ‘n beswyming verval. In dié beswyming kry hulle insigte en kom in aanraking met die gees van die diere wat hulle jag. Deur ‘n magiese interaksie word hulle beter jagters. Dr White se tafel metamorfoseer in ‘n dier, iets soos ‘n bok of luiperd wat agter sy oor krap met sy agterpoot. Sy vyfde glas wyn beland Dr White uiteindelik in ‘n toestand van buitengewone helderheid, baie soos sy Khoisan voorsate ook beleef het in die rieldans – en waarin die soeke deurbreek na die oplossing. Die insigte tydens beswyming speel in op die intuïtiewe, waardeur die rasionele ondergrawe word in die skeppingsproses.

In hierdie stukkie verdigting en ekspansie begeef Venter hom op die vlak van literatuurteorie, spesifiek in sy selfrefleksiewe metapoësie. Poëtiese skepping is vir hom primêr uitdrukkings van sy onbewuste. Hy teoretiseer dat die digting-entiteite (dinamiese bronne) van die gedig kenbare entiteite (soos kragvelde) is met agentskap en wat hy “poësons” noem (Venter, 2012). Sy poëson is ’n sisteem wat met ander sisteme in die gedig (poësons) katalities saamwerk en waarin die rasionele ondergeskik is. Byvoorbeeld, in ”Tracking a thought…” hierbo sinspeel Venter intertekstueel op die bekende reël uit D.J. Opperman se gedig (“Oud-digter”) oor ”Kalahari’s wit papier”. Vir Opperman was die Kalahari in sy gedig ‘n bar, lewelose wêreld, ‘n metafoor van onvrugbaarheid en leegheid. In kontras daarmee ervaar dr White die woestynwêreld as sy tuiste, die ryk heem waaruit sy spoorsnyprojek gevoed word. Hierdie “poëson” of digtingentiteit het ‘n dinamiese bestaan binne die gedig: in geheel ontstaan ’n nuwe gestalt (Venter, 2012) intuïtief vanuit die onbewuste en nie vanuit rasionele (of meganiese “vers-maak”-funksies nie – de Vries, 1977. Kyk byvoorbeeld na die veelvlakkige “I have no idea what a poem is Three” (by 2015-05-15).

“Releasing the rock” is ‘n proloog tot die bundel “Entangling…” (Venter, 2010, p.6) waarin bogenoemde inhoude uitgespeel en verweef word met Venter se siening van “entanglement” (“verwikkeldheid” volgens die woordeboek maar ook sinspelend op die kwantummeganiese begrip van misterieusverwante aksie in skynbaar nieverwante entiteite) – en is daar ook ‘n parallelle verwikkeling tussen die gees van die digter en dié van die leser.

“How to write a poem at home” speel dus in op die enigmatiese ontstaan van die gedig vanuit die onbewuste. Die proses betrek ook die onbegrypbare dimensies van die “alledaagse” en “werklikheid”. In sy konstante soektog na die dieper, ontwykende aard van die alledaagse (sien “Die magiese van die alledaagse” by 2015-05-19 ) ontsetel Venter dikwels die leser vanuit sy vertroude denkomgewing en sensiteer hom daarmee vir die onverwagte, die on-alledaagse. In die minimale “Verstreke raklewe” laat opeenvolgende ostraneniese beelde die leser sy magtelose en illusionêre verhouding tot tyd besef (dat ons tyd kan beheer deur dit in diskrete eenhede “weg te pak”) (https://dwvphot.wordpress.com/ – Afdeling 6, gedig 53).

 

Verstreke raklewe

 

Die staanhorlosie raadpleeg homself

nadat ’n nagvoël ’n geluid uit sy keel gevroetel het.

Hy lig sy hamer op in die oneindige lig,

slaan nog ’n uur wat weggepak kan word op die rak.

 

Prokofiev in sy “Visions Fugitives” verbeeld (in klank) die vlugtige en efemeriese aard wat insigte in die werklikheid kan aanneem (Andreacchio, 2009). Hier is elemente by van droom en van die kortstondige. In kruisverwysing word hierdie “vlugtige visioene” van sy eie ervaringswêreld deur Venter verwoord (in https://westrand.wordpress.com/reality-shifting-two/ , gedig 31):

 

Identity emerging

He resided between

page seventy two

and seventy three.

 

His existence

was a reality

between the seventy second

second and the seventy third

before midday.

 

He emerged in the space

between the palm

of the hand

that held the other hand.

 

He was aware

in that instant

between the open eye

and the blink.

 

He spoke

when the lips opened

just before the sound emerged.

 

He is,

and he was.

 

Hier (en elders) knaag Venter voortdurend aan die misterie van ”werklikheid”. Vir hom is die tema van wesenlike belang ”om die werklikheid aan homself te verduidelik” (Terblanche, 2012). Dit is te sien in die strukturering van rubrieke op sy oorspronklike blog, tans op https://westrand.wordpress.com/ . In die intertekstuele ”Can sheep safely graze?” (https://westrand.wordpress.com/philosophical-reality-two-2/ , gedig 32) verken hy ‘n harmonieuse landskap in die metafoor van ‘n kudde weiende skape, sinspelend op die kantate van J.S.E. Bach, – totdat die slotreël ’n element van ongemak intrek: ”This evening/ when I get them all together,/ my grazing thoughts,/ I will count them;/ they will be drinking at the troughs,/ bleating quiet comments to each other,/ oh … there is one missing.” Wat is die betekenis van een vermiste skaap? In die pastorale idioom dui dit op ‘n diepgaande krisis (Die Bybel , Lukas 15: 3-7).

In “I understand I don’t understand” (http://dewaalventer.bookslive.co.za/blog/ ) speel Venter met paradoks en inversie van deursigtige woorde om homself te projekteer as uitgelewer aan sy beperkte vermoëns:

 

I understand I don’t understand

 

It is clear

that it is dark,

I can see

that I cannot see

everything there is.

I think

I can think

about everything there is,

but I know

I do not know

what there really is,

what really is.

I reach out

to find myself,

but I am not there.

 

Venter is ’n driftige digter van die sensuele, die erotiese en van liefde. In ”The blankophile” (Venter, 2010, p. 9) neem hy die leser op ’n surreële uitstappie binne die wit, vreemde ruimtes in die letters van die woord ”love”: ”He loved the open freedom/ on both sides of an “l”,/ the elegance of the shimmering pond/ within the “o”,/ the deep, adventurous valley/ offered by the “v”,/ And the captured half-sphere/ of the “e” ”, en wys hy in sy ode aan die liefde hoe selfs die afwesige, paradoksaal, diepsinnigheid kan verken. Die poëtiese gestaltes wat liefde aanneem in sy verse is veelvuldig: kyk ook “The neurobiologist writes a love letter” (hieronder); “The moisturous life of an analyst” (Venter, 2010, p.13); “The wisdom of whiskey, as well as whisky” (hieronder bespreek).

Venter het blykbaar ‘n infatuasie met die sensuele werk van Pablo Neruda, van wie se poësie hy heelwat vertaal het – kyk verder-aan.

Die digter ontgin graag die ryk bodem van Afrika, en dan op wisselende vlakke, soos eksistensie (”Waking up to dream” en “Jy’t my lief, Tsamma” hieronder), inheemse kultuur, spiritualiteit (”Tracking a thought…”), humor (“Thank you Kundera, try again, Saint-Saëns”, in https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 2). Sy omgang met die inheemse bly konsekwent méér as die gemoedelik-lokale, in bogenoemde voorbeelde laat die digter die leser telkens opnuut die rykdomme van die kontinent ervaar.

Die wyer ekologie van die wêreld raak egter ook die digter (en almal) se bestaan. Alhoewel nie ’n smartvraat nie, is sy elegie ”Musing Inuk” (https://westrand.wordpress.com/environmental/ , gedig 2), in die woorde van een blogleser, ’n ”beautifully tragic poem” (maar kyk ook ander blogkommentare) van kaskades beeldspraak, woordvondse, kruisverwysing en woordspeling (soos in die eindsprong na ”Inuitively”).

 

Musing Inuk

 

The bergs look limp

to me nowaseasons,

I shouldn’t read

National Geographic,

that once was a tree

now covered in blinding shots

of glaciers gliding all the more

readily

sweating in the gloaming –

an old word I now use

for global warming.

 

I don’t need to read

journalistic twilight musings,

I can see when a bear

is panting to death,

I can see the whales flail

in the a-krillic blue sea,

I know the götterdämmerung

is going to be a hot event

Inuitively.

 

Styl

Venter se digstyl is meesal opvallend deursigtig en die toon, veral in die inleidende strofe(s) van ’n gedig, gewoonlik geselsend, gevolg deur ’n verdere logiese opbou. Die einde is dan meermale ’n onthullende slotstrofe wat diepte/raaisel/ironie bevat. Sy verstegniek herinner soms aan dié van Billy Collins, die befaamde Amerikaanse digter en bekroonde ”Poet Laureate of the United States” 2001-2003 (https://en.wikipedia.org/wiki/Billy_Collins). Die oënskynlike eenvoud van Collins se werk, wat meesal onderlê word deur diepsinnigheid en patos, is een ooreenkoms met dié van Venter, asook die geselstoon en fyn humor van sy poësie. Kritici kla dat Collins se poësie soms alledaags en kleindorps voordoen (http://www.poetryfoundation.org/bio/billy-collins). In ”The four-moon planet” skets Collins in tipies toeganklike taal en met wellewende humor die moontlike gevolge wat die waardering van vier mane (in ’n vreemde sonnestelsel) op ‘n verliefde paartjie mag hê en hy eindig met die verrassing dat die geliefdes elk sy eie maan mag verkies – dus is die kiem van diversiteit en ambivalensie reeds aanwesig in hulle veronderstelde eenheidsgevoel (http://30poems.blogspot.co.za/2010/04/billy-collins.html). Vergelyk hiermee Venter se ”Cycling with the moon” (Venter, 2010, p.22) waarin speelse fassinasie met (ons) maan aangebied word, met ’n soortgelyke esoteriese atmosfeer van die ruimte – maar waarin Venter se knap woordspeling en intertekstuele verwysing (na W.B. Yeats, ”…the centre cannot hold”) en die ironiese heenwys na die astronomies voorspelde dubbele verlies, van beide ons maan en die son, die gedig uiteindelik in ‘n elegiese toonaard verplaas:

 

Cycling with the moon           

23 march 2008 

Hey moon,

I’m rather enjoying

our cycling tour

around our yellow medium-sized star.

 

It never loses its fascination

the way we circle each other,

while cycling around the sun.

 

Thanks for all the help

keeping tides within timetables,

and keeping me from wobbling

in my saddle.

 

Let’s keep on doing this

for as long as the centre holds.

For now there is ample time

to enjoy the journey,

our cycling tour.

(In Venter, 2010, p.22)

 

In bogenoemde gedig bly Venter styl-oorspronklik, hy bly sy eie digter. Tog wonder ek of veel van sy pretensielose, skynbaar deursigtige verse, selfs in ligte/humoristiese toonaard en dikwels minimalisties (“Verstreke raklewe” hierbo), nie by sommige lesers as ongesofistikeerd, naïef – en daarom triviaal – aandoen nie. In ”Tracking a thought in the Kalahari sands” (hierbo) is ’n komplekse aanbieding op natuur-, intellektuele-, kulturele en assosiatiewe vlakke wat die idee van simplistiese digwerk troef; lees ook “Releasing the rock”, waarin meervoudige lae van konseptualisering voorkom (Venter, 2010, p.6). Verder put Venter se poësie uit ‘n bekwame agtergrond van natuurwetenskap en kultuur (soos met bogenoemde astronomiese verwysings).

Helder segging word ’n vertroude metgesel op hierdie digter se woordtogte, dikwels meevoerend liries aangebied: Die dans van die ou kamerade (hemelliggame) hierbo is ’n voorbeeld. Ook in gedigte soos “How to write a poem at home” hierbo en “Drinking a glass of wine” (by 2015-06-21) speel Venter sy verse liries uit. Saam daarmee gaan die versekerde tegniek van ‘n ervare vakman. In ”Blown a bit out of myself” (Venter, 2010, p. 31) word ’n stemmingsvolle see-toneel geteken met sintuiglike genot, van onweer en wind oorland. Die digter word ingetrek in toenemende personifikasie van die wind, in ’n peinsende, hunkerende toonaard, en wat uitloop op ‘n visie van kortstondigheid en weerloosheid:

 

Blown a bit out of myself

The cloudscape changes
and floods excited crowds of sunlight
on a patch of playful sea,
turning fat green hills
into toyful bumping buses.

The wind turns her back,
shows me her cold white legs,
striding away.

The land is blackgreen,
the sky is dark coffee;
there is no exit sign.

She rips open the sky, the wind,
with a naughty laugh,
she breathes sea sand through my hair.

I do love you after all, she sings softly;
old apricot flavoured philosopher,
you ancient jingly bag of thoughts.

I love you
even though I cannot take you
yet.

 

Opvallend in Venter se werk is sy aptytlike en genuanseerde humorsin. In ”The wisdom of whiskey, as well as whisky” (https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 3) vermaak hy aanvanklik met die lagwekkende proses van toenemende bedwelming, maar wat dan verrassend sublimeer in gevoelens van gemis: “/…but seeing this is a poem meandering straight to the point,/ allow me to reveal an inner truth – / utterly and inalienably, incontrovertibly sound,/ it’s got a lot to do with a ravishing girl called Ruth…”.

Kontrasterende skakerings van humor is ook te vind in: “How to write a poem at home” (hierbo aangehaal); “The geneticist who was puzzled by his dress code” (Venter, 2010, p. 12); “Symphony in A Major” (Venter, 2010, p. 46); “Bird’s eye view” (https://westrand.wordpress.com/ostranenie/ , gedig 2); “There are no bars on Mars” (https://westrand.wordpress.com/humourous/ , gedig 3); “The right steps to take” (https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 4).

Die speelsheid wat die digter dikwels saamvleg met humor is te sien in ”One-night stand” (https://westrand.wordpress.com/dreams/ , gedig 3): hy droom speels, in skynbaar ligte temas – in die ontknoping egter dui die droom op die felheid van die onomkeerbare “pyl van die tyd”; kyk ook “Looking for yesterday” in Venter, 2010 (p. 36). Speelsheid (soos ook in die geval van Collins) kan dus bedrieglik wees en kan dikwels dieper ontgin word.

As wetenskap-aanhanger speel Venter se “The neurobiologist writes a love letter” (https://westrand.wordpress.com/humourous/ , gedig 2) knap in op die befaamde Viktoriaanse tegnologiese liefdesgedig en parodie van James Clerk Maxwell, “Valentine by a Telegraph Clerk (male) to a Telegraph Clerk (female)” (“The tendrils of my soul are twined…” – https://www.newscientist.com/article/mg21228441-000-rhyme-and-reason-the-victorian-poet-scientists/ ). In “neurobiologist” vervleg hy moderne biologie met die aanslag van Maxwell se gedig: “…I bring thee these data,/ carefully arranged/ to codify the utmost meaning/ of my desire/ to share with thee/ my ever-lasting genome”. Sy parodie betrek terselfdertyd die ikoniese sonnet 18 van Shakespeare (http://www.shakespeare-online.com/sonnets/18.html ), byvoorbeeld in die doelbewuste gebruik van argaïese taal en die slottema van verewiging. Venter verkry dus’n fusie van verskeie digterwêrelde in sy driekunstige gedig. (Kyk ook: “The geneticist who was puzzled by his dress code” – Venter, 2010, p. 12).

Die digter spot skerp met die waardes van sy tyd en veral hoe dit in die massamedia oorgedra word – kyk ”Entertaining the barbarians” – hierdie gedig reflekteer ook op sy liefde vir wetenskapsfiksie (https://westrand.wordpress.com/satyrical/ , gedig 5); lees ook die volgende verse in sy satiriese rubriek (https://westrand.wordpress.com/satyrical/ ): “There used to be a gentleman” (gedig 6); “There are no bars on Mars” (gedig 3); “The startled solipsist” (gedig 7); The apotheosis of the pumpkin (gedig 8); en met akademia: “Gister is ‘n mite” (gedig 9); ens.

Venter is ook ‘n digter van patos, selfs van teerheid. In “Jy’t my lief Tsamma” (https://westrand.wordpress.com/lyrical-and-emotional/ , gedig 2) word die eksistensiële kwaliteite van die woestyn se watervrug ‘n sensuele tema, in liefdestaal aangebied. Dit word ‘n inversie van Descartes se denkvonds “ek dink, daarom is ek”, in ‘n intieme verstrengeling van die spreker en sy onderwerp.

 

Jy’t my lief Tsamma

 

Jy hou my hart koel

in jou handjies, Tsamma

aan die einde van die lang, droë sand

van die dag.

 

Ek soek jou

met plantende hande

tot ek jou vroue-maag voel.

 

Jou woorde sing

sagte water op my tong, Tsamma,

jy voed my

met die vlees van jou dink.

 

Jy dink

my en ek leef.

 

Die deernis van die digter vir sy nederige onderwerp val op, dit is ook sigbaar in “Little Finger” (by 2015-06-25 ), ‘n voorbeeld van die digter se empatie met ‘n eenvoudige bestaanselement wat as vanselfsprekend ge(min-)ag word – en waarin ‘n smeersel humor die gedig red van sentimentaliteit: “You are so junior/ to the powerful thumb,/ the clever index finger,/ the grand middle finger,/ the essential ring finger;/ your help is not really needed./ Yes, you are eager/ and pretty,/ but we can do without you./ Yet, little finger,/ we love you”. In “Redemption from an onerous sin” word die kringloop van versoeking, sonde, belydenis en verlossende vergifnis uitgebeeld, sonder ‘n sweem van moralisering, en met die kind, die seun, as onderwerp van redempsie.

 

Redemption from an onerous sin

In the still of the night

the dog scratched himself

on the stoep.

 

The moon had got lost somewhere

and the little light

left in this night

is thin as water.

 

Down the passage

in the lounge

in which we never sit,

grandfather the clock

swings its scythe

left, right, death, life, left, right.

 

The boy lies still,

he watches something

that is almost a line

where the curtains meet,

he hasn’t told Jesus yet.

 

Jesus …

Hmmm?

 

Jesus tucks his nightgown

around his legs against the chill,

he is wearing his brown slippers.

 

I took an egg from the nest,

it is as blue as the sky

and it has freckles,

I’m sorry.

 

Hmmm, Jesus said, that bird will not be born.

I’m sorry, said the boy.

That was a bad thing,

Jesus said.

The boy cried.

It’s OK now, Jesus said.

 

The boy slept.

(2008)

(https://westrand.wordpress.com/biographical/ , gedig2).

 

Venter is al beskuldig van wisselvallige kwaliteit in sy werk (de Vries, 1977). Hy is nalatig met selfrevisie (Johann Johl in Terblanche, 2012 – miskien spruitende uit sy soggendse ritueel om ’n daaglikse gedig in die bad te skryf?) Meer noukeurige geduld met selfkritiek kan dalk sy oeuvre ten goede strek.

De Vries (1977) is van mening dat Venter se poësie (in die bundel Pols) ”…nie verbysterend gróót” is nie” maar erken dan die onvanpastheid van so ’n maatstaf … waarom dit dan in die eerste plek aanlê? Moet ons met elke nuwe Boerneef en Collins eers die vereiste van grootsheid insleep?

Hierbo het ek gesê dat Venter se Engelse poësie soms soepeler voorkom as sy Afrikaanse poësie. In ”Discovering women” bied hy die gedagtewêreld en reaksies van ’n jong seun aan in sy eerste kennismakings met die ander geslag, waarin vreugde verskyn maar ook, profeties, pyn (https://westrand.wordpress.com/biographical/ , gedig 3):

 

21 January 2008                      2.1

Discovering women

 

In 1950 the boy’s world

was mostly populated by women.

Men were there as well

but they were like forces of nature

dark, incomprehensible, moving around

making deep sounds.

 

Women had red painted nails,

they had permed hair,

they had bosoms

smelling of babies.

They spoke often, mostly pleasantly,

their words left a dryish lipstick taste

on the boy’s lips.

When they kicked off their high heels

the damp odour

of their nylon stockinged feet

had a strange allure.

 

There were little girls,

small feral things

with glittering, gathering eyes

and they sometimes bit.

 

The boy wanted one of these

but did not know how to acquire her.

So he touched her hair

and she slapped him away.

 

That night he slept with the sting

of her eyes

cuddled in his arms.

 

In sy Afrikaanse weergawe hiervan (https://westrand.wordpress.com/from-the-past/ , gedig 1) praat Venter van (byvoorbeeld in strofe 2) “…Vroumense se naels was rooi geverf,/ hulle gepermde hare gehad,/ hulle het boesems gehad,/ na babas geruik./ Hulle het baie gepraat, gewoonlik oor lekker goed,/ hulle woorde het ‘n droërige lipstiek smaak/ op die seun se lippe gemaak./ Wanneer hulle hul hoë hakke afgeskop het/ het die klam geur/ van hulle nylon-geklede voete/ die seun sterk aangetrek./ Daar was dogtertjies; / wilde klein goedjies…” Hierdie vorm van die gedig vertoon heelwat growwer, met hinderlike clichés (“vroumense”, “wilde klein goedjies”), lomp taal (“het… die seun sterk aangetrek”), onoortuigende stylgrepe (“hulle woorde het ‘n droërige lipstiek-smaak… gemaak”) en soms ietwat argaïese woordgebruik (“gepermde hare”) – wat die aanbieding eerder koddig laat vertoon en wat die soetheid en sensualiteit van die Engelse weergawe mis.

Venter se werk kom soms oppervlakkig en selfs pedanties voor – ’n mens kan die skoolvossigheid nie miskyk nie in ” Growing organism”, waarin die menslike liggaam as metafoor vir die grootstad gebruik word. ”Darwin tob” (https://dwvphot.wordpress.com/afdeling-twee/ , gedig 13), ’n wetenskapsgedig, probeer menslike moraliteit met die natuurwet kontrasteer, maar die gang van die gedig is prosaïes, die argument is slimpraterig, selfs vergesog:

”…Dit laat hom dink/ aan die Kaptein/ en sy eie geliefde/ ver in goeie ou Engeland.

Dieselfde spesie,/ maar hy sal eerder trou/ met die een en nie die ander nie./

As mens die Kaptein selektief kon teel…”: hier veronderstel ”goeie ou Engeland” ’n self-ingenomenheid en gemoedelikheid by Darwin wat nie te rym is met die wetenskaplike aanbod van die gedig nie; dieselfde geld vir die ietwat fasiele reëls wat daarop volg (kyk hierbo).

 

Vertalings

Venter se vertalings uit die vreemde (nie-Engels) in tuis-Afrikaans vorm ’n sterk komponent van sy latere oeuvre. Gereelde vertaling, in ’n taamlik wye veld van uitheemse digters (uit Duits, Italiaans, Portugees, Spaans (Octavio Paz), Frans) lei in sy verskuns weg van die parogiale, stel avontuursoekende lesers bloot aan onverwagte en vars reise. Venter vertaal veral graag die warm emosieryke Spaanse poësie van Neruda en die dikwels ysige abstrakte perspektiewe van die Sweed Tomas Tranströmer. En hy balanseer die soms kontrasterende poëtiese buie van hierdie digters gemaklik.

In ”Spoor” (Tomas Tranströmer – https://tomaswordpresscomblog.wordpress.com/bladsy-een/ – 10de gedig) mesmeriseer die digter met sy weergawe van die doodse stilte van ‘n Sweedse wintersnag, die eensame trein ’n metafoor van die alleenheid wat in slaap maar ook in ernstige siekte ondervind word – hier suiwer vasgevang in vertaling:

 

Spoor

Twee-uur in die oggend: maanskyn. Die trein staan

in die veld. Ver ‘n dorp se liggies

wat koud flikker teen die horison.

 

Soos wanneer jy so diep in ‘n droom wegsak

jy nie eers kan onthou jy was daar

wanneer jy terugkom nie.

 

Of wanneer jy so diep wegsak in ‘n siekte

dat jou dae ‘n swerm flikkerende spikkels word,

yl en koud teen die horison.

 

Die trein staan doodstil.

Twee-uur: helder maanskyn, yl sterre.

 

In ”Van aangesig tot aangesig” (https://versindaba.co.za/2013/08/26/tomas-transtromer-vertaling-in-afrikaans/ – laaste gedig) herskep Venter die oer-vreugde van Tranströmer by sy skielike besef van die koms van die nuwe lente ná ’n uitgerekte Sweedse winter. Venter vang die sober understatement (selfs in sy ekstase!) van Tranströmer foutloos op:

 

Van aangesig tot aangesig

In Februarie het die lewe tot stilstand gekom.

Voëls was traag om te vlieg, en die siel

het teen die landskap geskuur soos ‘n boot

teen die brug waaraan dit vasgemeer is.

Bome het gestaan met weggedraaide rûe.

Sneeudiepte is gemeet aan dooie gras.

Voetspore het oud geword in die sneeukors.

Onder ‘n seil, vervagende taal.

Op ‘n dag kom iets na die venster.

Werk word gestaak, ek kyk op.

Kleure brand, alles keer om.

Die grond en ek spring na mekaar.

 

Venter het ’n aantal vertaalde gedigte van die Nobelpryswenner Tranströmer op Versindaba gepubliseer wat die digter Breyten Breytenbach soos volg laat reageer het:

”… Jy illustreer weer hoe ‘n gedig gelei deur die hand van ‘n meester vakman deur tale kan beweeg, metamorfoseer (soos dit ‘n rustelose gedig betaam), ‘n nuwe baadjie aantrek by wyse van spreke en nog net so misterieus mooi anderkant uitkom.” (https://versindaba.co.za/2013/08/26/tomas-tranströmer-vertaling-in-afrikaans/ ).

Hierteenoor word die geliefde in die sensuele “La Reina / Die koningin” van Pablo Neruda (uit sy “Kapteinsverse”) diep emosioneel aangebied (Neruda Een, gedig 10, https://spaansafr.wordpress.com/bladsy-een/ ): “Ek noem jou koningin./ Daar is dié wat langer as jy is, langer./ Daar is dié wat reiner as jy is, reiner./ Daar is dié wat mooier as jy is, mooier./ Maar jy is die koningin./ Wanneer jy in die strate loop/ herken niemand jou nie./ Niemand sien jou kristalkroon nie, niemand kyk/ na die tapyt van rooi goud/ waarop jy loop as jy verbygaan nie,/ die tapyt wat nie bestaan nie./

En wanneer jy verskyn/ dreun al die riviere/ in my lyf, klokke/ laat die lug sidder,/ en ‘n loflied vul die aarde./

Net ek en jy,/ net ek en jy, my geliefde,/ luister daarna.”

In sy konstante soektog na hernuwing en sy verbintenis aan die suiwer digterswoord – en in die eiesoortigheid van sy digterstem – bied de Waal Venter aan as ’n meester. Hy is’n oorspronklike vakman van die Suid-Afrikaanse poësie. Ten spyte van sy oënskynlik deursigtige styl is sy werk boordensvol genot ook vir die geoefende leser.

 

Ander Bronne

Andreacchio, D.G., 2009. Kaleidoscope of thoughts, ideas and reflections based on Visions Fugitives, op. 22 by Sergei Prokofiev. Proceedings of the 9th Australasian Piano Pedagogy Conference “Expanding Musical Thinking”, The King’s School, North Parramatta Sydney, July 13-17, 2009.ISBN no. 978-0-646-55411-2.

http://www.appca.com.au/2009proceedings.php en:

http://www.appca.com.au/proceedings/2009/part_2/Andreacchio_Debra.pdf

De Vries, A., 1977. Saamleefgedigte wat van deeglikheid spreek. Die Burger, 10 November 1977.

Gray, S., 2012. Soul-brother Eugène N. Marais: Some notes towards a re-edit of his works. On-line version ISSN 2309-9070 Tydskrif vir Letterkunde 50 (nr.2) Pretoria 2013. http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0041-476X2013000200005&script=sci_arttext

John, P., 2009. Die tydskrif Wurm (1966–1970) en die Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing. LitNet Akademies, 6(2) – Augustus 2009, 46-61. ISSN 1995-5928: http://www.litnet.co.za/die-tydskrif-wurm-1966-1970-en-die-afrikaanse-literatuurgeskiedskrywing/

Kannemeyer, J.C., 2005. Die Afrikaanse literatuur 1652-2004. Kaapstad: Human en Rousseau

Simpson, L., 1997 (vertaler). Modern Poets of France: A Bilingual Anthology. Story Line Press, Inc.

Terblanche, E., 2012. De Waal Venter (1942–). ATKV Skrywersalbum https://dwvphot.wordpress.com/artikels/

http://litnet.co.za/assets/nuusbrief/nuusbrief392.html

Van der Merwe, H.J.J.M., 1965. Dubbeltaligheid as die brug van tweetaligheid tot eentaligheid. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. V, Nr. 3. Johannesburg. pp 275-284.

van Heerden, E., 1997. Miskien sal ek die wingerd prys. Die Burger. Joernaal: Kuns & Vermaak http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/1997/10/09/4/6.html

Venter, P.A. de W., 1966. Wat die doel van Wurm is. Redakteurskolom, Wurm 1, p.3.

Venter, P.A. de W., 1977. Pols. Kaapstad: Tafelberg

Venter, P.A. de W., 2010. Entangling states of mind. Published by www.lulu.com . ISBN 978-0-557-83905-6: https://www.lulu.com/shop/search.ep?keyWords=entangling-states-of-mind&type=

Venter, P.A. de W., 2012. De Waal Venter. Die poëson. Versindaba. https://versindaba.co.za/2012/01/14/de-waal-venter-die-poeson/

Winch, B., 2012. Ben Winch’s Reviews: Watt. http://www.goodreads.com/review/show/177418468 )

 

Meer gedigte is te lees by http://dewaalventer.bookslive.co.za/blog/, en sy oeuvre word uiteengesit by https://versindaba.co.za/gedigte/gedigte-2/ .

 

Publikasies sedert die verskyning van hierdie opstel in 2016:

2017 Oop sirkel. Naledi

2019 Vandag is boordensvol – Pablo Neruda in Afrikaans. Naledi.

2020 Alles keer om – vertalings van gedigte deur Tomas Tranströmer. Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.

2021 Vrugbeginsel. Naledi.

 

(Dr. Gert Brits is ’n bioloog met kwalifikasies in Afrikaans en Sielkunde)

In memoriam: De Waal Venter (7 Mei 1942 – 20 Maart 2022)

Monday, March 21st, 2022

 

De Waal in die berg maak of hy nie moeg is nie*

 

Die skrywer, digter en dramaturg De Waal Venter is 20 Maart onverwags na ’n kort siekbed oorlede. Alhoewel Venter reeds sedert skooldae skryf en pryse vir sy jeugwerk verower, vestig hy hom die volgende 56 jaar van sy lewe as ’n aktiewe rolspeler in die literêre gemeenskap. Sy veelsydigheid as digter, vertaler en skrywer van jeug-, kort- en radioverhale is welbekend. Hy word ook onthou as die draaiboekskrywer van die televisiereeks, Die seders van Lebanon (1987.) Kortom: Daar is feitlik nié ’n genre waaraan Venter nie sy hand gewaag het nie. As skrywer het hy met oorgawe sy liefde vir letterkunde uitgeleef en ook sy eie blog bedryf (Poetry en poësie De Waal Venter https://inmogale.wordpress.com). Venter se laaste inskrywing op die blog is vier dae voor sy dood gedoen.

Philippus Arnoldus de Waal Venter is op 7 Mei 1942 in Pretoria gebore. As gevolg van sy vader se beroep as polisie-offisier word hy gereeld verplaas en moet die gesin dikwels verhuis. Venter woon ses verskillende laerskole aan die Witwatersrand by voor hy in 1959 matrikuleer aan die Hoërskool Monument. Venter het uitgeblink as akademiese leerling (en op die gebied van sport) en ná skool ingeskryf as mediese student aan die Universiteit van Pretoria. Na drie jaar staak hy egter sy studies en sluit aan as klerk by die Staatsdiens.

Gedurende hierdie tyd studeer hy deeltyds verder aan die Universiteit van Pretoria en ook aan die Universiteit van Suid-Afrika, waar hy onder meer vakke soos Frans, Duits, Afrikaans-Nederlands, Engels en Wysbegeerte neem.

In 1965 aanvaar hy ’n betrekking as assistent-redakteur van SARP, die amptelike nuusblad van die Suid-Afrikaanse Polisie. Sy literêre loopbaan skop af in Junie 1966 waartydens hy een van die stigterslede asook die redakteur van die tydskrif Wurm word – saam met Jeanne Goosen en Menno Stenvert. Skrywers soos D.P.M. Botes, Phil du Plessis, Casper Schmidt, Marié Blomerus, Wilma Stockenström en Wopko Jensma was gereelde bydraers tot hierdie tydskrif. Volgens dr. G. Brits, in sy waardering van Venter se oeuvre op Versindaba, was die skrywer ’n rigtinggewer in ’n vroeë Afrikaanse avant-garde beweging wat ’n deel van die destydse Afrikaanse literêre toneel wou transformeer en ’n nuwe digtersmentaliteit wou aanmoedig.  (https://versindaba.co.za/tag/vertalings-deur-de-waal-venter/?fbclid=IwAR2UounoIvo9G4ZXG30GqxZntxbTksuSp_0B9s1lN0-f2gq2Wbiw0NcAQHA)

Venter het in die redaksionele kolom gewaarsku dat Wurm “baie skerp kon optree teen dié dinge wat hulle ongesond vind”, of, soos ander medewerkers dit gestel het, ’n optrede téén te veel ”broederlikheid” en “verstarring” in literêre tydskrifte. Venter se rol in die eertydse little magazines durf nie onderskat word nie.

In 1968 aanvaar Venter ’n betrekking in Johannesburg as reklameskrywer en in 1969 word hy aangestel as omroeper-regisseur by die Afrikaanse Diens van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK). Hy is die pionier van ’n nuwe program, “Die taal wat ons praat” wat vir jare daarná steeds sou voortbestaan as “Die tale wat ons praat”. Op 11 Januarie 1969 tree hy in die huwelik met Erla Louw, ’n arbeidsterapeut, en vier kinders word uit die huwelik gebore. Die gesin vestig hulle in Florida-Noord en later in Noordheuwel in Krugersdorp.

In 1970 keer Venter terug na die advertensiewese as kopieskrywer waar hy die res van sy lewe deurbring en betrokke raak by forums wat reklame- en joernalistieke werk bevorder. Hy bied verskeie radioprogramme aan, onder andere op Punt Geselsradio (1999), asook ’n poësieprogram op Radio Suid-Afrika. Hy word onthou as begaafde tekenaar en fotograaf; sy skryfkuns is dikwels begelei met prikkelende illustrasies (“fotografikas”), soos dit ook voorkom in byvoorbeeld die werk van die Duitse skrywer W.G. Sebald of Breyten Breytenbach.

Na Venter se aftrede in 2000 word hy ’n fotograaf en doen vryskutwerk vir reklameagentskappe en ander kliënte. Hy betree die politiek en word in 2011 verkies as ’n Demokratiese Alliansie-raadslid in die munisipale raad van Mogale City (Krugersdorp). Na sy uittrede in 2016 skryf hy voltyds. Hy en sy vrou verhuis in 2020 na Muizenberg waar hulle ’n huis deel met hulle dogter en skoonseun, die skilder Peter van Straten. Die bekende akteur Louw Venter is De Waal Venter se seun.

Alhoewel Venter se moedertaal Afrikaans was, het hy ook graag in Engels gedig, met ander woorde as “dubbeltalige” individu, maar eentalig met twee kommunikasiestelsels – of, soos Venter tereg opgemerk het: “Many of my poems are created in (both) Afrikaans and English and coexist in the two languages”. Hiermee sluit hy aan by die tradisie van Eugène N. Marais, C. Louis Leipoldt, Herman Charles Bosman en andere, wat almal ’n Suid-Afrikaanse dubbeltalige literêre tradisie beoefen het. In 2010 verskyn sy Engelse digbundel, Entangling states of mind in beide ’n sagteband-uitgawe wat op aanvraag gedruk word, asook ’n elektroniese kopie daarvan.

Die digter De Waal Venter het oor ’n wye spektrum onderwerpe gedig, maar sy digterlike fokus was dié van ’n natuurfilosoof, met sy wortels in die wetenskap, soos dit uitdrukking vind in sy jongste bundel, Vrugbeginsel (2021). Sedert sy digdebuut in 1965 met Kiem; Klawer (saam met Menno Stenvert en D.P.M. Botes (1966) en Pols (1977) ondergaan die digter ’n leerkurwe – en verskyn sy bundel, Oop sirkel (Naledi, 2017) vier dekades later. Venter het oor ’n sekere literêre robuustheid beskik wat vele skrywers hom kan beny. In sy resensie van Oop sirkel skryf Bernard Odendaal op Versindaba (Oktober 2017) die volgende: “Redelikheid, emosionaliteit en sintuiglikheid as fasette van, uiteindelik, dieselfde menslike belewing; wetenskap, filosofie en kunsbeoefening – dié instrumente of vermoëns word uitgebeeld as ewe openbarend van die wonderlike en dikwels onvoorspelbare bestaansdimensies wat vanuit die alledaagse te beleef is. Die belangrikste voorwaardes blyk ’n beskoulike en belewingsoopgesteldheid, en ’n wil tot (self-)ontdekking te wees.”

“De Waal Venter se digbundels was te dikwels verwaarloosde boeke in die verskroeiende son van die literatuurkritiek,” takseer Daniel Hugo Venter se jongste bundel, Vrugbeginsel in sy resensie op LitNet (17 Februarie 2022), wat inderdaad ook as gunstige inskatting van Venter se hele dig-oeuvre gelees kan word. Twee dae later verwys Joan Hambidge op Versindaba na Hugo se resensie as ’n voorbeeld van die herkanonisering van De Waal Venter se werk. (https://versindaba.co.za/2022/02/19/joan-hambidge-herkanonisering-3/)

Die digter was ook ’n vertaler van formaat wat poësie uit verskillende Europese tale kon vertaal.

In 2019 sien Vandag is boordensvol die lig, ’n bundel gedigte van die Nobelpryswenner Pablo Neruda, wat Venter uit Spaans vertaal. In 2020 verskyn Alles keer om, gedigte van die Nobelpryswenner Tomas Tranströmer wat Venter eweneens uit Sweeds vertaal. In 2020 bekroon die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns Vandag is boordensvol met die Akademie se vertaalprys. Venter was direk voor sy afsterwe besig om te werk aan ’n bundel vertalings (uit Spaans) van die Meksikaanse digter, Octavio Paz.

Op die vlak van literatuurteorie het Venter sy duimafdruk in die vorm van ’n idiolek gelaat. In sy selfrefleksiewe metapoësie het hy die digterlike skepping gesien as uitdrukkings van die onbewuste wat hy “poësons” genoem het. ’n Poëson is ’n sisteem wat met ander sisteme in die gedig (poësons) saamwerk en waaraan die rasionele ondergeskik is.

Venter se verse is in verskeie versamelbundels opgeneem, insluitend Groot Verseboek en Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte, asook Goudaar, S.A. in poësieGroenPoskaarte en Woordreise. Hy publiseer verskeie gedigte in tydskrifte insluitende WurmSestigerStandpunte en Tydskrif vir Letterkunde.

De Waal Venter het nie teruggedeins vir gesonde polemiek nie. Hy sal onthou word vir sy gereelde bydraes as digter, vertaler, blogger en kommentator op verskeie webblaaie; vir sy ruim oeuvre en sy rustelose kreatiwiteit wat uiting gevind het in die velerlei vertakkinge van die literatuur.

 

Publikasies:

1965    Kiem (poësie)

1966    Klawer (saam met Menno Stenvert en D.P.M. Botes: poësie)

1977    Pols (poësie)

1979    Plekkie in die son (televisiedraaiboek)

1980    Louwtjie help soek (jeugverhaal)

1984    Die vyf-millimeter-avontuur (jeugfiksie; wetenskapfiksie)

1985    Hoeveel tone het ’n bobbejaan? (drama)

1987    Die seders van Lebanon (televisiedraaiboek)

1988    Vyfff (wetenskapfiksie)

1990    Oop toe (kortverhale)

1992    Mieg se kort en lang middag (jeugverhaal)

1994    Die weghollers van Teev (wetenskapfiksie)

1994    Swaartekrag een komma een (jeugverhaal; wetenskapfiksie)

1995    In die klein woud (jeugverhaal)

2004    The Great Stir Trial (jeugverhaal)

2009    Die blombroers (radiovervolgverhaal)

2010    Entangling states of mind (poësie)

2017    Oop sirkel (poësie)

2019    Vandag is boordensvol (poësie: Pablo Neruda, vertalings uit Spaans na Afrikaans)

2021    Alles keer om (poësie: Tomas Tranströmer, vertalings uit Sweeds na Afrikaans)

2021    Vrugbeginsel (poësie)

 

 – Nini Bennett

 

Verwysings:

https://versindaba.co.za/tag/vertalings-deur-de-waal-venter/?fbclid=IwAR2UounoIvo9G4ZXG30GqxZntxbTksuSp_0B9s1lN0-f2gq2Wbiw0NcAQHA

https://af.wikipedia.org/wiki/De_Waal_Venter?fbclid=IwAR1Z-6_Ws5fz3gSa4aam4JWlsOB8kFpBoydAs9zG0DlmOF4woiMSO0HFZ-Y

 

* Venter het die foto (sy eie onderskrif) onlangs aan Helize van Vuuren gestuur. Hier gepubliseer met haar toestemming.

 

Joan Hambidge. Herkanonisering (3)

Saturday, February 19th, 2022

I

In my vorige rubriek is daar verwys na (herkanonisering).

Herkanonisering kan beteken dat ‘n digter se posisie hersien word soos Daniel Hugo dan doen in sy bespreking van De Waal Venter se jongste bundel Vrugbeginsel (Naledi) op Litnet:

Sy slotwoorde lui:

“De Waal Venter se digbundels was te dikwels verwaarloosde boeke in die verskroeiende son van die literatuurkritiek. Lees hom; hy het veel te bied.”

https://www.litnet.co.za/vrugbeginsel-deur-de-waal-venter-n-resensie/ Besoek 18 Februarie 2022

Herkanonisering is ook die proses wanneer digters ‘n “verdwene” digter weer lewend maak. Olga Kirsch is so terug gebring in ons digkuns via Johann de Lange en in Bernard Odendaal se jongste bundel Nootvat. Kwashaal. Stapel (2021): http://joanhambidge.blogspot.com/2021/05/resensie-bernard-odendaal.html Besoek 18 Februarie 2022

So dig De Lange oor haar in sy bundel Duimnaelsketse:

 

Elisabeth Eybers & Olga Kirsch 

 

Kaapstad 1979, ’n laaste besoek

Vriende, én eensame ballings van ’n taal,

het hul ’n laaste keer in die vlees ontmoet

in die Kaap van Storms; oor ’n laaste maal

‘n gedeelde taal gewissel, & gegroet.

 

http://joanhambidge.blogspot.com/2020/09/resensie-die-meeste-sterre-is-lankal.html Besoek 18 Februarie 2022

Ons dink verder aan die terugkeer van Freda Plekker en Elizabeth M. Du Toit, die digter van Towertuin (1968).

Hugo skryf insigryk oor Du Toit:

Toe Elizabeth C.M. du Toit (1925-1964) in 1945 met In die verbygaan gedebuteer het, was sy slegs die derde gebundelde vrouedigter in Afrikaans. Haar voorgangers was Elisabeth Eybers (Belydenis in die skemering,1936) en Olga Kirsch (Die soeklig, 1944).

https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/EJC112031 Besoek 18 Februarie 2022

Hy wys op die onsimpatieke ontvangs van die literatuurkritici, maar het bewondering vir haar hantering van die rondeel en villanelle.

Hy wys op ‘n geslaagde triolet “Werklikheid”:

 

Die wind waai sag; die bome ruis;
die blomme buig en swaai en geur.
Dit is so stil en niks gebeur.
Die wind waai sag, die bome ruis.
Mag hierdie droom my dae kleur
wanneer my hart wild roep en bruis;
die wind waai sag, die bome ruis,
die blomme buig en swaai en geur.

 

Hugo as digter kyk simpatiek na haar gedigte anders as die literatore wat verminderend oor haar werk is en woorde gebruik soos “presieus” en “selftroeteling”. Dekker, Antonissen, Kannemeyer is volgens Hugo vol in die kol met hul negatiewe takserings, maar gee egter krediet aan haar aanwending van moeilike vorme.

Hugo, die digter, kyk dan eerder na tegniek en klankpatrone. Hy wys ook op die gebruik van die Orléans-rondeel (deur die rondele van die hertog Charles d’Orléans (1394 – 1465).

Sy beoefen ook die rondeau, die sg. Derde Vorm van die rondeel met twee rymklanke met versreëls.

Hugo verwys na geslaagde en minder geslaagde vorme van die villanelle in Afrikaans en hy wys tereg daarop dat hierdie ‘n liriese vorm is wat deur te lang versreëls ondermyn word:

Vir ‘n werklik geslaagde villanelle moes die Afrikaanse poësieleser tot 1997 wag, toe Johann Lodewyk Marais se gedig “‘Nonnetjie-eend” in die bloemlesing Ons klein en silwerige planeet verskyn het, voer Hugo verder aan:

 

Donkeraand by die pan hoor ek hom luid
asof uit die niet oor my sip sip siee.
Oor die water weerklink sy helder fluit.

Hy kom van ‘n kleiner pan verder suid
en was ‘n stippel wat teen sterre vlie.
Donkeraand by die pan hoor ek hom luid.

Alleen gaan hy by die ander aansluit
in die palmiet, skuins teen die aandwindjie.
Oor die water weerklink sy helder fluit.

Hy daal om die nag op die pan te slyt
en vou sy vlerke as hy stil inski.
Donkeraand by die pan hoor ek hom luid.

‘n Skadu teen swart swem hy stadig uit:
nou sien niemand waar nie, of wat of wie.
Oor die water weerklink sy helder fluit.

Veilig teen die wakker jagters se kruit
wei hy waar hulle hom nie sal kry nie.
Donkeraand by die pan hoor ek hom luid.
Oor die water weerklink sy helder fluit.

 

Hierdie artikel (in Tydskrif vir letterkunde, 41.1) bewys dat digters wanneer hulle ander digters lees nie klinies-afstandelik lees nie, maar tegniese kwessies kan aanraak wat hulle na aan die hart lê.

Gaan lees ook verder oor die rondeel / rondelet in Literêre terme en teorieë:

https://www.litterm.co.za/index.php/r/1246-rondeau-rondeel-rondel-et Besoek 18 Februarie 2022

(Ek is uiteraard die beoefenaar van die rondelet in Afrikaans.)

A.P. Grové skryf insigryk oor die rondeel, maar ek dink Hugo se binnekyk wys ons daarop dat digters soos sjefs nie opgewarmde kos wil eet nie.

https://www.litterm.co.za/index.php/r/207-rondeel Besoek 18 Februarie 2022

Sy slotopmerking is vol in die kol:

 

Elizabeth C. M. du Toit is nie deur die literêre kritiek genoeg krediet gegee vir haar baanbrekerswerk met die aanwending van ingewikkelde klassieke Franse versvorme in ‘n rymarm taal soos Afrikaans nie.

 

II

Harold Bloom meen in The Anxiety of Influence (1973) dat die digkuns ‘n vorm van “verse criticism” is. Die goeie digter skep sy eie kanoniseringsproses: praat met die dooies en open ‘n nuwe ruimte vir sigself.

Die digter is altyd besig met ‘n gesprek: ‘n selfgesprek of een met ander digters. Die geslaagde digter en die onthoubare een is daardie digter wat ‘n fyn balans handhaaf tussen tegniek en tema.

Hierom is Bloom se lesings van Wallace Stevens so belangrik.

Herkanonisering is altyd tussen hakies.

Bibliografie:

Bloom, Harold (red). 1982. Agon: Towards a theory of revisionism. New York: Oxford University Press.

 

  1.     A map of misreading. New Haven: Yale University Press.
  1.      The anxiety of influence. New Haven: Yale University Press.
  1.     How to read and why. New York: Schribner.

 

Naskrif:

Op ‘n reis deur Frans-Kanada skryf ek hierdie vers vir Freda Plekker. En Kanada is waar Elizabeth M. du Toit woonagtig was …

 

O wat het geword van Freda Plekker?

– ‘n hartseerballade

 

Gesiglose, verwaarloosde Freda Plekker

o waar is jy nou?

Is jy dalk in die diepsee-waters,

saam met skulpfluisteraars

in ‘n klein submarien soekend na die Titanic

se oorblyfsels?

Is jou gesig perdalks

weggevreet deur skulpe,

seewier en klein vissies?

Of is jy miskien by Peggy’s Cove

besig om ‘n grys poskaart te versend?

Of in Halifax

in die skeepskaptein se log-boek opgeskryf:

“hou één kamer oop in jou hart”.

O Freda Plekker,

jy het nie saam met die Titanic gesink;

ek lees jou SOS’e,

dra die “vermoeide bagasie” van jou woorde.

 

L’envoi

 

Party digters sterf salig-salig soos ‘n Piet Snot;

ander sommer-sommer net aan ‘n suurstoftekort.

 

– Joan Hambidge uit Vuurwiel (2009).

De Waal Venter. Die woord styg op

Tuesday, January 25th, 2022

Verskeie definisies van “die woord” is al geformuleer. Byvoorbeeld: dat dit dié deel is tussen die morfeem en ’n sintaktiese frase. Of dat dit die kleinste betekenisvolle linguistiese eenheid is wat selfstandig gebruik kan word. Daar is egter al jare nie sekerheid oor die definisie van “die woord” nie. Bazell1 skryf in 1958 dat daar geen ander item is waaroor daar minder ooreenstemming is nie. Dit blyk dat ‘n universele definisie van ‘n woord dus tans nie moontlik is nie.

’n Artikel in Wikipedia som dit só op:

 

“’n Riglyn van wat ’n prototipe van ‘n woord is, kan só geformuleer word:
‘n Woord is ‘n (relatief) stabiele, promiskue (kan met ander woorde verbind) fonologiese struktuur wat integriteit het en wat met ‘n (relatief) stabiele semantiese struktuur geassosieer word. ‘n Woord is ook semanties en fonologies onafhanklik.”

 

Hier het ons nou ’n uiters skraal taalkundige bespreking van “die woord” en ons sit met die gevolgtrekking dat daar nie ’n alomvattende en finale definisie van “die woord” bestaan nie. Hierdie feit skrik geen digter af nie – woorde is trouens die “boumateriaal” waarmee die gedig geskep word. Elke digter het waarskynlik ’n effens ander begrip van hierdie boumateriaal waarmee hy of sy werk. Kom ons kyk hoe verskillende digters in verskillende tale die woord benader.

 

Octavio Paz

 

Hoe werk digters met die woord?

Eerstens, Octavio Paz (1914 – 1998). Hy was ’n Meksikaanse digter wat in 1990 ’n Nobelprys vir sy poësie ontvang het. Hy word beskou as een van die heel belangrikste digters wat in Spaans geskryf het in die twintigste eeu, en hy het ’n groot invloed gehad op Suid-Amerikaanse digters sowel as ander digters in die wêreld.

Saúl Yurkievich (La Plata, 1931— Caumont-sur-Durance, 2005) was ‘n Argentynse literêre kritikus, vertaler en digter wat ‘n intense akademiese lewe in Frankryk en die Verenigde State gelei het. In sy essay “Octavio Paz, ondersoeker van die woord”2 het hy onder andere die volgende gesê oor Paz se benadering tot die woord: “Die woord is ’n weerspieëling van weerspieëlings, ’n beeltenis, skuim; dit kan nie die wêreld beskryf nie, dit verwoord slegs die tydelike wese van die digter, die menslike toestand; dit is ’n teken van ’n wese wat lewe, nie spraak nie, maar suiwer handeling.”

Hier is Paz se gedig, “Die gesproke woord”.

 

La palabra dicha

 Octavio Paz

 

La palabra se levanta

de la página scrita.

La palabra,

labrada estalactita,

frabada columna,

una a una letra a letra.

El eco se congela

en la página pétrea.

 

Die gesproke woord

 

Die woord styg op

uit die geskrewe bladsy.

Die woord,

gevorm soos ’n stalaktiet,

gekerfde pilaar

een letter na die ander.

’n Eggo verhard

op die verklipte bladsy.

 

’n Siel,

wit soos die bladsy,

die woord styg op.

Dit loop

op ’n draad gespan

tussen stilte en ’n gil,

oor die rand

van streng spraak.

Die oor: ’n nes

of labirint vir klank.

 

Wat gesê word sê nie

wat dit sê nie: hoe kan mens sê

wat dit nie sê nie?

            Sê

miskien is die maagd dierlik.

 

’n Gil

in ’n dooie krater:

hoe sê mens ataraksie

in ’n ander sterrestelsel?

 

Dit sê wat dit sê

direk en onderstebo.

Bedenklike denke

orent ment:

krematorium is ’n seminarium,

’n saad is nie ’n daad nie.

 

Labirint van die oor,

wat jy sê word ongesê

vanaf stilte tot die gil

nie gehoor nie.

 

Met die eienskap van wetenskap:

om te praat en leer om stil te bly.

 

Hier lees mens van ’n hele stortvloed van beskrywings van die begrip “woord”: gekerfde pilaar, ’n verharde eggo, ’n gil in ’n dooie krater. Mens kry onwillekeurig die gevoel van ’n soort magteloosheid van die digter – hy bied een na die ander treffende beskrywing van die woord, maar dit is asof nie een hom heeltemal bevredig nie. Aan die einde van die gedig verwys hy na ’n eienskap van die wetenskap: “om stil te bly”. Met ander woorde, as jy iets (soos die woord) nie bevredigend kan omskryf nie, moet jy liewer niks sê nie.

As mens dink aan Saúl Yurkievich se opmerking, “Die woord is ’n weerspieëling van weerspieëlings” besef jy dat die pogings om die woord te beskryf, juis in woorde aangepak word. Die woord moet homself beskryf, en dit lyk of daar nie genoeg objektiwiteit in die woord geleë is om hierin te slaag nie.

In Breyten Breytenbach se “gedig vir woorde” wat op 27 Julie 2018 op Versindaba verskyn het, beskryf hy nie woorde soos Paz in sy gedig nie. Hier het die digter te doen met die handeling van woorde, hulle dinamiek en uitwerking. Die digter “soek nie na woorde nie” want “hulle lê agter my bloed”. Dit lyk of die digter wil aandui dat woorde ’n oer-uiting is wat diep uit die wese van die mens ontstaan: “agter my bloed”.

Dan weer jaag die woorde “sillabes op in die donker”. Nou sien die digter nie net die woorde raak nie, maar ook die dele van woorde – sillabes. Dit is asof mens eers die menslike liggaam bewonder en dan meteens besef dat hierdie funksionerende liggaamsgeheel bestaan uit kleiner en kleiner onderdele – organe, senuwees, selle.

 

Uit Versindaba 27 Julie 2018:

gedig vir woorde

Breyten Breytenbach

 

dis nie dat ek na julle wat woorde is soek

(sê wié van wanneer ?)

want ek weet julle lê eweneens

agter my bloed kom klop

aan die sinnelose hart wat al lank

‘n eggokamer van vlerkslae is

en jaag soms sillabes op in die donker

soos die ettering van ou swere

weer bloei

 

luister

moenie blindemol speel

moenie ophou voel-voel na omlyning

van die herinnerde gesig

in die donker bloed nie

 

ek sal hier wees soos altyd

(effens vervloek van n té lang reis)

in die leë gedig

om verby genade die holtes oop te hou

en die fees van vlervoëls weer verbeel

vir julle huis toe kom

 

en indien dit dan moet wees

dat ons ons afwesighede aanneem

is dit ook goed

sweer ek hier met my hand op papier

 

kyk

in die skryflaai van raaisels

is die goëlaar se handkaart gebore

en weggebêre

(myne ? van wanneer af ?)

 

neem dit

sodat julle die beweging

na mag maak

om aan die skyn

van volbringing te raak

 

Pablo Neruda

 

Pablo Neruda, die Chileense Nobelpryswenner, se begrip van die woord is ook besonder diep gevestig in die organiese, die liggaam en bloed van die mens. Sy gedig “Die woord” (La palabra) kom uit Plenos poderes, 1962 (Volle kragte). Hy sien die woord as “gebore in bloed, gegroei in die donker liggaam”.

 

La palabra

Pablo Neruda

 

Nacio

la palabra en la sangre,

creció en el cuerpo oscuro, palpitando,

y voló con los labios y la boca.

 

Die woord

Dit is gebore

die woord, in bloed,

gegroei in die donker liggaam, polsend,

en uitgevlieg deur die lippe en mond.

 

Verder en nader

steeds, steeds het dit gekom

van gestorwe vader en van swerwende volke,

van lande gemaak van klip,

wat moeg was van hulle ellendige trekvolk,

want wanneer pyn die pad vat

het die volk geloop en aangekom

en nuwe wêreld en water het verenig

om hulle woord opnuut te saai.

En daarom is die erfenis dit:

dit is die lug wat ons verbind

met die gestorwe man en met die oggend

van nuwe wesens wat nog nie ontwaak het nie.

 

Nog steeds sidder die atmosfeer

met die eerste woord

gevorm

in paniek en gekreun.

Dit het opgestyg

uit die skadu’s

en tot nou  is daar geen donderslae

maar tog donder die ysterklank

van daardie woord,

die eerste

woord wat gepraat is:

miskien was dit net ‘n sug, ‘n druppel

en tog val en val sy kaskade.

 

Toe vul sinvolheid die woord.

Dit was swanger en gevul met lewens.

Dit was alles geboortes en krete:

bevestiging, helderheid, krag,

ontkenning, vernietiging, dood:

die werkwoord het al daardie magte verwerf

en het bestaan met essensie verenig

in die elektrisiteit van haar prag.

 

Mens-woord, lettergreep, heup

van groot lig en duursame silwerware,

oorgeërfde beker wat die kommunikasie

van bloed ontvang:

hier is dit waar stilte saamgesmelt is

met die volledige menslike woord

en om nie te praat nie is om te sterf tussen wesens:

taal ontspring uit menshare,

die mond praat sonder dat die lippe beweeg:

die oë is skielik woorde.

 

Ek vang die woord en steek dit oor

asof dit net menslike vorm is,

sy lyne boei my en ek vaar

deur elke resonansie van taal:

ek praat en ek is en ek kom nader sonder taal

aan die einde van die woorde die stilte.

 

Ek drink aan die woord, en lig

‘n woord of ‘n kristalglas

daarin drink ek

die wyn van taal

of die oneindige waters,

moederbron van woorde,

en glas en water en wyn

gee oorsprong aan my lied

want die werkwoord is die oorsprong

en dit vloei lewend: dit is bloed,

dit is die bloed wat sy wese uitsê

en so gereed is om uit te groei:

dit gee kristal aan kristal, bloed aan bloed,

en dit gee lewe aan lewe, die woorde.

 

Neruda benader die woord uit ’n hele reeks hoeke in hierdie gedig. Nie alleen het dit in “die donker liggaam” ontstaan nie, hy besin ook oor “die eerste woord” wat “gevorm is uit paniek” en wat die “atmosfeer laat sidder”. Hy wonder of die eerste woord wat gepraat is net ’n “sug, ’n druppel” was en dan sien hy die woord as “’n kristalglas” waaruit hy “die wyn van die taal drink”.

Daar is nie vir Neruda sprake van ’n finale en onveranderlike definisie van die woord nie. Vir hom is dit ’n reeks ervaringe, beelde en emosies, die grondstof van sy poësie.

 

Tomas Tranströmer

 

In skerp teenstelling met Neruda se tropiese, swoel beeldspraak en stromende emosionaliteit, is Tomas Tranströmer (Nobelpryswenner 1990) se gedig gestroop tot op die been. Elke woord in sy twee “formules” pas presies op sy plek en is onvervangbaar.

 

Vinterns formler

 Tomas Tranströmer

 

Jag somnade i min säng

och vaknade under kölen     

 

 

Winter se formules   

 

I

Ek het aan die slaap geraak in my bed

en wakker geword onder die kiel.

 

Om vieruur in die oggend

wanneer die lewe se skoongeskraapte bene

koulik  met mekaar gesels.

 

Ek het aan die slaap geraak tussen swaels

en wakker geword tussen arende.

 

II

In die lamplig

glinster die ys op die pad

soos spek.

 

Dit is nie Afrika nie

dit is nie Europa nie

dit is nêrens anders as hier nie.

 

En dit wat “ek” was

is net ‘n woord

in Desember se donker mond.

 

“En dit wat ‘ek’ was is net ’n woord”. In hierdie reëls kom ’n essensiēle eienskap van Tranströmer na vore: die digter se menswees, sy identiteit, raak weg in die werklikheid waarin hy homself bevind, hy word deel van die groot geheel en doen afstand van sy indiwidualiteit. Hy word “net ’n woord / in Desmeber se donker mond”. Vir Tranströmer is die woord hier ’n soort geestelike entiteit, iets waarin die mens homself transendeer.

 

Coral Bracho

 

Coral Bracho (1951 – ) is een van die bekendste en mees gewaardeerde Meksikaanse  hedendaagse digters.

Haar gedig Geheime woord (Palabra oculta) bring weer ’n ander perspektief op die aard van die woord.

 

Palabra oculta

Coral Bracho

 

Esta palabra oculta

abre su selva. Su ensortijada

sombra.

 

Geheime woord

 

Hierdie geheime woord

openbaar sy oerwoud. Sy ineengekrulde

skadu. Die water in

die alligator

en die lig verdeel. Die gees

kom nader,

fluister, soos ’n muur wat oprys

teen die golwe.

 

In hierdie kort gedig word “die geheime woord” met meevoerende beelde en metafore beskryf. Daar word nie in die gedig eksplisiet aangedui waarom die woord “geheim” moet wees nie. Dit is die digter se manier om te sê wat aan die begin van hierdie essay gesê is: die woord kan nie finaal omskryf en vasgepen word nie, dit bly ’n geheim.

 

Onbekende boustof

Mens wonder dan, nadat oor en oor aangedui is dat die woord eintlik ’n onbekende entiteit is, hoe kry digters dit dan reg om gedigte met woorde te maak as hulle nie presies weet wat dit is waarmee hulle werk nie?

Ek kan aan een verklaring dink en sal dit probeer verduidelik met behulp van ’n metafoor. ’n Plant of ’n dier of die mens se selle produseer boustowwe uit die voedingstowwe wat hulle bereik, sonder om te “weet” hoe dit gedoen word. Tog word dit gedoen, onophoudelik en amper altyd foutloos.

Die digter doen dieselfde met die gedig. Dit word aanmekaar gesit met woorde wat die digter intuïtief uit sy of haar onbewuste put, en wat nie volkome deur die digter verstaan word nie. Natuurlik speel die bewuste denke, die intellek ’n groot rol om die gedig te vorm en verstaanbaar en genietbaar te maak vir lesers. Die digter wil die woorde sekere begrippe laat dra en wil hulle met sekere emosies belaai. Maar die essensiële skeppingsproses is die taak van die onbewuste, die skeppende impuls waaruit die woord “opstyg”.

 

Bronverwysings

Haspelmath, M. 2011. The indeterminacy of word segmentation and the nature of morphology and syntax. Folia Linguistica, 45(2): 31-80.

Paz, Octavio, indagador de la Palabra – https://zonaoctaviopaz.com

 

Gedigte in hierdie essay is uit Spaans en Sweeds vertaal deur De Waal Venter. Van die gedigte is gepubliseer in die bundels “ Vandag is boordensvol – Pablo Neruda in Afrikaans”, Naledi 2019 en “Alles keer om – Tomas Tranströmer in Afrikaans”, Uitgegee deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns 2020.

 

Nini Bennett. Die muse Yanni Euterpe in die poësie van De Waal Venter

Friday, December 10th, 2021

 

 

Die digter De Waal Venter maak melding van sy persoonlike muse, Yanni Euterpe in sy jongste bundel, Vrugbeginsel (Naledi, 2021). In die Griekse mitologie beliggaam die muses die godinne wat as inspirasiebron vir die skeppingsprosesse in die kunste en wetenskappe gedien het. Zeus en Mnemosune, die godin van geheue, het nege dogters gehad. Kalliope was die godin van epiese digkuns; Klio, van geskiedenis; Erato, van liriese digkuns; Euterpe, van musiek; Melpomene, van tragedie; Polumnia, van korale digkuns; Terpsichore, van dans; Talia, van komedie en Urania van astronomie. In die laat klassieke periode was Euterpe ook die godin van liriese poësie genoem.

Sommige skrywers, digters en kunstenaars is sinoniem met hulle muses. Alhoewel ’n muse binne ’n antieke konteks op ’n jong of beeldskone vrou dui, reflekteer die beskouings van muses vandag op meer as een faset van hierdie inspirasiebron. Die digter T.T. Cloete se vrou, Anna was ’n persoonlike muse en vrou: hy het talle gedigte óór en vir haar geskryf. ’n Tweede muse by Cloete is waarskynlik die Goddelike muse wat in onder meer Karnaval en Lent gestalte vind as “die Onbegryplike”; die “Onnoembare”; die “Aanwesige Afwesige Krag”; die “kosmiese argitek”; die “Onbemande Krag” en die “Ontoeganklike”. Ook Breyten Breytenbach staan bekend vir sy muses. Een voorbeeld hiervan is sy bundel, Lotus (1970) met ’n foto van sy vrou, Hoang Lien voor in die betrokke bundel. Hoang Lien beteken “goue lotus” en die bundeltitel asook die inhoud maak aanspraak op die muse as ’n reële en herkenbare vroulike persoon. Die skrywer en digter, Jeanne Goosen word begelei deur musiekmuses byvoorbeeld Frédéric Chopin wat as teringagtige, tenger of lydende figuur gestalte vind dwarsdeur haar oeuvre tot in die nagelate Het jy geweet ek kan toor? (2020). Goosen se oeuvre eggo dus ’n klankbaan, musikale intertekste waarin atmosfeerskepping deel van hierdie inspirasieprosesse vorm. En van komponiste gepraat: Hector Berlioz se muse was ’n jong meisie wat hy as twaalfjarige seun tydens ’n vakansie vir die eerste maal gewaar het. Haar naam was Estelle Fornier. In die komponis se Symphonie Fantastique sinspeel die leitmotief op die verlange en nostalgie na hierdie eternal feminine. Berlioz het selfs vyftig jaar nadat hy vir die eerste maal oë op Estelle gelê het, na haar verlang; sy het gedien as bron van inspirasie vir talle van sy komposisies. Neruda, op sy beurt se muse was sy vrou, Matilde Urrutia. Beatrice Portinari, weer, staan bekend as Dante se muse. Vandag kan muses, in die wydste sin van die woord dui op ’n persoon, meesal ’n vrou; ’n voorwerp of plek, ’n spirituele of Goddelike krag en ten laaste, ’n simboliese of meditatiewe beginsel soos om te reis.

In De Waal Venter se oeuvre en meer spesifiek in sy jongste bundel, Vrugbeginsel figureer die spreker-digter se muse genaamd Yanni Euterpe. Venter doen moeite om sy muse werklikheidsgetrou en selfs driedimensioneel aan die leser te verbeeld. “Euterpe” in dié muse se benaming skakel met die antieke Griekse muse van liriese poësie, terwyl die voornaam “Yanni” hierdie muse vir die spreker-digter verpersoonlik.

In April 2020 het Yanni Euterpe ’n draai op Versindaba gegooi in ’n vorm van virtuele teater, ’n ekshibisionistiese vertoon van Venter se muse op ’n digitale platform. Die digter en sy muse het heerlik gekorswel en gemeenplase uitgeruil in die kommentaarkolom:   https://versindaba.co.za/2020/04/09/de-waal-venter-gesprekke-met-yanni-euterpe/?fbclid=IwAR2PwyNBb-kge6Vd_U-ci6y78HngNLrmkFvISiORNbv76rDDuehg-CREkis

Yanni Euterpe, die Griekse nimf van liriese poësie beweeg dus anachronisties op die tydlyn antiek – modern, wat aan haar ’n tydlose kwaliteit verleen. In die gedig, “Gesprekke met Yanni Euterpe” (83) stel die spreker vir Yanni bekend aan die leser:

 

“Ek het, tot my verbasing, ontdek dat ek ’n muse het. Sy help my poësie skryf…wel, ek moet eerlik erken, sy dikteer dit eintlik vir my.”

 

Die betrokke deel 4 wat oor Yanni Euterpe handel bevat prosaïese segginge afgewissel met verse, dié wat Yanni dan aan die spreker dikteer.

Die muse is ’n beeldskone jong vrou en as inspirasie tot liriese poësie word sý self in liriese digterlike taal beskryf. Sy besoek die spreker waar hy in die bad sit en ’n erotiese aantrekkingskrag blyk dadelik:

 

Haar naakte liggaam

weerkaats die sonlig,

amandelwit,

sagte kurwes, krulle van appelskille,

sagte katjiemondjies,

getint met ’n polsende rooi.

[…]  (83)

 

In die bekendstellingsvers word daar verwys na Yanni se kleding as “chiton”, ’n tuniek wat haar binne ’n antieke Griekse konteks posisioneer. Verdere beskrywings op p. 87 bevestig die historiese herkoms van hierdie muse:

 

“Haar hare is vasgevang agter haar kop in ’n soort bolla en sy dra ’n string Venesiese glaskrale met lewendige kleure wat mekaar uitdaag in ’n goedige gestoei. Ek kan sweer sy het ’n paar druppels Chanel aangetik.”

 

Die verwysing na bovermelde parfuum suggereer dat Yanni nie bloot ’n antieke muse beliggaam nie, maar dat sy as tipe transfigurasie tussen die moderne en die mitologiese optree.

Die ruimtelike inkleding in die reeks gedigte wissel van binnenshuise tot landskapstonele.

 

“Die walvisrug van Robbeneiland is vandag taamlik wasig, seemis is besig om toe te trek. Ek gaan sit oorkant haar.” […] (90).

 

Yanni Euterpe word nie beperk deur lokaliteit nie: sy beskik oor magiese eienskappe soos om vrymagtig deur mure en deure te beweeg. Die beskrywings van dekor in die verse resoneer met antieke Griekeland en Venter werk outentiek met die inkleding van sy detail.

 

“Yanni sit by ’n tafeltjie en kyk uit oor die see. Voor haar staan ’n beker met rooiwyn. Dit is ’n ornamentele beker gemaak van piouter. Figure van atlete en gode word daarop uitgebeeld.” (90).

 

In bykans alle verse beveel Yanni Euterpe die spreker om dít wat sy sê, neer te skryf. Die magsdinamiek is een van ’n mitologiese godin wat aan ’n sterflike (digter) liriese poëtiese segginge dikteer. Hierdie oordrag van poësie geskied egter nie sonder humor nie. In “Elektriese voëls rook nie sigare nie” (85 – 6) maan Euterpe die spreker om sekere inligting, wat hy nie verstaan nie, te “Google”. Met ander woorde ’n antieke Griekse nimf verwys ’n moderne menslike digter na hipermoderne tegnologiese soekenjin.

Die kantelende magsverhouding tussen muse en man word vervolgens verbeeld in “Afskryf van ’n gedig is nie maklik nie” (87 – 8), die slot:

 

“Hoekom nie? vra sy en staan op. Want ek is ’n mens! Antwoord ek verleë.

Dis nie ’n verskoning nie, gooi Yanni terug en stap na die muur.”

 

Venter se muse is eg menslik, soos die vroulike ydelheid, wat gestalte vind in die vers “Wyk Louw se vaas” (98 – 9) getuig:

 

“Yanni stap in en kyk vir haarself in die spieël. Sy lek haar wysvinger se punt en begin haar een wenkbrou gladstryk.

Ek maak keelskoon en vra: Wat moet ek skryf?

Sy antwoord nie dadelik nie, maar vra na ’n rukkie: Lyk ek soos Frida Kahlo?”

 

Dit blyk voorts dat hierdie muse gekonfyt is in die spel van intertekstualiteit. In bovermelde vers word “X.” in “Tristia, elegiese verse” soos dit verskyn in Louw se bundel, Tristia, betrek.

 

“[…] antwoord Yanni en gaan dadelik voort – skryf:

Wyk Louw wou die vaas

ongeskonde deur die skare dra.”

[…]

 

Venter se vers verestetiseer die vaas as erotiese vroulike artefak teenoor Louw se elegiese beskouing:

 

“Bruin asters staan aan’t verwelk word in ’n vaas

wat blou is, erd, – aarde –; en ek weet:

hierdie woord sal nooit geweet word en nie bly nie:”

[…]

 

Afgesien van Yanni Euterpe se bevele om digterlike segginge áf of neer te skryf, inspireer sy die ouer manlike spreker ook op erotiese wyse. In “Sleuring van die minnaar” word die spreker liggaamlik so meegevoer deur ’n druppende kraan in die wasbak dat hy en Yanni saam ’n metamorfose beleef:

 

“Haar lyf

is stewig soos ’n jong wilgerboom

teen myne.

Sy buig effens

en haar hande is koel blare

om my kop.

 

Die hitte is nie net van die son nie,

dit is ’n kernreaksie

êrens in my lyf;

miskien is my hele liggaam

besig om oor te gaan in energie.

 

Sy het in ’n rivier verander.”    (94)

 

In die daaropvolgende gedig, “Water” (96) besing die muse vervolgens die oseane van die aarde.

In die laaste vers in hierdie reeks bevestig Yanni Euterpe haar simultane beweging deur tyd en ruimte en ek haal aan uit “Leë hand” (100):

 

“Ek hou van jou rok, sê ek. […]

Sappho hou ook daarvan, antwoord sy. Ek was nou net daar.”

 

Die woord “afskryf” binne die register digter : muse verkry ’n verdere ironiese betekenis – dit is Yanni wat dié keer “afskryf” van die digter Paul Celan. Soos reeds genoem is sy intertekstueel geletterd.

 

“Skryf nou, sê sy.

 

Die jong minnaars se liefde

bloei soos rooi papawers, dikteer sy.

Ek kyk op: Maar dit klink soos ’n reël

uit ’n Celan-gedig!

[…]               (100)

 

Die gedig waarna die spreker verwys is inderdaad “Corona” van Paul Celan. Intertekstualiteit as die ruie substrata van tekste (of sitate) kom ter sprake. Die spreker, wat die interteks herken en effens gekwel is oor die duplisering van digterlike idees, open sekere kwelvrae onderliggend aan intertekstualiteit – byvoorbeeld dié van literêre bevoegdheid of literary competence: waar eindig ’n bestaande digterlike segging en wanneer begin ’n nuwe digterlike idee, of vorm dit deel van die teksgerigte produksieproses? Daar is inderdaad niks nuut onder die son nie. In die slot van die vers blyk dit dat die spreker ten volle aangewese is op sy muse vir digterlike inspirasie. Die reeks eindig:

 

“Yanni staan op, kyk na my en wys my haar oop palm. Daar is niks in nie. Skryf, beveel sy en stap weg deur die muur. Verder kan ek niks skryf nie, behalwe dat haar palm leeg was.” (101).

 

Die muse, die geleier van kreatiwiteit sinjaleer die onoorbrugbare versperring tussen mens en mitiese godheid. Die leë palm kan bes moontlik dui op onvoltooide digterlike skeppingsprosesse. Die spreker se afhanklikheid van Yanni Euterpe blyk bloot ’n reproduksie van bestaande digterlike idees, soos ingegee deur die muse, te wees. Of, soos Ray Bradbury tereg gesê het: I’m not in control of my muse. My muse does all the work.”

Nuwe Bundel. De Waal Venter: Vrugbeginsel

Tuesday, October 26th, 2021

 

 

 

 

Vrugbeginsel

De Waal Venter

 

Die titel verwys na ’n tipiese vrugbeginsel van ’n plant. Die vrugbeginsel sit in die hart van die blom en daaruit ontwikkel die vrug wat uiteindelik ryp word en weer saad voortbring. ’n Gedig kan die begin van ’n vrug vir die leser wees – ’n vrug van verbeelding, van ’n beter soort verstaan van die wêreld om jou.

 

Oor die outeur

De Waal het in verskeie genres gepubliseer: poësie, kinderboeke, jeugromans, TV- en radio-vervolgverhale, film, literêre kortverhale en verhoogdrama. In 1984 het hy ’n erepennning ontvang vir sy radiodrama “Die werklike Buys Buys”. Sy ander radiodramas het ook Idem-pryse verower.

Sy jongste digbundel, Oop sirkel, het in 2017 verskyn en ’n bundel verse van Pablo Neruda wat hy uit Spaans vertaal het, Vandag is boordensvol het in 2019 verskyn, albei by Naledi.

In 2020 word die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns se Prys vir Vertaalwerk aan Vandag is boordensvol toegeken.

 

[Naledi 2021. Formaat: sagteband, 213 mm x 137 mm. Bladsye: 100. Prys: R240.00. ISBN: 9781928530855]

 

 

De Waal Venter. Uit die Merseburgerse towerspreuke

Monday, May 3rd, 2021

 

 

 

Uit die Merseburgerse towerspreuke

’n Towerspreuk is in 1841 ontdek in ’n manuskrip uit die jaar 10. Die spreuk word verdeel in drie dele – ’n vertellende deel, die “spell”, en die eintlike towerspreuk. Die drieledigheid van die towerformule word verklaar deur die helende krag van die getal Drie.

Phol (ander naam vir Balder) en Wodan (Odin) ry in die woud en Balder se perd beseer sy een been. Vier godinne probeer die besering besweer en genees, maar tevergeefs. Dan kom die hoogtepunt: (Da besang ihn Wodan) “Toe besweer (en genees) Wodan hom”. Hierdie towerspreuk is ook in Oudindies bekend. Skaapwagters het probeer om hulle diere met beseerde pote met hierdie spreuk te genees (vert. DWV).

Bron: “Aus altdeutscher Zeit – Von den Anfängen bis zur Dichtung des Barock”.

Outeur: Rosenhagen-Röttger. Neubearbeitet von Johannes Rudolph.

Ernst Klett Verlag Stuttgart 1966

Wodan se towerspreuk

Vol en Wodan                                    ry in die woud

en daar raak Balder se vul                se voet verstuit;

toe besweer Sinthgunt                       en Sunna haar suster, hom

en besweer Frija                                en Volla haar suster, hom.

Maar toe besweer Wodan hom         wat die ding verstaan;

of dit beenverstuiting is                      of bloedverdunning

of ledemaat verstuit:

been na been                                     bloed na bloed

ledemaat na ledemaat                       alles weer bymekaar!

Oudgermaanse teks

 

Phol ende Uuodan                             vuorun zo holza.

dû uuart demo Balderes volon          sîn vuoz birenkit.

thû biguolen Sinthgunt                       Sunna era suister;

thû biguolen Frîia                               Volla era suister;

 

thû biguolen Uuodan                         sô hê uuola conda:

sôse bênrenkî                                    sôse bluotrenkî

sôse lidirenkî:

bên zi bêna                                        bluot zi bluoda

lid zi geliden                                       sôse gelîmida sîn!

 

Vertaal uit Oudgermaans via moderne Duits deur De Waal Venter

 

Opmerking

Afrikaans word bestempel as die wêreld se jongste volwaardige taal. Anders gesien, kan Afrikaans beskryf word as ’n vorm van ’n baie ouer taal, Oudgermaans. En dit kan nog verder teruggevoer word na Indo-Germaans.

Hierbo is ’n weergawe van ’n Oudgermaanse teks en ’n vrye vertaling daarvan in Afrikaans. Die taal het baie verander deur die eeue en verskeie vorme aangeneem, maar die situasie, as mens dit ontmitiseer, het ongeveer dieselfde gebly. Hiermee ’n vertelling van ’n soortgelyke denkbeeldige situasie in Afrikaans.

Oom Osie kan toor met perde

Oom Osie ry die dag in die veld saam met sy seun Barend en dié se twee niggies, Sonja en Sintie. Barend se jong hings was nog ’n bietjie wild en daar trap hy in ’n erdvarkgat voor Barend hom kon keer. Een agterpoot het seergekry.

Almal klim af. Sonja en Sintie voel en vryf aan die perd se been en probeer paai, maar die perd wil nie stilstaan nie.

Wag, sussies, sê oom Osie en haal ’n rol growwe lint uit sy saalsak. Hou vas, beveel hy. Hy bind die lint styf om die perd se enkel en maak dit goed vas. En daar kan die perd weer trap op die poot! Hulle ry stadig huis toe waar koffie en beskuit vir  hullewag.

 (De Waal Venter)

 

Onderskrif by die kunswerk:

Wodan heilt Balders Pferd” deur Emil Doepler