Posts Tagged ‘Gustav S. Preller’

Johann Lodewyk Marais. Op Eugène N. Marais se spoor (13)

Thursday, November 11th, 2010
Ringmuur by die begraafplaas

Ringmuur by die begraafplaas

Om die groot begraafplaas op Pelindaba  is daar ‘n gestapelde ringmuur, wat mens laat vermoed dat die Prellers op ‘n groot nageslag gereken het.

In die suidwestelike hoek van die begraafplaas is die grafte van Debora Pretorius en haar man, Swart Martiens Pretorius, asook die graf van Hannie Preller se moeder, Cornelia Magdalena Pretorius (vrou van Piet Pretorius). Die eerste twee persone is hier herbegrawe toe daar in die 1920’s met die bou van die Hartebeespoortdam begin is en gevrees is dat die grafte daar onder die water sou verdwyn.

Die Preller-grafte is in die noordoostelike hoek van die begraafplaas. ‘n Voetpad loop tussen die bome diagonaal deur die begraafplaas vanaf die Pretorius-grafte. In die Preller-deel van die begraafplaas is Gustav en Hannie begrawe, terwyl die as van twee van hulle drie seuns ook hier geplaas is. Van Gustav en Hannie se kleinkinders se as is ook hier. Enkele van die pottebakker Lindsay Preller, Bob Preller se Jamaikaans gebore vrou, se porseleinduiwe is nog op die (geskende) grafte te sien.

Gustav en Hannie Preller

Gustav en Hannie Preller

 

In 1922 is ‘n monument van opgestapelde diabaasklippe (of blouysterklip) in die suidwestelike hoek van die begraafplaas vir Swart Martiens en Debora opgerig. Van hier af het ‘n mens ‘n pragtige uitsig op die dam. Die gedenkplaat op Preller se graf is in 1947 onthul.

Toe ek die eerste keer die begraafplaas saam met Francis Galloway en Martjie Bosman besoek het, het Martjie ‘n kobraslang by die diabasklippe gesien. Ek het daaroor ‘n gedig in Plaaslike kennis (2004) geskryf:

 

 

 

Kerkhof

Pelindaba

 

Die klipmuur om die kerkhof

bewaar verskuilde grafte

teen betreders van die tyd

 

soos ons wat gru vir klitse

in die kouse as ons waad

deur gras in die oorgroeide

 

pad, en blare en peule

van raas- en appelblaar pluk

om in bottels te bêre.

 

In een hoek lê ‘n kleipot,

porseleinduiwe, ‘n klip,

en is die as uitgestrooi.

 

Min begryp ons van die slang

wat hom hier skuilhou en ons

listig na die dood wil rig.

Johann Lodewyk Marais. Op Eugène N. Marais se spoor (12)

Sunday, November 7th, 2010

Die rondawelhuis op Pelindaba is in 1924 deur die Prellers in die Transvaalse styl as naweekhuis gebou. Eugène N. Marais het voor sy laaste verhuising hierheen heelparty kere hier gewoon. Dit is ook die plek waar hy sy laaste nag deurgebring het. Die argitek Albrecht Holm maak die volgende interessante opmerking oor hierdie huis:

“Die huis se vorm het ‘n interessante ooreenkoms met Eugene Marais se waarneming oor die termietnes (Siel van die Mier). Hy het vasgestel dat die geheel, naamlik die termietnes, die organisme is. Die enkele termite in die nes is slegs onderdeeltjies wat funsioneel gebind maar nie fisies saamgegroei is sodat hulle saam die eenheid vorm en alleen saam as eenheid kan bestaan maar tog nog visueel onderskei kan word. Met hierdie ontdekking het Marais wêreldgeskiedenis gemaak. Die rondawelhuis (en ander soortgelyke rondawelhuise) bestaan ook uit herkenbare rondawels, maar saam maak hulle die huis.”

Die rondawelhuis is in 1973 saam met die Preller-huis gerestoureer en tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar.

 

Bron

Holm, Albrecht. 2005. HOEV se opname van besienswaardighede/HEHA survey of remarkable sites. Hartbeespoortdam: Omgewings- en Erfenisvereniging van Hartbeespoortdam. CD-ROM.

Johann Lodewyk Marais. Op Eugène N. Marais se spoor (11)

Thursday, November 4th, 2010

 

Gustav S. Preller

Gustav S. Preller

In 1932 word Ons Vaderland, waarvan Gustav S. Preller eienaar en redakteur was, na ingryping deur genl. J.B.M. Hertzog om die koerant van finansiële ondergang te red, deur die Noordelike Drukpers Maatskappy oorgeneem en die naam word na Die Vaderland verander. Preller bly tot aan die einde van Februarie 1936 hoofredakteur, maar eintlik net in naam, aangesien sy besluitnemingsmag aansienlik ingekort is.

Ná Preller se uittrede het die gesin besluit om hulle huis in Blackwoodstraat te verhuur en permanent op Pelindaba te gaan woon waar Gustav as geskiedkundige navorser van die Departement van Binnelandse Sake sy geskiedskrywing en insameling van historiese bronne vir die Staatsargief kon voortsit. Lood Pretorius en sy seun was in daardie stadium reeds besig om die huis wat Gustav en Hannie in die Transvaalse styl ontwerp het, te bou. Aangesien die Prellers die huis op 19 Maart wou betrek, is Lood aangepor om vinniger te werk.

Die “Transvaalse styl” (kyk Holm, 2005a) is aangevoor deur argitekte W. de Swaan, F. Soff, J. Burg, G. Moerdijk en andere wat hul bewustelik deur die plaaslike klimaat, omgewing, materiaal, kultuur en tradisie laat lei het. Hierdie argitektuur het hom ook onderskei van die herlewing van die Kaaps-Hollandse styl wat in die 1920’s mode geword het, asook van die Edwardeaanse en ander Europese style. Van die opvallendste kenmerke was:

 

■    Oriëntasie volgens die son en die landskap.

■    Stoepe en dakoorhange wat die mure in die somer koel hou.

■    Die gebruik van plaaslike materiale soos klip en gras en bosveldhout, maar ook vindingryke gebruik van eenvoudige materiaal soos papiervloere, klei van verskillende kleure, afvalhout, ensovoorts.

■    Handgemaakte detail eerder as fabriekvervaardigde detail.

■    Die afwesigheid van “klassieke” versierings soos byvoorbeeld Griekse, Romeinse, Toskaanse en ander kapitele, ensovoorts.

■    “Aardse” of natuurlike kleure eerder as witgekalkte mure en geverfde hout.

■    Die gebruik van rondawels of samevoegings van ronde geboue of geboudele.

■    Die groepering van geboue en die skepping van leefruimtes rondom en tussen geboue.

 

Laasgenoemde twee elemente asook stoepe en lapas is bewustelik afgelei van die boukuns van die swart volke. Baie van hierdie elemente is reeds vroeër deur die Voortrekkers en pioniers as “leengoed” in die blanke volksboukuns ingevoer.

 

Hannes Meiring

Hannes Meiring

In 1973 is die Preller-huis deur die Atoomenergiekorporasie (AEK) onder toesig van die argitek Hannes Meiring en die kultuurhistorikus Elize Labuschagne gerestoureer en as Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar. Die oorspronklike kaggel wat nog gesien kan word, het weer agter pleister te voorskyn gekom en is ooreenkomstig ‘n oorspronklike tekening van Lood Pretorius se seun herstel. Die leiklipblad voor die huis is ook herstel en die oorspronklike sinknok is op die grasdak teruggeplaas. Die kombuis is verander om aan die vereistes van ‘n restourant te voldoen, maar die kelder is ongelukkig toegegooi.

Volgens oorlewering is die trap na die dakkamer smal gebou om te keer dat Hannie Preller daar kan opgaan wanneer die mans daar gekuier het. Interessant is die wêreldkaart in die dakkamer wat deur J.H. Pierneef geskilder is en waarop Bob Preller, die vlieёnier, se vlugte aangemerk is soos wat berig van sy bewegings ontvang is. Bob het glo ‘n keer onderdeur die treinbrug oor die Krokodilrivier stroomop van die Hartebeespoortdam gevlieg.

Skildery van Pierneef

Skildery van Pierneef

Preller se vriendekring het invloedryke politici, digters, skrywers en kunstenaars soos Frans Oerder, Erich Mayer, Pierneef en Coert Steynberg ingesluit wat gereeld hier besoek afgelê het. Pelindaba het sodoende ‘n integrale deel van die Afrikaner se geskiedenis en kultuur geword.

 

 

 

 

Bron

Holm, Albrecht. 2005. HOEV se opname van besienswaardighede/HEHA survey of remarkable sites. Hartbeespoortdam: Omgewings- en Erfenisvereniging van Hartbeespoortdam. CD-ROM.

Johann Lodewyk Marais. Op Eugène N. Marais se spoor (4)

Monday, September 20th, 2010

 

Gustav S. Preller

Gustav S. Preller

Gustav S. Preller (1875–1943) en Eugène N. Marais het ’n besonder hegte verhouding gehad. Preller het op die platteland van die ZAR grootgeword, voltooi nie sy skoolopleiding nie en begin as staatsamptenaar by die Departement van Mynwese werk. In 1898 trou hy met Hannie Preller, afstammeling van ’n familie wat ’n groot rol tydens die negentiende eeu gespeel het. Tydens die Anglo-Boereoorlog veg hy as artilleris in Natal en later in Oos-Transvaal. Vier maande voor die vredesluiting word hy as krygsgevangene na Indiё gestuur. Na sy terugkeer word hy deur Marais oorreed om nie na Argentiniё te emigreer nie, maar as joernalis by Land en Volk aan te sluit. Kort hierna gaan werk hy by De Volksstem totdat hy in 1925 redakteur van Ons/Die Vaderland word. Hy tree in 1936 in hierdie pos af en vestig hom op sy plaas Pelindaba. Hy sit sy geskiedskrywing en insameling van historiese bronne vir die Staatsargiefdiens hier voort. Na sy dood op 6 Oktober 1943 word hy op sy plaas begrawe.

 

 

 

 

Preller het ’n belangrike rol op kulturele en politieke terrein gespeel. Deur bydraes op verskeie terreine beywer hy hom vir die bevordering van Afrikaans. Hy is onder meer betrokke by die stigting van die Afrikaanse Taalgenootskap en die Z.A. Akademie voor Taal, Letteren en Kunst. In 1910 bring hy ’n Afrikaanse tydskrif, Die Brandwag, tot stand. Benewens sy joernalistieke bydrae, lewer hy ook beduidende werk as prosaïs (Oorlogsoormag en ander sketse en verhale, 1923, en Ons parool, 1938), literêre kritikus, historikus (studies oor Piet Retief, 1906, en Andries Pretorius, 1937) en vertaler. Hy beywer hom vir sowel natuur- as kultuurhistoriese bewaring, byvoorbeeld deur die versorging en uitgee van ou dagboeke soos dié van Louis Tregardt (1917). Hy neem ook aan die Afrikaanse toneel deel en skryf die draaiboek vir die rolprent De Voortrekkers (1916).

 

Johann Lodewyk Marais. Op Eugène N. Marais se spoor (2)

Friday, June 25th, 2010

DIE ROETE

Tydens vandag se uitstappie op Eugène N. Marais se spoor gaan ons begin deur deur Pretoria te ry. Die strate (soos Kerk-, Blackwood-, Beatrix- en Proesstraat) wat ons gaan gebruik, het reeds in Marais se tyd bestaan, al het hulle sedertdien ‘n gedaanteverwisseling ondergaan. Ek sal tydens die toer ‘n aantal besienswaardighede uitwys wat op sy lewe betrekking het. Tydens die toer sal ons enkele afklimpunte besoek. Net een hiervan is in Pretoria. In die Kerkstraatse begraafplaas gaan ons naamlik na Marais en sy vrou se graf langs die Heldeakker kyk. Daar is natuurlik heelwat ander plekke in Pretoria wat met Marais verbind word, maar vandag gaan ons nie daaraan aandag gee nie. Dit regverdig eintlik ‘n toer op sy eie. Van die begraafplaas af ry ons weswaarts na Pelindaba waar ons besoek bring aan Gustav en Hannie Preller se huis, die rondawelhuis daarnaas waar Marais gewoon het, Lood Pretorius se huis waar Marais die geweer geleen het en die plek waar Marais homself geskiet het.

  •