Posts Tagged ‘De Waal Venter’

De Waal Venter. Die prosagedig

Tuesday, March 2nd, 2021

 

 

 

Die prosagedig

De Waal Venter

 

“Dis ou nuus, jong. Daardie briljante idioot het met die regte idee vorendag gekom, al is die mense wat dit probeer beoefen, lewende dood. Nou sit ons met prosagedigte.”

Hierdie stukkie nonsens wat uit ’n reeks oksimorone saamgestel is: “ou nuus”, “briljante idioot” esovoort, eindig met die oksimoron “prosagedig”.

Ek beskryf die begrip “prosagedig” as ’n oksimoron omdat dit oënskynlik teenoorgestelde begrippe in een woord saamvat: “prosa”, gewoonlik ’n vertellende, logiese en samehangende taaluiting, teenoor “gedig” wat liriese, intuïtiewe en dikwels oënskynlik onsamehangende elemente bevat.

 

Eienskappe van prosagedigte

 Daar is al heelwat geskryf oor hierdie kunsvorm en baie verduidelings aangebied wat dit nou eintlik is.

Hier is party van die stellings.

’n Prosagedig is ’n komposisie wat nie verdeel is in versreëls nie, maar wel eienskappe van poësie toon, soos simbole, metafore, apostroof en ander styflfigure wat in poësie voorkom. Die reëls in ’n prosagedig word tipies minder afgebreek as wat normaalweg in ’n prosastuk voorkom. Die teks van ’n prosagedig lyk “digter” met minder reëlwit as in die meeste prosa.

Poëtiese elemente behels onder andere alliterasie, herhaling, ’n metriese of ritmiese struktuur en ’n mate van ’n rymstruktuur. Baie van hierdie elemente is nie uniek aan die prosagedig nie. Figuurlike taal is ’n belangrike deel van literêre fiksie en alliterasie en herhaling word byvoorbeeld algemeen in toesprake gebruik. Daar is dus ’n dun, selfs vae, skeidingslyn tussen prosagedigte en sekere soorte prosa. Dieselfde kan gesê word van die skeidingslyn tussen die volbloed gedig en die prosagedig. Die prosagedig bewoon ’n soort tussenwêreld waaruit die leser maklik na óf poësie óf na prosa kan emigreer.

Maar voordat ons nader ondersoek instel na die presiese aard van die prosagedig, aan die hand van ’n paar voorbeelde, wil ons eers vinnig kyk na die ontstaan en agtergrond van hierdie genre.

 

Die oorsprong van die prosagedig

Die eerste vorms van die prosagedig kan al in die sewentiende eeuse Japanse digter, Matsuo Bashō se uitvindsel, die “haiboen” gesien word. Die haiboen het elemente van prosa versmelt met die tradsionele digvorm, die haikoe.

In die later negentiende eeu was daar Franse digters wat geneig het na prosagedigte. Onder andere Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire en Arthur Rimbaud. Engelstalige skrywers soos Oscar Wilde, Walt Whitman en Edgar Allan Poe het hulle ook hieraan gewaag.

Maar in die modernistiese tydperk het hierdie skryfwyse in taamlike onguns verval en in die Engelse taalomgewing is dit gering geskat. T.S. Eliot was ’n skerp kritikus van die prosagedig en het hom sterk daarteen uitgespreek, alhoewel hy self ’n paar geskryf het.

In “British Prose Poetry” het Vidyan Ravinthiran die volgende1 te sê oor die onderwerp:

 

Abstract

Looking at Eliot’s one published prose poem, ‘Hysteria’, this essay argues its centrality to the emergence of the form as an undecided and self-conscious twentieth-century genre. Eliot considered prose an artistic medium as complex as verse and, also, as the vehicle of thought. The first idea came to him from vers libre; the second, from the longstanding idea of prose as the manifestation of a cogent individuality—a clarified demonstration of the rounded literary intelligence. Bonamy Dobrée published Modern Prose Style in 1934 and Herbert Read’s English Prose Style appeared in 1946: as editor of The Criterion, Eliot worked with both. I look at these works, his unpublished prose poems, and scrutinise the rhythm and syntax of ‘Hysteria’ with this double-minded view of prose in mind.

 

Die digter Sarah Manguso skryf in poets.org die volgende oor Eliot se benadering:2

 

  1. S. Eliot claimed in his 1917 essay “Reflections on Vers Libre” that so-called “free verse” is a fallacious category—that its apparent divergence from so-called “formal verse” is only an illusion. This simplifying engine, a combiner of binary oppositions, is beautifully applicable to other generic categories—particularly that of the prose poem. Per Eliot’s argument, there’s no such thing as prose poetry, either—as its divergence from verse poetry is discernible only via logic’s via negativa, the description of what it isn’t. The category of prose poem is about as useful a sorting tool as the three races into which humans were divided in 1684 by Francois Bernier.

David J. Bauman3 haal die gewilde Amerikaanse digter, Billy Collins, op 16 Oktober 2012 soos volg aan:

davidjbauman.com

“Very often, unlike most prose, a poem is written without the poet fully knowing the destination. It’s a journey toward the revelation at the end that may not be known when the poet launches out with whatever first triggered the piece.”

 

Desmond Painter het ook al in Versindaba geskryf oor prosagedigte. Lees gerus sy interessante stuk. Dit is in die Versindaba argief onder die datum 4 Februarie 2011.

 

Wat is ’n prosagedig? Wat is die verskil tussen n prosagedig en n kort-kortverhaal? Is Breyten Breytenbach se Katastrofes prosagedigte of kort-kortverhale? En Zirk van den Berg se tekste in Ekstra Dun vir Meer Gevoel? Wat is die verskil tussen ’n prosagedig en die ‘poëtiese’ prosa van n Michael Ondaatje ofn Anne Michaels? Ek was nog nooit regtig seker oor enige van hierdie vrae nie — en ek moet bysê, ek het myself ook nog nooit regtig hieroor verknies nie!

 

Prosagedigte van nader bekyk

 Nou kan ons na spesifieke voorbeelde van prosagedigte kyk en probeer aantoon watter eienskappe en geaardhede aandui dat ons hier met ’n prosagedig te make het en nie met ’n kort stukkie prosa of reëllose gedig nie.

Upprätt4

 Tomas Tranströmer

 I ett ögonblick av koncentracion lyckades jag fånga hönan, jag stod med den i händerna.

 

Regop

 Prosagedig

 

’n Oomblik het ek gekonsentreer en toe vang ek die hen. Ek staan met haar in my hande. Snaaks, sy voel nie regtig lewendig nie: styf, droog, ’n ou dameshoed versier met wit vere, wat waarhede uit 1912 uitkraam. Onweer hang in die lug. Uit die planke styg daar ’n geur soos wanneer mens ’n fotoalbum oopmaak wat so oud is dat mens nie meer die foto’s kan uitmaak nie.

Ek dra die hen na die hoenderhok en los haar. Sy word skielik springlewendig, besef wie sy is en begin hardloop soos ’n hoender. Die hoenderhok is vol taboes. Maar die wêreld rondom is vol liefde en manmoedigheid. ’n Lae klipmuurtjie half met groenigheid oorgroei. Wanneer dit skemer word, begin die klippe effens gloei met ’n honderdjarige warmte van die hande wat hulle gebou het.

Die winter was straf maar nou is dit somer en die grond wil hê ons moet regop wees. Vry, maar versigtig soos mens in ’n bootjie regop staan. ’n Herinnering aan Afrika duik op: Chari se strand, troppe bote, ’n heerlik vriendelike atmosfeer, die amper blouswart mense met drie reguit littekens op elke wang (die SARA-stam). Ek word verwelkom aan boord. ’n Kano van donker hout. Dit is verbasend wankelrig, selfs al hurk ek. ’n Balansnommer*. As jy aan die linkerkant sit, moet jy jou kop effens na regs hou, niks in jou sakke nie, geen groot gebare nie, alle retoriek moet agterweë bly. Netso: hier is retoriek onmoontlik. Die kano gly weg oor die water.

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

 

 

Numerologie: The balance number is calculated from the values of the initials of the birth name as first officially recorded at birth — the full name, including the family name … Interpretations of the energy your balance number represents are useful for revealing personal tendencies during times of stress.”

 

Nota

Hierdie gedig is nie opgeneem in die bundel vertaalde verse “Alles keer om” van Tomas Tranströmer nie.

 

Is dit ’n prosagedig?

 Ek dink mens kan die eerste paragraaf baie goed beskryf as suiwer prosa. Dit vertel in volsinne van ’n seun wat hoenderhen vang. Die vertelling is weliswaar dig en bevat baie inligting in min woorde: die hoenderhen verstyf soos ’n ou verehoed wat waarhede uitkraam. En dan die geur uit die planke wat mens aan ’n baie ou fotoalbum laat dink.

Dig geskryf, maar nog heeltemal binne die kader van goeie prosa wat ook beeldryk kan wees en heelwat inligting met min woorde oordra.

In die tweede paragraaf bevind die leser hom nader aan die terrein van die gedig. Die styl word minder logies vertellend en bied beelde en idees aan in ’n oënskynlik onsamehangede wyse: die hoenderhok is vol taboes maar die omringende wêreld is vol liefde. Hier word die leser nie meer ingelig met ’n duidelik aaneenskakelende gedagtegang nie, maar word uitgedaag om self te begin vertolk wat die kriptiese stellings eintlik beteken. Hierdie “poëtiese” skryfwyse waar die leser betekenisse en begrippe moet bydink word voortgesit met die klippe wat begin gloei weens die warmte van lank afgestorwe hande. Indien hierdie reeks begrippe in prosavorm geskryf sou wees, sou die teks heelwat langer gewees het en die skrywer se bedoelinge baie duideliker uitgespel gewees het.

In die derde paragraaf neem die prosagedig ’n skerp wending en nou lees mens van ’n toneel in Afrika waar die verteller in ’n kano sit en balanseer. En hier word die begrip van “regop” na vore gebring – dit is nodig om “regop” te sit, en te leef indien jy jouself wil handhaaf, soos die hoenderhen wat uit haar verstarring ontwaak en haar balans herwin sodat sy “soos ’n hoender (regop) kan hardloop”.

Hierdie prosagedig gebruik min, amper geen, van die gebruiklike digterlike stylmiddels soos rym, bepaalde ritme, assonansie en alliterasie, ensovoort nie. Dit verwerf “digterlikeid” deur gedrongenheid van metafore en beelde, ingebed ’n prosaïese raamwerk.

 

 En hierdie een?

 

Die naakte filosoof, die kaal wetenskaplike, die ongeklede digter5

 

Die filosoof, wat ook ’n digter is en ’n self-geleerde wetenskaplike, glo vas die maan

is eintlik ’n reuse-aartappel. Hy dink die Groot Hadron Botser gaan lig werp op sekere donker dinge en hy beskou ’n veer wat van ’n engel se vlerk afgeval het gedurende een van hulle gesprekke as een van sy grootste skatte. Die digter-filosoof, wat ’n self-geleerde wetenskaplike is, voel dat Da Vinci se Mona Lisa ’n reeks verfsmeersels is; dieselfde met Jackson Pollock se goed. Die wetenskaplike digter is ’n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies.

Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook ’n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as ’n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is ’n naakte man.

 

Waarom word hierdie een beskou as ’n prosagedig?

 Op ietwat speelse wyse word die verskynsel van “geleerdheid” en “talent” en “vaste oortuigings” teen mekaar afgespeel en gedekonstrueer. Indien hierdie taak as prosa aangebied sou word, sou dit heelwat langer moes wees om toe te laat vir volsinne wat logiese stellings maak in verband met die “filosoof”, “wetenskaplike” en “digter”. Die teks sou meer lig moes werp op die filosoof-wetenskaplike-digter se absurde idee dat die maan eintlik ’n reuse-aartappel is. Die prosaïs sou waarskynlik ook genoop voel om die verband en ooreenkomste tussen hierdie drie tipes mens duideliker uit te stippel.

Herhaling speel ’n belangrike rol om ’n poëtiese eenheid in die stuk tot stand te bring: digter-filosoof, self-geleede wetenskaplike, filosofiese wetenskaplike, self-geleerde digter. Eienskappe van die een karakter word op ’n ander karakter toegepas (self-geleerd) en eienskappe van die een word gekoppel aan die ander: digter-filosoof, wetenskaplike digter.

En dan, tipies van poësie, eindig die prosagedig met ’n skerp insig: onder al die geleerdheid en waan is die mens eintlik naak – ontdaan van belangrikheid en diepe kennis.

 

Weer die Hadron Botser

’n Jong Amerikaanse digter, Danielle Mitchell, het ’n interessante prosagedig geskryf waarin huidige kwantum-fisiese begrippe, soos die Higgs boson, verbind word en inspeel op menslike emosies  soos liefde.

Hier is ’n kort stukkie inligting oor die digter:

 

Danielle Mitchell graduated cum laude from the University of Redlands with a Bachelor’s Degree in Creative Writing in 2008 and now lives in Long Beach, California. She is featured in the book Pop Art: Anthology of Southern California Poetry and her prose poems have recently appeared in Connotation Press, Cease, Cows, Four Chambers Press, & the East Jasmine Review.

Bron: diymfa.com

 

Encyclopedia Eradica6

 by Danielle Mitchell

 

Hadrian’s Wall was incorrectly thought to have anything to do with King Arthur. Arthur was thought to be a cuckold. A cock is a bringer of power. Or a fowl. Hadrian was thought to be a humanist, but he enjoyed a hunt. The Higgs boson is the fox. Run through the Large Hadron Collider beneath France. Results come out of Switzerland, because it’s neutral. The God-Particle has only one intention: to make you choose. Everything above the wall was said to be wild. You are a Lancelot. You convince me choice is irrelevant. There are three anticolors. They repel their natural mates. There is a man who listens deeply, whom I want desperately to love. Hadrian said his wall was “divine instruction.” You said there’s a better way to be lonely. It took two years to excavate the seventeen tons of gravel & six months to freeze the walls that house the Atlas Detector. Arthur was a fool for magic. I ask you to love me. Love me like the Higgs boson, like the particle that explains why I matter. Hadrian died an empire. Arthur, a kingdom. All this to prove a darkness. I sing out to the antiblue, give me some proof of existence.

 

Wat word hier gesê?

 ’n Prosaïs sou nogal lank moes skryf om in prosa oor te dra wat hier op poëtiese wyse gesê word. Dit is ’n baie digte teks met ’n reeks oënskynlik heeltemal onverwante begrippe wat langs mekaar staangemaak word en op een of ander manier betekenisvol gemaak word in hulle vreemde verbande. Die Romeinse keiser Hadrianus en sy muur kom voor, saam met die Higgs boson, die legendariese ridder Lancelot, die “Atlas Detector”, die legendariese koning Arthur, ’n onbekende en ongedefinieerde “You” wat deur die spreker in die gedig gevra word om haar lief te hê. En dan eindig die gedig met ’n versoek dat die spreker se bestaan bewys moet word.

Wat sou die rede wees dat die digter besluit het om die elemente van hierdie stuk in aaneenlopende reëls te skryf, in plaas van afgebroke eenhede?

Dit is veral in hierdie stuk duidelik dat die digter gevoel het dat die disparate elemente beter met mekaar versoen sou kon word indien hulle nader aan mekaar staan in ’n aaneenlopende reël, eerder indien hulle afgeskei sou wees deur eenhede van verswit wat hulle verwantskap moeiliker bespeurbaar sou maak.

Dieselfde kan gesê word van Tranströmer se stuk waar die begrip van “regop” op verskeie uiteenlopende maniere aangedui word wat makliker verstaan kan word in ’n prosa-patroon. En dan ook die wisselende eienskappe van die filosoof, digter en wetenskaplike in die “Naakte filosoof” prosagedig.

 

Is dit dan duidelik?

Is dit dan duidelik wat die verskil is tussen ’n gedig en ’n prosagedig? Nee, ek glo nie dit is besonder duidelik nie!

Op die gebied van die kunste en literatuur kan niks met absolute sekerheid vasgepen word en finaal omskryf word nie. Dit geld ook, soos in die afgelope klompie dekades besef is, vir die wetenskap.

Ek, as leser, aanvaar dus maar in goeder trou ’n skryfstuk as poësie wanneer dit as poësie aangebied word, en ’n prosagedig wanneer dit as prosagedig aangebied word. ’n Onnutsige digter sou byvoorbeeld kon besluit om’n prosagedig van iemand in poësie-vorm aan te bied aan niksvermoedende lesers. Of ook andersom.

Gelukkig behou lesers die reg voor om self te besluit of hulle hou van ’n stuk, in watter vorm ook al. Lesers besluit self of hulle dink ’n besondere stuk slaag, ontroer hulle of laat hulle koud. Lesers het die mag in hulle hande, hulle regeer!

Bronne

 

1 “T.S. Eliot’s Prose (Poetry)” https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-77863-1 8

2 “The Fallacy of Prose poetry: an Extension of Eliot’s ‘Reflections on Vers Libre’”. org

3 “Billy Collins on beauty and the difference between poetry and prose”. com

4 “Upprätt”. Tomas Tranströmer. Samlade dikter 1954 -1996.Bonnier Pocket 2001

5 Uit: “Oop sirkel” De Waal Venter. Naledi 2017

6 diyAMFA com

 

 

De Waal Venter. Neponimiese poësie

Monday, March 30th, 2020

 

 

ons dwarrel vliesvlerkig1

deur bome en die wind

na poele waar ons water drink

’n albatros en engelkind”

.

“’n Poel2

– water in die skadu’s – jou liggaam.

Stilte. Enorme namiddag klop

byna onopsigtelik.

Tussen jou bene vloei die koppige tyd.”

 

Hierbo is twee fragmente uit twee gedigte. Die een is in Afrikaans geskryf en die ander een oorspronklik in Spaans en in Afrikaans vertaal.

Hoewel die twee gedigte uit verskillende literature, tale en tydperke kom, is daar groot ooreenkomste tussen hulle. Albei is liriese liefdesgedigte en maak gebruik van waterbeelde. In die eerste gedig is die “poele” water ’n metafoor van die minnaars se gesamentlike genot. In die tweede gedig is die “water in die skadu’s” die geliefde se liggaam, en hier ook ’n metafoor van gedeelde liefdesgenot.

Hierdie twee gedigte is neponieme van mekaar.

Die volgende word bedoel met “neponieme” in hierdie konteks.

Eenvoudig gestel beteken die term die volgende: dit dui op poësie wat deur verskillende digters geskryf is (in dieselfde of in verskillende tale) en wat grootliks ooreenkom wat betref styl, inhoud, ritme, beeldspraak en al die ander dinge wat verband hou met die aard van poësie. Dit is duidelik te onderskei van navolging of plagiaat. Dit is poësie wat ‘n noue verwantskap toon met poësie geskryf deur ‘n ander digter.

Digters wat neponimiese gedigte skryf, kan bewus wees van mekaar se oeuvres, soos Bernlef en Tranströmer. Bernlef was ’n hoogaangeskrewe Nederlandse digter wat feitlik die hele oeuvre van Tranströmer in Nederlands vertaal het. Maar digters kan ook neponimiese gedigte skryf en volkome onbewus wees van mekaar se werk. Ek het ’n sterk vermoede dat dit die geval mag wees wat die twee aangehaalde digters hierbo betref.

Ek wil dit sterk beklemtoon dat neponimie heeltemal nie gesien moet word as enige vorm van naskrywing of plagiaat nie. Ons het in die Afrikaanse letterkunde die ongelukkige voorval van die digter DPM Botes wat daarvan beskuldig is dat hy ’n gedig van Tomas Tranströmer nageskryf het. En dit is moeilik om hierdie bewering te ontken. Dit was waarskynlik nie ’n neponimiese proses nie.

Neponimiese gedigte is egter werke wat ooreenkomste vertoon, “verwant” is aan mekaar. Daar is idees en begrippe wat deur die eeue deur digters in metafore aangebied is en nog stees aangebied word. Daar is style en benadeings in die poësie wat eeue lank al bestaan en wat vandag nog suksesvol en genietlik beoefen word, soos byvoorbeeld die liriese liefdesvers.

Die term “neponimie” is opgebou uit die voorvoegsel “nepote” of “nepos” met verskeie betekenisse deur die eeue en wat in die middeleeue die betekenis van “neef” gekry het (dikwels die buite-huwelikse seun van ’n pous wat op allerhande maniere deur die pous bevoordeel is). Hier word dit bedoel as iets soos “verwant aan”.

’n Woord wat dikwels in die letterkunde voorkom, “heteroniem” word soos volg deur etymonline.com verduidelik.

heteronym (n.)

“word having the same spelling as another but with a different sound and meaning,” 1889, also “a thing’s name in one language that is an exact translation of its name in another” (1885); from hetero- “other, different” + -onym “name” (from PIE root *no-men- “name”).

Die “-niem” agtervoegsel word hier dus bedoel, nie letterlik as “naam” nie, maar as duidend op die “identiteit” van die gedig.

“Neponimiese” gedigte is dus gedigte wat verwant aan mekaar is op grond van die eienskappoe soos hierbo uiteengesit.

In ander tale sal “neponimies” gevolglik wees:

Frans: néponymique

Duits: neponymisch

Engels: neponymic

Nou kan ons verder kyk na voorbeelde van neponimie in die poësie. Hier is dan die eerste vier dele van Octavio Paz se gedig en Carina Stander se volledige gedig.

 

Noche, día, noche”

Octavio Paz

(Fragment)

1.

 

Chorro de luz: un pájaro

cantando en la terraza.

 

Nag, dag, nag”

.

Stroom lig: ’n voël

singend op die terras.

In die valleie en berge

van jou liggaam ontwaak dit.

 

2.

 

Vuur slaap in die nag,

water wat laggend wakker word.

 

3.

 

Onder die blaredak

van jou hare

jou voorkop:

bome,

helderheid tussen die takke.

Ek dink aan tuine:

om ’n wind te wees wat ritsel deur jou herinneringe,

om die son te wees wat tussen jou fyn takkies deurbeweeg!

 

4.

 

Aan die voet van die palm,

lank soos ’n barbaar

golwend groen teen die aanvallende son

rus jy.

 

5.

 

’n Poel

– water in die skadu’s – jou liggaam.

Stilte. Enorme namiddag klop

byna onopsigtelik.

Tussen jou bene vloei die koppige tyd.

 

By herhaling:

Albei digters gebruik waterbeelde om die geliefde te beskryf. By Paz is dit “’n Poel – water in die skadu’s van jou liggaam”. Die minnaars deel die liefdesgenot in die liggaam van die geliefde.

By Carina Stander is dit “poele waar ons water drink”, weer eens, gedeelde liefdesgenot.

 

Gevleueld”

 

Carina Stander 2006

 

afstand is ’n roofvoël, sê jy

en skuur jou stoppelbaard teen my

lag en huil sit albei

vlak-vlak in ons oog en keel

jy sê huil is vir die voëls

voëls het nie hoogtevrees nie

ons dwarrel vliesvlerkig

deur bome en die wind

na poele waar ons water drink

’n albatros en engelkind

wie benodg vlerke

om te vlieg?

dank aan die lugredery

daar’s x-straalfoto’s van jou arms

in die reistas aan my sy

 

Die volgende twee gedigte handel ook oor die liefde, maar die toonaard is heel anders. Hier vind ons onstuimige hartstog en amper ongebreidelde emosie. In “die eed” voel die digter so sterk oor sy geliefde dat hy homself ’n wrede lot toewens indien hy haar sou vergeet. Hy is betower deur die geliefde se “warm gladde vel” terwyl die digter van “Lyf van ’n vrou” haar liggaam ervaar as “van vel, van mos”. Hierdie digter se hartstog wil hom deur sy geliefde laat ploeg met sy “wilde boerelyf”.

 

die eed3

 

(Fragment)

as my hande ooit die ronding

van jou lyf sou vergeet

die kurwes en die holtes

van jou warm gladde vel –

mag hulle opswel soos spanspekke en bars

mag die miere hulle opvreet

in die nag wanneer ek onder die lakens lê

mag hulle afvrot in die donkerte van die aarde

 

Lyf van ʼn vrou4

Lyf van ʼn vrou, wit heuwels, wit dye,

jy is soos die aarde in jou oorgawe.

My wilde boerelyf ploeg deur jou

en laat ʼn seun opspring uit die aarde se diepte.

 

Ek was eensaam soos ʼn tonnel. Voëls het gevlug vir my. En die mag van die nag het my binnegedring.

Vir oorlewing het ek jou in ʼn wapen omgesmee,

soos ʼn pyl in my boog, ʼn klip in my slinger.

 

Maar die uur van vergelding sak neer, en ek het jou lief. Liggaam van vel, van mos, van gretige, stewige melk. O, die vase van die bors! O, die oë vol afwesigheid!

O, die pubis-rose! O, jou stem, stadig en treurig!

 

Lyf van my vrou, ek sal voortbestaan deur jou guns. My dors, my oneindige verlange, my besluiteloosheid! Donker rivierbeddings waar die oneindige dors vloei, en vermoeienis volg, en oneindige smart.

 

Mens moet nogal deeglik soek om ’n gedig te kry wat neponimies is met die koel, anderse werklikhede van Tomas Tranströmer se poësiewêreld. In “Agter die gordyn” kry mens so ’n gedig deur die eietydse Meksikaanse digter, Coral Bracho (gebore 1951). Haar “ander wêreld” en “ander werklikheid” klop baie goed met Tranströmer se omkerende werklikhede en deurbreking van werklikheidsgrense.

 

Detrás de la cortina

 

Coral Bracho

Detrás de la cortina hay un mundo de calma,

detrás del verde espeso

Agter die gordyn5

 

Agter die gordyn is ’n wêreld van kalmte,

agter daardie groen

’n skuilplek,

’n diep stilte.

Dit is ’n onaangetaste koninkryk, met sy stilte.

Vanuit die vloeiende verskyning

van ’n ander wêreld,

vanuit daardie ander werklikheid van verstrooide geluide;

vanuit daardie ander tyd

vasgevang, roep hulle my.

 

Elegi

 

Jag öppnar den första dörren.

Det är ett stort solbelyst rum.

Tomas Tranströmer

 

 

Elegie6

Ek maak die eerste deur op.

Dit is ‘n groot sonverligte kamer.

‘n Swaar motor ry verby in die straat

en laat die porselein rittel.

Ek maak die tweede deur oop.

Vriende! Julle het die donker gedrink

en sigbaar geword.

Die derde deur. ‘n Smal hotelkamer.

Uitsig op ‘n agterstraat.

‘n Lamp wat glinster op die teer.

Pragtige klomp uitgebrande ervaringe.

 

Vir die meeste lesers van Afikaanse poësie is Boerneef seker ’n geliefde digter. Sy heerlik boerse taal en vertellinge uit die idilliese plaaslewe bied ’n nogal nostalgiese genot. Dit is ook ietwat van ’n verrassing as mens NP van Wyk Louw se Klipwerk oopslaan en ontdek of herontdek hoe neponimies hierdie gedigte is met Boerneef se verse.

Kyk gerus ook na Helize van Vuuren se onlangse essay “Osip Mandelstam. Vertaling in Afrikaans” in Versindaba. In een van haar kommentare wys sy op ooreenkomste tussen Mandelstam en Van Wyk Louw se werk. Mandelstam het onder andere die titel “Tristia” gebruik.

 

Boerneef

 

Twee torras van torresvedras

krap mekaar se nekke

vier laatvye van adamsedras

kruie en kruie en kruie

met die slingerwielkar

teen Gydo se pas

honou kandas

hanou malgas

hookha kandas en malgas

in Gydo se pas

los die moordasie van adamsedras

en krap mekaar se nekke

soos die twee torras van torresvedras.

 

Klipwerk

 

dat akkers op die sinkdak val

en vye op die ringmuur breek

*

die katstert en die angelier

verlede jaar was die kind nog hier

die swart rapuis en die besembos

hoe’t jy my dan nou gelos

*

die esel staan met sy gat teen die wind

ai, hoe het ek my hart gebind

lank verloor en nooit gevind

máár ek bly haar wel-gesind

onder in die vlei staan ’n botterblom

lank verwag en nooit gekom

swaar is die berg en die hart is dom

hy vir haar en sy vir hom

Hier is ook ’n vers, opgeteken uit die volksmond wat sy neponimiese kleur toon met die ander twee gedigte.

 

Opgeteken uit die volksmond”

 

Staan troei, staan troei

want die bulkalf

wil kom by die koei.

Wie bulk so daar

by die tollies?

Kyk hoe groen is die mielies,

water loop handeviervoet

in die vore.

Daar wei die ooie tussen die hamels

maar die jongmanne is bra skamels.

Die meisie se rooi hakskene,

nee hoe lam voel my bene.

So breek dit, breek die dag,

rooi druk stadig aan die swart.

So breek dit, breek my hart.

Bronne

 

  1. Uit: “Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte”

Saamgestel deur Fanie Olivier

Vyfde, uitgebreide uitgawe – Human & Rousseau

“gevleueld”

Carina Stander.

  1. Uit: “Arbol adentro”

“Die boom hierbinne”

Octavio Paz

Noche, día, noche”

“Nag, dag, nag”

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

  1. Uit: “Die heel mooiste Afrikaanse liefdesgedigte”

Saamgestel deur Fanie Olivier

Vyfde, uitgebreide uitgawe – Human & Rousseau

die eed

Breyten Breytenbach

  1. Uit: “Vandag is Boordensvol”

Pablo Neruda in Afrikaans.

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter.

Naledi 2019

  1. Detrás de la cortina”

Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter

  1. Uit: “Stigar” (1973

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

Tomas Tranströmer: Vertaling in Afrikaans

Wednesday, January 29th, 2020

 

 

Tomas Tranströmer: Vertaling uit Sweeds in Afrikaans. Vert. deur De Waal Venter

 

Under tryck

Den blå himlens motordån är starkt.

Vi är närvarande på en arbetsplats i darrning.

 

 

Onder druk

 

Die blou lug se motordreuning is oorverdowend.

Ons leef hier op ‘n sidderende werksvloer

waar die seediepte skielik kan verskyn –

skulpe en telefone ruis.

 

Skoonheid kan jy net haastig van die kant af sien.

Digte graan op die land, ‘n klomp kleure in ‘n goue stroom.

Die rustelose skadu’s in my kop soontoe gesleur.

Hulle wil in die graan inkruip en dit in goud verander.

 

Donkerte sak toe. Middernag gaan ek bed toe.

Die bootjie vaar weg van die grote.

Jy is alleen op die water.

Die samelewing se romp dryf al hoe verder weg.

 

© De Waal Venter

Octavio Paz. Essay: Vertalings in Afrikaans. (De Waal Venter)

Wednesday, December 18th, 2019

Die Meksikaanse Nobelpryswenner (1990  ) Octavio Paz, is gebore in 1914 en het geleef tot 1998. Hy het ’n wêreldwye reputasie verwerf as voortreflike digter en essayis.

Jascha Kessler, skrywer verbonde aan die Los Angeles Times, het Paz beskryf as “waarlik internasionaal”. Manuel Duran van World Literature Today het gesê: “Paz’s exploration of Mexican existential values permitted him to open a door to an understanding of other countries and other cultures”. Duran het verder gesê dat Paz universele aanklank gevind het sonder om sy unieke eienskappe prys te gee.

Die Nobelprys in Letterkunde 1990 is aan Paz toegeken vir: “Impassioned writing with wide horizons, characterized by sensuous intelligence and humanistic integrity.” (Poetry Foundation)

In poets.org word die volgende gesê: ” His later work shows an ever-deepening intelligence and complexity as it investigates the intersection of philosophy, religion, art, politics, and the role of the individual. ‘Wouldn’t it be better to turn life into poetry rather than to make poetry from life?’ Paz asks. ‘And cannot poetry have as its primary objective, rather than the creation of poems, the creation of poetic moments?’”

In feitlik al sy werk vind mens die versmelting van teenoorgesteldes. Magte wat mekaar teenwerk word in sy gedigte vereenselwig. Die bundel “Air Born/Hijos del Aire” is byvoorbeeld in Engels en Spaans geskryf. Dit is ’n tweetalige reeks sonnette wat Paz saam met die digter en vertaler Charles Tomlinson geskryf het.

Indien ’n gedig nasionale en linguistiese grense wil oorskry, moet dit heen en weer oor die grense kan “vloei”. Paz en Tomlinson het geïllustreer hoe dit gedoen kan word met die skryf van ’n gedig “House”. Tomlinson het die eerste vers in Engels geskryf wat toe deur Paz vertaal is. Paz het die tweede vers in Spaans geskryf en dit4 is deur Tomlinson vertaal.

’n Gedig in Spaans en Engels

 Hier is die eerste deel van die gedig:1

La casa se construye con lo ahí encontramos           One builds a house with what is there

(con crin ligaban la argamasa – había caballos)         (horsehair bonded the plaster when horses                                                                                                    were)

y con lo que traemos (la rima anda escondida):        and of what one brings (the rhyme concealed):

para su tiempo, espacio – tiempo para su                  space into its time, time to its space

espacio.

Mas nacemos en casa que no hicimos.                     Yet we are born in houses we did not make.

(Terloops, ek vind die tweede Engelse reël ’n bietjie onsamehangend. Ek sou dit vertaal het as: “Die pleister is met perdehare gebind – daar was perde”)

Volgens ’n medewerker van World Literature Today, Frances Chiles, het Paz probeer om ’n gevoel van “gemeenskap” te bewerkstellig in sy gedigte, iets wat hy gemis het in die hedendaagse wêreld. Paz het die Neustadtprys in 1982  ontvang. In sy ontvangstoespraak het hy sy beklemtoning van botsende gedagtes soos volg verduidelik: “Pluraliteit is Universaliteit, en Universaliteit is die erkenning van die bewonderenswaardige diversiteit van die mens en sy werke … Om die verskeidenheid visies en benaderings te erken, is om die rykdom van die lewe te bewaar en sodoende dit te laat voortleef.”

Octavio Paz in Afrikaans

Hier volg ’n paar gedigte van Paz wat ek uit Spaans vertaal het. In die eerste gedig merk mens duidelik die teenstrydighede en botsende idees wat hy in sy poësie met mekaar versoen. Byvoorbeeld:

“Alles is sigbaar en alles is ontwykend,

alles is naby en alles is onaanraakbaar.”

Uit: “Árbol adrento”

 Entre irse y quedarse

 Entre irse y quedarse duda el día,

enamorado de su transparencia.

Tussen gaan en bly

 Tussen gaan en bly huiwer die dag,

verlief op sy deursigtigheid.

Die sirkelvormige namiddag is nou ’n baai:

waar die wêreld in stilte heen en weer wieg.

Alles is sigbaar en alles is ontwykend,

alles is naby en alles is onaanraakbaar.

Papier, ’n boek, ’n glas, ’n potlood

rus in die skadu van hulle name.

Die klopping van die tyd in my slape herhaal

dieselfde koppige sillabe van bloed.

Die lig verander die onverskillige muur

in ’n spookagtige teater van weerkaatsings.

Ek bevind myself in die middel van ’n oog;

hy sien my nie, ek sien my in sy staring.

Die oomblik verdwyn. Roerloos,

Ek bly en ek gaan: ek is ’n pouse.

In die gedig word dit duidelik dat die digter die werklikheid  as een groot geheel sien. Die mens is deel van die natuur en die aarde en alles wat daarin is. Die mens is selfs een met die tyd:

“Ek bly en ek gaan: ek is ’n pouse.”

Franse invloed

 Paz het baie geleer by Franse digters soos Arthur Rimbaud en André Breton. Paz het gemeen dat die kern van Breton se poëtika daarin geleë was dat Breton gedink het dat “die natuur taal is”. Om hierdie taal te herwin, moet ons terugkeer na die natuur, voor die val en die geskiedenis. “Volver a la naturaleza, antes de la caída y de la historia.”

In Breton se geskrif “Alchimie du verbe” stel hy dit dat poëtiese visie direk oorgedra moet word, nie beskryf word nie. “Le poète devra faire sentir, palper, écouter ses inventions …cette langue sera de l’âme, résumant tout, parfums, sons, couleurs”

“Die digter moet dit moontlik maak dat sy werk gevoel, gehoor kan word … hierdie taal is van siel tot siel, en dit verstaan alles – geure, klanke, kleure.”2

 Terloops, hierdie gedig hierbo is ook deur Joan Hambidge vertaal met die titel “Tussen gaan en bly.” Die gedig kan op haar blog “Woorde wat weeg” gelees word.

Die volgende gedig het ’n paar onderafdelings:

Uit: “Árbol adentro”

 Al vuelo (1)

 Naranja

Pequeño sol

quieto sobre le mesa,

fijo mediodía.

Algo le falta:

noche.

IN VLUG (1)

 Lemoen

 Klein son

stil op die tafel,

ewigdurende middag.

Iets kom kort:

nag.

Dagbreek

 Op die sand

voëlgeskrifte:

memoires van die wind.

Sterre en kriek

 Die ruimte is ontsaglik groot.

Daar bo is wêrelde gesaai.

Onversteurd,

sonder vrees vir soveel nag

die onversetlike kriek.

Non-visie

 Leë uur, reservoir

waar my gedagtes

hulleself drink.

Vir een geweldige oomblik

het ek my naam vergeet.

Bietjie vir bietjie raak ek ongebore,

deurskynende aankoms.

Kalmte

 Maan, horlosie van die sand:

die nag loop leeg,

die uur is verlig.

Treffend in hierdie gedig is die teenstellings wat versmelt word om nuwe konsepte te skep:

ewigdurende middag/nag

Die ruimte is ontsaglik groot/die onversetlike kriek

Bietjie vir bietjie raak ek ongebore

Paz het heelwat liefdesgedigte geskryf. Waar Pablo Neruda se liefdesgedigte vol vurige, byna onbeteuelde hartstog is, is Paz se hartstog verfynder en ietwat meer abstrak.

Uit Arbol adentro (Octavio Paz)

Noche, día, noche

 1.

 Chorro de luz: un pájaro

cantando en la terraza.

En los valles y montes

de tu cuerpo amanece.

(Fragment)

Nag, dag, nag

 Stroom lig: ’n voël

singend op die terras.

In die valleie en berge

van jou liggaam ontwaak dit.

2.

Vuur slaap in die nag,

water wat laggend wakker word.

3.

Onder die blaredak

van jou hare

jou voorkop:

bome,

helderheid tussen die takke.

Ek dink aan tuine:

om ’n wind te wees wat ritsel deur jou herinneringe,

om die son te wees wat tussen jou fyn takkies deurbeweeg!

4.

Aan die voet van die palm,

lank soos ’n barbaar

golwend groen teen die aanvallende son

rus jy.

’n Poel

– water in die skadu’s – jou liggaam.

Stilte. Enorme namiddag klop

byna onopsigtelik.

Tussen jou bene vloei die koppige tyd.

5

’n Aar van sonlig, lewende goud,

gleuwe, kruise, spirale,

groen sterrestelsels:

die driehoekige insek

vorder deur die gras

drie of vier millimeter per uur.

Vir ’n oomblik het jy

dit in die palm van jou hand gehou

(waar die noodlot sy arabeske geheime afteken):

dit is ’n lewende juweel, ’n kreatuur

wat miskien uit Titania geval het

en jy laat dit met groot respek

teruggaan na die Groot Al.

6

Die dag, volkome blom,

brand uur na uur.

’n Ander blom, swart, ontvou.

Ongemerk steek jy

die skadu oor

en kom binne, dame van die nag.

Skaars ’n golf,

skaars ’n geur, wit,

strek jy uit op my bed.

En word weer ’n vrou.

7

Vlaktes van die laken

en nag van liggame,

gety van begeerte

en grot van drome.

8

Onder jou ooglede slaap

’n ontasbare dorp.

Gretige warrelwinde,

kinders van aanraking word beliggaam,

drink bloed, is die veranderende

vorms van begeerte

en is altyd dieselfde:

die opeenvolgende gesigte

van die lewe wat die dood is,

van die dood wat die lewe is.

Een van die temas wat Paz se werk kenmerk, is die idee van ’n rivier. Hy praat soms van die gedig as ’n rivier wat alles meevoer. Maar dit word ook aangewend om mense en menseverhoudings uit te beeld soos in die volgende gedig.

Antes del comienzo

 Ruidos confusos, claridad incierta.

Otro día comienza.

Voor die begin

 Verwarde geluide, onsekere helderheid.

Nog ’n dag begin.

Dis ’n halfverligte kamer

en twee liggame uitgestrek.

In my kop is ek verdwaal

op ’n vlakte sonder enigiemand.

Nou slyp die ure hulle knipmesse.

Maar langs my haal jy asem;

intiem en verwyder

vloei jy sonder om te beweeg.

Onbereikbaar as ek aan jou dink,

aan jou raak met my oë,

jou sien met my hande.

Drome skei ons

en bloed verenig ons:

ons is ’n rivier van polsslae.

Onder jou ooglede

word die saad van die son ryp.

Die aarde

is nog steeds nie werklik nie,

die tyd huiwer:

al wat seker is

is die warmte van jou vel.

In jou asemhaling hoor ek

die gety van bestaan,

die vergete sillabe van die Begin.

Samevattend

 Octavio Paz het diep spore getrap in die wêreldletterkunde en sy invloed word vandag nog baie sterk gevoel. Sy siening van die mens en sy plek in die natuur raak al hoe meer relevant in hierdie tyd dat ons besef dat ons gevaar loop om die omgewing waarin ons leef te vernietig, en onsself daarmee.

 Bronne

 1. Aangehaal in: Poetry Translation as Expert Action Process, priorities and networks, Francis R Jones, 2011. Newcastle University. John Benjamins Publishing, Company. Amsterdam:Philadelphia

2. Aangehaal in: “Octavio Paz: A Study of his Poetics”, Jason Wilson, 1979. Cambridge University Press.

De Waal Venter. Paleis

Monday, November 18th, 2019

Vir steg in, En enda väldig sal,

tyst och tom, där golvets yta låg

(“Palastet”, Tomas Tranströmer)

 

Ons stap in. ’n Yslike groot saal,

stil en leeg, waar die vloeroppervlak

uitstrek soos ’n verlate skaatsbaan.

Al die deure is toe. Die lug is grys.

 

Skilderye teen die mure. Ons sien tonele,

leweloos saamgedring: skilde, weegskale

visse, vegtende gestaltes in ’n

doofstom wêreld aan die anderkant.

 

’n Beeld is geplaas in die leegte:

eensaam in die middel van die saal ’n perd,

maar eers merk ons hom nie op nie

want ons is oorweldig deur al die leegheid.

 

Sagter as asemhaling in ’n dop

is geluide en stemme hoorbaar uit die stad

malend in die verlate ruimte,

murmelend en soekend na mag.

 

Ook iets anders. Iets duisters

verskyn op die drempels van ons vyf

sintuie sonder om daar oor te gaan.

Sand loop in al die stil glase.

 

Dit het tyd geword om te roer. Ons loop

na die perd. Hy is yslik,

swart soos yster. ’n Beeld van mag self

wat oorgebly het toe die vorste weggegaan het.

 

Die perd sê: “Ek is die Enigste.

Die leegte wat op my gery het, het ek afgegooi.

Dit is my stal. Ek groei stadig.

En ek eet die stilte hierbinne.”

 

De Waal Venter. Verdiep in Tranströmer

Monday, November 18th, 2019

Hierdie gedig bestaan hoofsaaklik uit aangepaste aanhalings uit verskeie van Tomas Tranströmer se gedigte en een uit ’n gedig van Van Wyk Louw.

 

Ek het verdiep geraak

in die boek met gedigte.

Op die voorblad

is die gesig van die digter.

 

Ek het gevoel hoe ek insak,

dieper, tot by die eerste gedig.

In die nag.

Die motor se kopligte

laat huise verskrik opkyk.

 

Nog dieper: Dit is ’n groot leë saal.

In die middel staan ’n perd.

Sy hoewe stommel

op die mosaïekvloer.

 

Dieper en dieper.

Die pil los op in die glas water,

vou oop soos ’n valskerm

wat boontoe val, dieper.

 

Die klavier staan in die lig

wat skeef uit die lamp val

en neurie sag vir homself.

Dit kan nogal

’n Schubert-melodie wees.

 

Dieper die nag in

waar die sneeu aanhoudend val

soos ’n knaende gewete.

’n Uil vlieg geluidloos

oor die donker stilte

van die woud.

 

Ek volg die uil,

dieper die verlate landskap in,

tot by die reënkoue see

wat die geankerde skepe

ligweg aan die slaap probeer sus.

 

Ek dink ek het iemand

by ’n deur sien inloop,

daar was vir ’n oomblik lig

agter die deur

voor dit weer toegemaak is.

Ek dink dit is ek.

 

De Waal Venter. Traduttore, Traditore!

Thursday, October 31st, 2019

 

Traduttore, Traditore!

’n Verantwoording van die vertaling van Pablo Neruda in Afrikaans

 Traduttore, Traditore! Die vertaler is ’n verraaier! Hierdie bekende gesegde het êrens in die sestiende eeu ontstaan en sedertdien het seker elkeen wat ’n vertaler was, en is, kennis geneem hiervan. Hoekom “verraai”?

Die meeste vertalers en mense wat oor vertaling besin, aanvaar dit dat geen vertaling ’n presiese weergawe kan wees van die bronteks nie. Die ekwivalente van woorde in brontaal en teikentaal stem nooit een honderd persent ooreen nie. Daar is verskille in gevoelswaardes, konnotasies, verstaanbaarheid en ander eienskappe.

Sy het ander oë in Afrikaans

Met die vertaling van Pablo Neruda se gedigte wat gepubliseer is in die bundel “Vandag is boordensvol”1 het ek dikwels gedink aan die “traditore”-aspek van wat ek besig was om te doen. Een van Neruda se bekendste gedigte is “Puedo Escribir Los Versos …”2 . Ek het die titel soos volg vertaal: “Ek kan vanaand die weemoedigste verse skryf”.

In die sesde strofe kom die volgende reël voor:

“Cómo no haber amado sus grandes ojos fijos.”

 

Die vertaling uit “Vandag is boordensvol”:

“Hoe kon ek nie haar groot rustige oë liefgehad het nie.”

 

Laat ons eerstens kyk na die frase “ojos fijos”.

 

Ek dink dit kan met reg gesê word dat daar min (indien enige) woorde in ’n taal bestaan wat net een betekenis het – wat geen ander bybetekenisse of konnotasies het nie.

In die woordeboek “Diccionarios” kry mens die volgende betekenisse vir die woord “fijos”: “fixed, fastened, firm, steady, stable, secure, regular”.

Die gedig, soos die titel aandui, het ’n atmosfeer van weemoed, van verlange, ’n mate van wanhoop en smart. Om die frase: “Cómo no haber amado sus grandes ojos fijos” bevredigend in Afrikaans te vertaal, kon ek nie op die letterlike weergawes van die woord “fijos” staatmaak nie. “Vaste oë” of “ferm oë”  of iets dergeliks sou geheel en al nie reg aan die gedig laat geskied het nie.

My keuse was dus “rustige oë” wat na my mening goed inpas in die gevoelsfeer van die gedig. As mens dit mooi beskou, is “rustig” dan ook nie te ver van “fijos” se betekenisse nie. Rustige oë kyk nie vinnig rond of knip senuweaagtig nie. Hulle kyk taamlik vas in een rigting, stewig op een plek.

Die vertaling is hier dus “verraad” in die sin dat dit nie een van die letterlike betekenisse van “fijos” ingespan het nie, maar ’n verlangs verwante woord om sodoende hopelik weer te gee wat die digter se waarskynlike bedoeling was.

Neruda se gedigte is in meer as vyftig tale vertaal, onder andere in Engels. En dan is daar ook ’n hele paar verskillende vertalings van sy gedigte in een taal. ’n Engelse vertaler het die frase so weergegee: “How could one not have loved her great still eyes.”3

Hierdie vertaler het ook nie een van die letterlike betekenisse van “fijos” gebruik nie, maar eerder “still”. Dit is nogal nie te ver van “rustige” nie. ’n Nederlandse vertaling is amper identies: “Hoe zou ik niet gehouden hebben van haar grote, stille ogen.”4

Maar in ’n Duitse vertaling het die vertaler ’n heeltemal ander koers gekies:

 

“Wie denn nicht lieben ihre großen, sicheren Augen.”5

 

Letterlike betekenisse van “sicher” is onder andere: “certain, secure, safe” en die uitdrukking “eine sichere Hand” beteken “a steady hand; a sure hand”.

Dit lyk amper of die Duitse en Franse vertalers kop in een mus was, want die Franse weergawe is soos volg: “Comment n’aimerait-on pas ses grands yeux fixes.”6

Die Franse woord “fixes” se letterlike betekenisse is onder andere: “to fix, to fasten, to set, to stare at, to focus on”.

Die Franse en Duitse vertalers het dus besluit om nie “verraaiers” te wees met die bespreekte woord nie, maar eerder “getrou” te bly aan wat hulle gemeen het Neruda bedoel het. Die Nederlandse, Engelse en Afrikaanse vertalers het gevoel dat die letterlike vertaling van die woord nie geskik is nie en het elkeen sy eie vertolking daarvan gegee om te pas in die gedig se toonaard en gevoelswêreld.

Hierdie proses speel af in byna elke versreël in elkeen van die vertaalde gedigte in “Vandag is boordensvol”. Die vertaler moet rekening daarmee hou dat baie (dalk die meeste?) van die mense wat sy vertaalde gedigte lees, nie die bronteks kan lees nie. Hy het dus die dure plig om so goed as moontlik die bronteks om te skep in ’n literêre kunswerk wat die leser ’n goeie idee kan gee van die voortreflikheid van die oorspronklike teks. So gesien, is die vertaler juis nie ’n verraaier nie, maar getroue ondersteuner van die oorspronklike digter.

Daar is nie “peasants” in Afrikaans nie

 In haar boek “Translation and Translation Studies: Introduction to Translation” (2001) stip professor Amparo Hurtado Albir7, ’n leidende vertaaldeskundige, vyf  belangrike vertalingsbeginsels aan. Een van hulle is “Anpassing” (Adaptation).

Prof. Albir beskryf dit as “’n tegniek waarvolgens een kulturele element vervang word deur ’n ander een wat tipies is van die ontvanger-kultuur. Die belangrikste aspek hiervan is die eintlike betekenis van die boodskap eerder as die woorde wat dit uitspel.”

 Die gedig “Cuerpo de mujer” het ek vertaal as “Lyf van ’n vrou” (p. 3). Dit is een van Neruda se vroeë hartstogtelike, erotiese liefdesgedigte. Reël drie lui so in Spaans: “Mi cuerpo de labriego salvaje te socava”.

’n Engelse vertaling gee: “My rough peasant’s body digs in you”.

Die “peasant” hier is die Spaanse “labriego”. Dit is taamlik akkuraat wat Neruda hier bedoel het. Hy het hom dikwels vereenselwig met die gewone arbeider, die handlanger, die peasant van Chile. Lees gerus die reeks “Alturas de Macchu Picchu” in “Vandag is boordensvol”.

Ek het egter gevoel dat “arbeider” in die Afrikaanse konteks nie die beste gevoelswaarde sou hê nie. Die “labriego” van Neruda word goed beskryf as ’n “peasant”. Maar so ’n klas bestaan nie in Suid-Afrika nie. My keuse was dus: “My wilde boerelyf ploeg deur jou”.

Die woord “boerelyf” het in Afrikaans na my mening presies die regte gevoelswaarde. Nou ervaar die leser die hartstog van ’n aardse minnaar, eerder as die twyfelagtige ruheid van ’n “arbeider”.

Maar die Nederlandse vertaler behou die “arbeider”. In Frans beteken “laboureur” iets soos “ploegman”, d.w.s. iemand wat in die boerderybedryf is. Dit het egter nie die ekstra konnotasie van ’n volksman, ’n trotse Suid-Afrikaner, wat die Afrikaanse woord “boer” inhou nie.

 

Nederlands: “Het lichaam van mijn wilde arbeider ondermijnt jou”.8

Frans: “Mon corps de laboureur sauvage, de son soc”.9

 

Die “Aanpassingstegniek” van prof. Albir is dus hier “arbeider” wat iets anders word in die Afrikaanse vertaling om na die vertaler se mening reg te laat geskied aan die gees van die gedig.

Leen my asseblief  ’n paar woorde

 ’n Ander vertaaltegniek wat prof. Albir uitsonder, is “Leen”ibid (Borrowing), d.w.s. om woorde en uitdrukkings in ’n ander taal onveranderd in die teikenteks te gebruik. Sy stel dit so:

 “Using a word or an expression in the original text and placing it as it is, with no modification, in the target text. This can be an expression taken from a third language (e.g., Latin), or a familiar expression by speakers of the target language, or even an untranslatable expression which is not worth explaining.”

’n voorbeeld hiervan is in die gedig “La United Fruit Co.” wat ek weergee as “Die United Fruit Co.” Neruda vertaal nie die Engelse titel van die maatskappy nie omdat hy dit wou weergee soos dit in werklikheid sou kon bestaan.

Die Afrikaanse vertaling doen presies dieselfde. Ander onvertaalde woorde in die gedig is: “Coca-Cola Inc., Anaconda, Ford Motors”. Daar is ook “Banana Republieke”. Neruda gebruik die Spaanse weergawe van die “United Fruit Co.” (la Compañía Frutera Inc.) in die gedig, waarskynlik om dit meer verstaanbaar te maak vir Spaanse lesers. Hy laat egter die “united” uit. Ek het hierdie skryfwyse in die Afrikaanse vertaling netso gevolg.

Jy kan poësie vertaal, jy kan poësie nie vertaal nie.

Dante Alighieri (1265 – 1321) het beweer dat alle poësie onvertaalbaar is, terwyl Yves Bonnefoy meen dat jy kan vertaal deur eenvoudig een gedig as vertaling van die ander te verklaar (1991:186-192). Robert Frost se mening is algemeen bekend: Poësie is dit wat verlore gegaan het in vertaling. Nabokov (1955) het gesê: “The clumsiest of literal translation is a thousand times more useful than prettiest of paraphrase”.

Die spektrum van vertalingsbenaderings strek dus enersyds van “onvertaalbaar” tot volkome vertaalbaar, en andersyds van “feitlik letterlik getrou” tot “vry en selfs herskrywing. My benadering tot vertaling is waarskynlik naby die middelpunt van albei spektra.

Ek noem een voorbeeld. Dit is die gedig “Ausencia” wat ek volledig in Spaans aanbied en daarna die Afrikaanse weergawe. Lesers wat wil, kan dan die twee volledig vergelyk.

Ausencia

Apenas te he dejado,

vas en mi, cristalina

o temblorosa,

o inquieta, herida por mi mismo

o colmada de amor, como cuando tus ojos

se cierran sobre el don de la vida

que sin cesar te entrego.

Amor mio,

nos hemos encontrado

sedientos y nos hemos

bebido toda el agua y la sangre,

nos encontramos

con hambre

y nos mordimos

como el fuego muerde,

dejandonos heridos.

Pero esperame

guardame tu dulzura.

Yo te dare tambien

una rosa.

Afwesigheid

Skaars is ek weg van jou,
of jy gaan my binne, deursigtig
of sidderend,
of rusteloos, verwond deur my
of gevul met liefde, soos wanneer jou oë toegaan op die geskenk van die lewe
wat ek jou aanhoudend gee.

My liefling,
ons het mekaar dorstig gevind, en ons
het al die water en bloed gedrink, ons het mekaar gevind
met honger
en ons het mekaar gebyt
soos vuur byt
wat wonde in ons agterlaat.

Maar wag vir my,
hou jou lieflikheid vir my. Ek sal vir jou
ʼn roos gee.

Die eerste reël in Spaans: “Apenas te he dejado”

As die eerste reël letterlik vertaal word en effens verwerk word om die woordorde reg te stel, kry mens ‘‘Ek het jou skaars verlaat”. Die presies letterlike vertaling met behoud van die oorspronklike woordorde is: “Skaars jou ek het verlaat”.

Dit is seker vanselfsprekend dat enige vertaler ’n sin of frase outomaties sal weergee in die teikentaal se woordorde. Maar wanneer mens by die werkwoord kom in hierdie frase, is die werkwyse nie meer so vanselfsprekend nie. Die Afrikaanse weergawe in die bundel is: “Skaars is ek weg van jou”.

Die toonaard in die Afrikaanse reël het baie verander. In Spaans gebruik Neruda die eenvoudige verlede tyd: “dejado/het verlaat”. In Afrikaans is die tydsaanduiding subtiel anders. “is … weg van”. Hier voel die leser ’n korter tydsbestek tussen die twee minnaars se samesyn en hulle skeiding. Die frase “is … weg van” is nie so implisiet in die verlede as “het verlaat” nie.

Tweedens het ek gemeen dat Neruda nie die meer onaangename betekenis van “verlaat” bedoel het nie. Hy het nie bedoel dat “verlaat” die betekenis het van ’n man wat sy vrou uit die huwelik verlaat het nie, eerder dat twee minnaars in ’n stormagtige liefdesverhouding weg gaan van mekaar en weer bymekaarkom.

Hier wil ek net opmerk dat wanneer ek Afrikaanse woorde kies in ’n vertaling, kies ek feitlik altyd die eenvoudigste een. Dit is kenmerkend van Neruda se poësie dat daar merendeels geen ongewone of tegniese, of elitistiese woorde in voorkom nie. In Afrikaans behoort dit ook so te wees wanneer daardie gedigte vertaal word.

In die gedig hierbo kom die volgende reëls voor:

“My liefling,
ons het mekaar dorstig gevind, en ons
het al die water en bloed gedrink, ons het mekaar gevind
met honger
en ons het mekaar gebyt”

Al die woorde in die uittreksel hierbo bestaan uit twee lettergrepe.

Die eerste twee reëls in Spaans:

“nos hemos encontrado

sedientos y nos hemos”

Hier kom twee en drie lettegrepe voor. Die Afrikaans neig na nog groter eenvoud as die Spaans.

Ek wil volstaan met net hierdie uittreksels uit die gedig. Ek dink die kort analise hierbo toon aan waar my vertaalbeleid op die spektrum lê: behou so ver moontlik van die kerninhoud van die Spaans, maar met ’n poging om die Afrikaans treffend en vars aan te bied.

Die streng vorm

Die verskillende soorte sonnetvorme het taamlike streng reëls wat betref metrum, reëllengtes, strofes en getal reëls. Neruda het heelwat sonnette geskryf, maar hy het dit in ’n soort vrye vorm gedoen. Hy het wel dikwels die oktet en tersine ingespan, maar daar is geen sprake van Shakespearinaase jambiese pentameters nie, asook geen planmatige eindryme nie.

Ek het dus vry gevoel om sy sonnette ook in vrye vorm te vertaal. Dit was dus nie nodig om die rympatroon van die bronteks te probeer navolg nie. Dit is ’n byna onmoontlike taak. Die vertalings van die sonnette kon dus konsentreer op die sin en inhoud en emosionele atmosfeer, eerder as op die vereistes van ’n streng vorm.

Dieselfde geld vir sy odes. Hier het ek Neruda se reëlindeling naastenby gevolg om dieselfde gevoel van stromende, spontane uiting weer te gee. Maar weer eens was daar geen poging om die klankpatroon en (niebestaande) rymskema te probeer navolg nie.

André Lefevere10

Lefevere word saam met ’n paar ander akademici beskou as die grondlegger van die moderne vertaalkunde. In Wikiwand is daar die volgende inskrywing:

“Lefevere11 developed the idea of translation as a form of rewriting, which means that any text produced on the basis of another has the intention of adapting that other text to a certain ideology or to a certain poetics, and usually to both.”

In die proses van die vertaling van Neruda se gedigte het ek nie bewustelik ’n poging aangewend om die “ideologie” in sy gedigte aan te pas in die Afrikaanse weergawes nie. Dit was wel die geval met die poëtika. Ritmepatrone, klankatmosfeer, subtekste, konnotasies, verwysings na sosio-kulturele aspekte en ander eienskappe van ’n poëtika het ingespeel. Die gevolg is dat die Afrikaanse tekste nie noukeurige kopieë van die Spaans wil wees nie, maar ’n eie lewe kry as volwaardige Afrikaanse gedigte met ’n unieke poëtika.

Ek wil afsluit deur kortliks te praat oor ’n tegniek wat ek aangewend het om die Spaanse gedigte so goed as moontlik te verstaan en te internaliseer. Die tegniek bestaan daaruit dat ek probeer het om gedigte te skryf in die styl van Neruda, en om dit so oortuigend te doen dat die gedig miskien sou kon gesien word as ’n gedig van die Spaanse meester.

Om dit te demonstreer, plaas ek hier so ’n gedig wat ek geskryf het. Dit is in die styl vanNeruda se odes. Hy het ’n reeks odes geskryf oor eenvoudige en alledaagse dinge: die tamatie, ui, ’n boek, klere, ens. Maar hy het nie een geskryf oor ’n aartappel nie. Dus bied ek my ode hier aan as ’n naskrywing van Neruda se digkuns.

Ode aan die aartappel

 De Waal Venter

hulde aan Pablo Neruda

‘n Klein aarde,

bruin, glad

soos die dye

van ‘n meisie

wat wag vir haar minnaar.

Die mes

onthul jou wit vlees,

ontskil

is jy naak,

wit

onskuld van kinderjare.

Water dans in kookgenot,

jy duik in,

onverskrokke,

pyn oorkom jy –

‘n heilige wat iets groots sien.

Nou is jy anders,

jy bied

jou siel aan,

jy neem plaas op die glansende wit bord,

pietersielie

loof jou,

botter smelt in jou

volkome teenwoordigheid,

sout seën jou,

jy is aan die spits,

die poorte gaan oop

en orrels dreun,

kore hang ryk tapisserieë

van bewondering

teen die verhemelte,

jy is bevrediging

en nie meer

van hierdie aarde nie.

 

Bronne

 

  • Venter, De Waal. 2019. Vandag is boordensvol. Uitgegee deur Naledi

 

  1. Neruda, Pablo. 1970. Pablo Neruda, Selected Poems. Edited and with a Foreword by Nathaniel Tarn. Houghton Mifflin / Seymour Lawrence, Boston

 

  1. Tonight I can write (The Saddest Lines). Vertaler: W.S. Merwin.

 

  1. “Het mooiste gedicht

 

  1. “PABLO NERUDA text HEUT NACHT KANN ICH DIE TRÜBSTEN TRAURIGSTEN VERSE SCHREIBEN

 

  1. Le Monde.

 

7.“Translation and Translation Studies: Introduction to Translation” (2001)

Wikipedia.

 

  1. “23 gedichten van Pablo Neruda

 

  1. Shortédition

 

  1. TranslationDirectory. Artikel: “Literary Translation. Recent Theoretical Developments”

 

11 André Lefevere. Wikiwand

 

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.

 

Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!

 

=====================================================

Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach

 

kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn

 

ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief

 

mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers

 

[© Nini Bennett. 2019]

=====================================================

René Bohnen

16 September 2019

 

al die honde blaf geel

vandag-vandag

is breyten

taggentag

 

kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme

 

weet

ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier

word

mettertyd ons rymelinge

mymeringe

in ʼn veld van suggestie en skaduwees

 

so minsaam so min saam

skyn

die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid

 

kyk            kyk

 

Woordgogel

hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy

 

bring gloeipampoene vir ons ont-donkering

 

(© René Bohnen. 2019)

*

====================================================

Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019

 

baardbard

elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam

*

vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers

 

die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit

 

die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp

 

toemaar

 

ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom

 

[© Marius Crous  – 2019]

*

=====================================================

Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
heg
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
bloot
voorsiens
in
ons voortgang
in

 

[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]

*

=====================================================

Louis Esterhuizen

Lumier

 

En jy, tot stilstand gebring

 

deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,

 

hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –

 

Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.

 

[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]

*

=====================================================

Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)

 

ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.

 

enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten

breytenbach!

 

[© Diana Ferrus. 2019]

*

======================================================

Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]

 

bruingebrand

in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie

 

om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons

 

meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer

 

wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig

 

[© Pieter Fourie]

*

=======================================================

Melanie Grobler

Sterftejas

’n gedig vir Breyten Breytenbach

 

Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur

 

omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.

 

Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome

 

kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.

 

Alles van waarde is weerloos.

 

[© Melanie Grobler]

*

=====================================================

Pieter Hugo

 

‘n HANDVOL BREYTEN

 

Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan

 

Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.

 

Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf

 

Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig

*

Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig

 

Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal

 

[© Pieter Hugo. Sept. 2019]

*

======================================================

Louis Jansen van Vuuren

 

Liewe Breyten

 

Ek begin ‘n odegedig te skryf:

 

‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe

 

my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:

 

‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook

 

ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’

 

baie geluk Breyten

van Louis

 

[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]

*

======================================================

Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…

 

watervalberaad

                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach

 

die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af

af

vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend

rokend

reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei

 

die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi

 

op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong

 

Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport

 

Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong

 

Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie

 

yours all freaked free in the boweries of the night

 

‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands

 

en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal

 

Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel

 

die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi

 

bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers

 

(Zimbabwe Julie 1989)

 

[© Antjie Krog]

*

======================================================

Johann Lodewyk Marais

 

Wêreldboom

 

Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.

 

(Vir Breyten Breytenbach)

 

[© Johann Lodewyk Marais. 2019]

*

====================================================

Susan Smith

onkant

al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
amasoonriviere
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring
betrap

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’

 

[© Susan Smith. 2019]

*

====================================================

Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)

 

As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.

 

[© Carina Stander / 2019]

*

====================================================

De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 

 

Oda a un lazo

.

El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos

filosofías

 

Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle

filosofieë,

bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap

kragtelose

sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,

onbevange

oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte

stanings

waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls

weg

van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue

weet

wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou

diereriem,

jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip

beskerm

teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,

ligfetus

met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone

breyten

kan kry in die mielieland.

 

[© De Waal Venter. Sept. 2019]

*

=====================================================

Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –

 

Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.

 

Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”

 

Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.

 

Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.

 

Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”

 

Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.

 

Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.

 

Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.

 

[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]

 

===================================================

  •