Posts Tagged ‘Francois de Jongh Konglomeraat’

Resensie: Konglomeraat (Francois de Jongh)

Thursday, June 4th, 2020

 

 

 

Konglomeraat deur Francois de Jongh. Naledi, 2019.

 

Resensie: Stefan van Zyl

38 jaar ná sy debuutdigbundel, Klipsweet (1981), publiseer Francois (F.W.) de Jongh sy tweede digbundel getiteld Konglomeraat (2019). Die twee bundeltitels hou met mekaar verband in dié opsig dat eersgenoemde verwys na verharde dassie-urine op klippe wat in die volksgeneeskunde gebruik is, terwyl laasgenoemde verwys na ʼn rotssoort wat bestaan uit aanmekaar gesemente klippies soos op die voorblad geïllustreer word. In die mediese wetenskap verwys konglomeraat ook na die samestelling van verskillende bestanddele in een massa waar die bestanddele nog afsonderlik onderskei kan word (sien Pharos se Woordeboek vir die Gesondheidswetenskappe). Met die lees van die bundel word dit duidelik dat dit ʼn inventaris is van die digter se uiteenlopende lewenservarings as dienspligtige, onderwyser, joernalis, gesinsman, natuurliefhebber en geograaf.

Die verse, wat ʼn breë spektrum temas dek, word in agt afdelings georden wat siklies beweeg vanaf die digter as vertrekpunt na die verhouding met ʼn geliefde (liefdesverse waarskynlik geskryf vir De Jongh se vrou, Deonora, aan wie die bundel opgedra is); denke en herinneringe aan kinders en kleinkinders; belewing van verskillende omgewings (geografiese, landskap- en reisverse); ervarings as dienspligtige en landsburger (betrokke en oorlogsverse); verse oor indrukke van bepaalde sake en plekke; idees oor poësie en digterskap; en laastens verse oor veroudering, siekte, afskeid en dood.

Die titelvers in die eerste afdeling dien as ʼn soort vrywaring, want die oorwegend sentimentele vrye verse in die bundel rym met die beskrywing van “brokstukke” wat “in die vloei / van die oomblik” geskryf is:

Konglomeraat

My denke sedimenteer
in konglomeraat:
brokstukke en rolklippe
afgeset in verse
ongebonde aan reëlmaat
grootte of vaste vorm
natuurlike spoelgoed
in die vloei
van die oomblik.

Op die agterplat skryf Daniel Hugo dat enkele verse uit De Jongh se debuutbundel ook in Konglomeraat opgeneem is “om die beeld van ʼn gevoelige en vaardige vakman af te rond.” Om meer spesifiek te wees, is 11 verse (oftewel 20%) uit Klipsweet herpubliseer, naamlik “Patrollie”, “Tuisfront”, “My mense”, “Winterberg”, “Somerkruistog”, “Katvoet”, “Bangmaakding”, “Konsentrasiekamp”, “Digter”, “Vinger van God” en “Lakkoliet”. Die redes vir die herpublikasie van verse van ʼn digter met so ʼn beperkte oeuvre kan wel bevraagteken word, maar dit is moontlik ʼn edisiewetenskaplike kwessie waar Klipsweet lankal uit druk is en die uitgewer of digter van die verse in daardie bundel vir ʼn moderne lesersgehoor toeganklik wou maak. Omdat hierdie verse egter nie duidelik as sodanig gemerk word nie, was dit aanvanklik nie moontlik om tussen die ou en nuwe verse te onderskei nie, wat dui op ʼn bestendigheid in die digter se styl en tematiek. Hoewel ek met Hugo saamstem dat De Jongh ʼn “gevoelige” digter is, kom daar wel geykte beeldspraak in sommige verse voor wat met deegliker redigering uitgeskakel kon word: “ek rol jou druppel / vir druppel / om my droë tong” (p. 12), “blinkoog / van verwondering” (p. 15), “klokkielag” (p. 20), “wind se blarefluister” (p. 21), “geraamtes doringtak” (p. 31), “vuurtoring / knipoog” (p. 34), “sterf ʼn duisend maal en meer” (p. 43), “reuk van die eerste reën” (p. 71) en “donker vrese” (p. 72).

Die vers “Geograaf” (p. 24) getuig wel van die digter se poëtiese vermoëns:

Die aarde bestaan.
Komponente:
silikon, aluminium, magnesium
en die kern (Ni/Fe/2 500 grade Celsius)
statistiek mediane grafiek.

Maar daar ís nog mistiek
in groot druppels reën
vulkane vuur
en ʼn berg se versteen.

Kyk vanaand
as die koue los-
glip van ʼn piek
en huise
se hoeke rond
word in die mis
se simboliek.

Die eindrym met “grafiek” en “mistiek”, “reën” en “versteen”, “piek” en “simboliek” gee aan die vers ʼn meer formele struktuur in vergelyking met sommige van die ander verse wat dikwels in die rigting van verkapte prosa neig. Die wetenskaplike beskouing van die aarde in die eerste strofe word goed gekontrasteer met die abstrakte en mistieke beskouing daarvan in die tweede strofe. Beide natuurbeskouings versmelt in die menslike ervaring van die natuur in die derde strofe en dui op ʼn weldeurdagte idee wat in die vers ontwikkel word. Die vers dien ook as grondlegger vir ander verse oor die natuur en geografie in die vierde afdeling wat handel oor die Karoo (“Karootuin-ode” en “Droë Winter”), die Boland (“Maart in Worcester”), die Kalahari (“Somerkruistog”), die Weskus (“Konsentrasiekamp”), die Kaapse Middellande (“Glen Avon”) en die Strandveld (“Ode aan Gansbaai”). Daar is ook verse oor Namibië (“Vinger van God”) en Nederland (“Dambordspelers van De Walletjes”) in die sesde afdeling. Sommige verse dien as mini-inventarisse waarin die volksname van plantsoorte (soos “bababoudjies”, “beeskloutjies”, “koesnaatjie”, “wildegansie”, “katjiedrieblaar”, “kinkelbessie” en “sieketroos”) opgeskryf en sodoende bewaar word.

Die digter se ervaring van en verhouding met die omgewings waarvoor hy lief is, is egter ook kompleks weens dit wat hy in hierdie ruimtes ervaar. In die vers “Vryspraak” (p. 47) word hierdie worsteling as “[e]ienaar van geboortegrond / erfgrond, besitgrond / bloedgrond, swerfgrond / haatgrond” uitgebeeld. Ook die ervarings van diensplig tydens die Grensoorlog in afdeling vyf word met fyn waarneming geskets teen die agtergrond van die natuur. Die natuur word trouens deurgaans op een of ander manier met die temas en beelde van die verse in die bundel vervleg wat dui op die digter se voorliefde vir en kennis van die onderwerp.

Die vers “Digter” (p. 63), wat ook in Klipsweet verskyn het, gee ʼn blik op die digter se beskouing van poësie en die skryf daarvan:

Julle het jul tonge ontwortel
en soos groente op die mark kom lê
om bleek te word in die son.
Maar tog is ek op julle aangewys;
my tong moet in jul ore trom
wanneer ek reeds doof en dood is
en die dun vlies waarop woorde speel
net stof en sonder klank is.
Of julle moet ʼn beentjie
met ʼn skoon breuk uit my bors uit breek
sodat dié suiwer klank my deel kan wees.

Die versugting “my tong moet in jul ore trom / wanneer ek reeds doof en dood is” kan gelees word as die digter se behoefte om iets konkreets na te laat in die vorm van sy verse, of, soos in die vers “Meester” (opgedra aan W.E.G. Louw), sy “woordswaels / met herfs / op ʼn somervlug” te kan stuur (p. 68). Die derde vers in “Kortverse” (p. 64) toon dat die digter deeglik bewus is van die moontlikheid dat hy vergeet kan word:

Ek sal sterf
as ʼn man van geen belang
want ʼn dienaar
word maklik vervang.

Die skryf van verse word dus ʼn konkrete poging om nie in die vergetelheid te verdwyn nie en die verse in die daaropvolgende slotafdeling handel heel gepas oor veroudering (“Fopspeen”), siekte (“Nagwaak”) en afskeid meegebring deur die dood (“Afskeid” en “ʼn Kind se liefde”). Ten spyte van verhoudings met ander bly die mens inherent alleen, soos in die slotvers “Alleending” (p. 75) beskryf word:

Die een
wat my gaan uitlê
moet aan klippe vat
soos aan ʼn blom,
sywurms of die vlerke
van ʼn mot.

Hy moet
ʼn droë tak kan breek
en die grein sien vlam
voordat hy die vuur
aansteek in die hout.

Só een
sal my net so stukkend
en sonder tooisels los –
hy sal weet:
dis ʼn alleending
om in die vlees
dood te wees.

Konglomeraat is myns insiens nie ʼn grootse toevoeging tot die Afrikaanse poësie nie, maar wil dit ook nie noodwendig wees nie. Die algemene liefhebber van poësie behoort hierdie bundel “sonder tooisels” te waardeer vir die eerlikheid waarmee De Jongh met sy onderwerpe omgaan.

 

 

Onderhoud met Francois de Jongh (Konglomeraat)

Wednesday, May 6th, 2020

 

 

 

Hannes Visser gesels met Francois de Jongh oor sy bundel Konglomeraat

 

Hannes Visser: Francois, baie geluk met jou bundel, Konglomeraat wat deur Naledi uitgegee is, en dankie vir die voorreg om hom te kon lees. Die 56 gedigte in die bundel raak ‘n wye verskeidenheid temas aan; van liefdesverklarings, plekke, tuinwerkers, prostitute, diensplig tot introspeksie en die dood. Dit kan waarskynlik ook nie anders nie, want jou klerekas hang vol van verskeie neringe; onder andere onderwyser, joernalis, sakeman, gesinsman en natuurlik digter. Watter een van hulle sou jy nie graag weer wou doen nie en waarom nie?

 

Francois de Jongh: Elke beroep is ‘n tydsame geslypte pyl in my koker. Onderwys het sin gebring in los feite wat tot eenheid kon bind tydens die voorbereidings van lesings. Dan was daar ook die voorreg om dinge te beleef deur die vars oë van studente. As joernalis was ek soos ‘n melker voltyds aan die speen. Heeldag besig tot die nuus sak. ‘n Gedissiplineerde verslaggewer binne die grense van feite, emosie en woordekonomie. Die sakewêreld verg logika, waagmoed en leierskap – ‘n alleenpad.

Die gesin bly die kern van alles en digkuns was nie ‘n keuse nie. Dit was vanaf my jeug en is steeds waar ek sin vind in  woord, beeld en klank. Ek is dus nie spyt oor my uiteenlopende beroepe nie en gelukkig is die tyd van keuses nou verby.

HV: Die volgende vraag is waarskynlk een wat jy dikwels kry. Jou debuurbundel Klipsweet het in 1981 verskyn. Waar het jy jou digkuns vir die afgelope 38 jaar weggesteek of het jy skelm-skelm gedig en wat het jou nou genoop om weer te publiseer?

 

FdJ:   In die vroeg tagtigs het die Kaapse Skrywersgroep gereeld elke maand bymekaargekom, gedagtes gewissel, voorgelees en bespreek. Daaruit het die Grafier, ‘n tydskrif vir jong skrywers, wat deur Perskor uitgegee is, gevloei. Etienne van Heerden was redakteur en ek was verantwoordelik vir poësiekeuring. Die onderwys het my egter uit hierdie vrugbare dampkring na die Karoo geneem. Daarna het my beroepe  baie op my tyd aanspraak gemaak en ek het so ‘n lessenaarlaaidigter geword met hier en daar’n publikasie. Die afgelope 23 jaar was ek onder een mus voltyds joernalis, redakteur, uitgewer en eienaar van Gansbaai Courant. Nou het ek weer tyd vir poësie.

 

 HV: Die titel, Konglomeraat, is ‘n geologiese term  wat onder meer op die voorplat uitgebeeld word.  Waar kom jou belangstelling in die geologie vandaan?

 

FdJ: Van kleins af het my pa my bewus gemaak  van die wonder van gesteentes. Ook dat klippe die koskas van grond is. Dit verweer en vorm grond ryk aan minirale waaruit alle lewe spruit. Dit het daartoe gelei dat geografie en argeologie my vakkeuses op universitiet was.

HV: Een van die betekenisse van konglomeraat is ook “toevallige samevoeging van ongelyke dele”. Is dit van toepassing op jou digbundel?

 

FdJ:  Geologies gesien is Konglomeraat wel ‘n samevoeging van verweerde gesteentes, klippe en klein brokstukke wat deur water afgevoer en saam neergeset is. Dit is dan met ‘n bindstof ingesement . So is my bundel ook ‘n versameling van verse wat oor ‘n tydperk van jare met die vloei van die oomblik geskep en afgeset is. Nou het hul hulle lê in Konglomeraat gekry.

HV: Elke digter het sy eie manier om ‘n bundel saam te stel. Sommiges se gedigte verloop chronologies, andere is ‘n poespas van verse en ander verkies weer om gedigte tematies te groepeer. Hoe het jy besluit op jou indeling van agt dele?

 

FdJ:  Die agt dele is die natuurlike gevolg van waar my  verse die beste gestalte in die bundel vind.

 

HV: Een van die moeilikste take vir my is om alle gedigte met ewe veel aandag te lees, maar ek moet bieg ek kry dit nie reg nie, want in elke bundel is daar ‘n twee of drie karnallies wat van die bladsye af spring en in my kop nesskop. In jou bundel is daar ‘n hele aantal van hulle en ek wil graag een deel.

 

Bosslaper  

Die joernalis

draai teleurgesteld

by die polisiestasie weg:

maar net ‘n bosslaper

wat versuip het in die berg.

Toe hul sy liggaam

ná drie dae

uit die kranspoel haal

vertel die steekbaardhond

in sy arms

self die verhaal

 

‘n Hele verhaal in elf kort versreëls. Jy was ‘n joernalis en het hierdie gedig ook aan ‘n ander joernalis, Marlene Malan, opgedra. Tot watter mate het die joernalistiek bygedra tot jou digkuns?

 

FdJ: As joernalis beleef jy daagliks die wel en weë van ‘n gemeenskap. Soms deel jy blydskap en partykeer word jy diep geraak deur ontroosbare trauma en hartseer. Dit steek vas in jou kop en kan ook in verse manifesteer.

 

HV: Jy is ook, soos digters en skrywers moet wees, ‘n fyn waarnemer en dit blyk duidelik uit die eerste strofe van Karootuin-ode

 

Daar is niks

vir dié

wat nie kyk nie

en net stilte

vir dié

wat nie luister nie

 

Dink jy fyn waarneming is iets wat mens kan ontwikkel of is dit ‘n gawe wat sommiges het en ander nie?

 

FdJ:  Ek kan nie namens ander praat nie, maar na my mening vloei fyn waarneming uit sensitiwiteit vir die omgewing en ‘n sosiale IK. Indrukke en gebeure is kompos vir die muse.

HV:  Glo jy dat digters slegs oor dit moet skryf wat hulle ken en ervaar het, en is dit by jou die geval?

 

FdJ:  Ek kan net skryf oor dit wat tot my spreek.

 

HV: Nog ‘n gedig wat onder die karnallie-groep val is Tetelestai die Griekse woord vir ‘volbring’ wat Jesus glo aan die kruis geuiter het.

 

Tetelestai

(Vir Deonora)

Ek dra jou

soos ‘n wynsak saam

in die kleinribholte

van my sy

vir die breek

van die middagbrood

en die volrond sak

van die son

 

Ek rol jou druppel

vir druppel

om my droë tong

en proe:

dit is volbring

 

Behalwe dat dit ‘n roerende gedig is wat ek oor en oor kan lees, is nog ‘n rede dat dit in my kop vassteek dat dit my herinner aan my gunsteling kwatryn van Omar Khajjam, en ek vertrou Daniel Hugo sal nie omgee as ek sy vertaling gebruik nie:

 

Met ‘n verseboek in die skaduwee,

‘n bottel wyn, ‘n brood en jy daarmee

saam om vir my te sing in die woestyn-

en woestyn word ‘n paradys vir twee

 

Nou die vraag na my lang opstel hierbo:  Het jy ‘n gunsteling bundel of digter waarheen jy telkens terugkeer vir inspirasie of kom inspirasie vanself?

 

FdJ: DJ Opperman en die Amerikaanse digter , EE Cummings, het my as jongman geïnspireer. Poësie is egter nou my inspirasie en vele verse oor ‘n wye spektrum bly my by. Verder kom inspirasie in die reël vanself. Musiek klonter partykeer saam.

 

HV: Nasionale diensplig was die vreemdste ervaring van my lewe en ek glo nie ek sou ooit ‘n gedig daaroor kan skryf nie, dit was eenvoudig te onwerklik. Maar, vir baie was dit ‘n vormingsfase. Met die lees van Patrollie en Tuisfront het ek gewonder tot hoe ‘n mate het diensplig bygedra tot jou woordkuns?

 

FdJ: Dit het my geleer dat jy binne eenvormigheid ‘n indiwidu in jou denke kan bly en so ontvlugting vind.

 

HV: Voordat ek groet, moet ek vra: Ek het nie nog 38 jaar om te wag vir ‘n volgende bundel nie. Is daar een in die vooruitsig?

 

FdJ: Die skeppingsdrang is nog nie geblus nie en solank die muse my besoek, dig ek.

 

HV: Francois, baie dankie vir die geleentheid om met jou te kon gesels en vir jou bydrae tot die digkuns. Gun my om met nog een van my gunstelinggedigte uit jou bundel af te sluit; jou slotgedig.

 

Alleending

 

Die een

wat my gaan uitlê

moet aan klippe vat

soos aan ‘n blom,

sywurms of die vlerke

van ‘n mot.

 

Hy moet

‘n droë tak kan breek

en die grein sien vlam

voordat hy die vuur

 aansteek in die hout.

 

Só een

sal my net so stukkend

en sonder tooisels los –

hy sal weet:

dis ‘n alleending

om in die vlees

dood te wees.

 

 

  •