Posts Tagged ‘Hermetiese digkuns’

Louis Esterhuizen. Tot lof van effektiewe vaagheid

Tuesday, June 11th, 2013

 

Foto deur Steve Pyke.

In navolging van die onlangse gesprek oor hermetiese digkuns, lees ek ‘n interessante stuk op Poetry International Web oor die Amerikaanse digter John Ashbery raak; ‘n digter wat allerweë gereken word as nie net een van die vernaamste hermete vandag nie, maar ook as een van die mees gewaardeerde en geliefde digters in die Amerikaanse lettere beskou word.

By wyse van oriëntering, eers die volgende kommentare wat op Poem Hunter gevind kan word: “John Lawrence Ashbery is an American poet. He has published more than twenty volumes of poetry and won nearly every major American award for poetry, including a Pulitzer Prize in 1976 for his collection Self-Portrait in a Convex Mirror. But Ashbery’s work still proves controversial. In an article on Elizabeth Bishop in his Selected Prose, he characterizes himself as having been described as ‘a harebrained, homegrown surrealist whose poetry defies even the rules and logic of Surrealism.’ Although renowned for the postmodern complexity and opacity of his work, Ashbery has stated that he wishes it to be accessible to as many people as possible, not a private dialogue. “

En – “No figure looms so large in American poetry over the past 50 years as John Ashbery,” Langdon Hammer, chairman of the English Department at Yale University, wrote in 2008. “[N]o American poet has had a larger, more diverse vocabulary, not Whitman, not Pound.” Stephen Burt, a poet and Harvard professor of English, has compared Ashbery to T. S. Eliot, the “last figure whom half the English-language poets alive thought a great model, and the other half thought incomprehensible”.

Die essay op Poetry International Web waarna ek hierbo verwys het, is deur Ton van’t Hof geskryf en handel oor die gedigte van John Ashbery wat hy vertaal het en wat nou as Ergens in Amerika gaan verskyn. Van’t Hof tipeer Ashbery se digkuns soos volg:Over the years Ashbery has used a familiar technique: effective vagueness. Ashbery’s phrasing sounds concrete, but is in fact so general and ambiguous, that each time it smoothly fits in with the reader’s experiences, tuning his or her thinking to the poem. I rarely feel uncomfortable near an Ashbery poem. This effective vagueness is an important criterion for finding the proper words: whenever I have a choice, I always opt for the Dutch word that enlarges the meaning of the text in its entirety, even if it creates new connotations in comparison with Ashbery’s original work. Although I’ve never asked him, I believe that that is what he would want me to do […]Another effect of this vagueness is that every reader reads his or her very own John Ashbery poem.”

Alfred Schaffer

Hoekom hierdie van belang is? Wel, hierdie opmerkings oor Ashbery se kenmerkende digstyl kan myns insiens net so van toepassing gemaak word op Alfred Schaffer se digkuns; selfs die verwysing na “surrealisme” en Ashbery se versugting dat hy “toeganklike” verse wil skryf is van toepassing … Maar hoe gemaak met die vertaling van diesulke verse? Volgens sy eie verklaring het Van’t Hof homself die vryheid vergun om bepaalde woorde wat hy as “effektief vaag” beskryf in die Nederlands te “verruim”. Hierteenoor het Daniel Hugo weer met sy vertaling van Alfred Schaffer se gedigte (Kom in, dit vries daar buite, 2013: Protea Boekhuis) die oorspronklike teks met uiterste integriteit hanteer; ten spyte van die assosiatiewe (surrealistiese?) spronge wat die hermetiese vers so dikwels maak.

Myns insiens strek dít Daniel Hugo as vertaler tot eer.

Maar, ‘n laaste beskouing. In sy onderhoud met Danie Marais het Alfred Schaffer soos volg reageer op Marais se vraag oor die hermetiese aard van sy digkuns: “Watter soort poësie ek skryf, hang tot ’n mate ook af van die leser. ‘Hermeties’ sou ek my gedigte nie wil noem nie. ’n Gedig wat verwys na ’n musiekstuk of kunswerk of geografiese plek wat ek persoonlik nie ken nie, kan vir my meer hermeties voorkom. Die mate van verstaanbaarheid hang tot ’n mate saam met die soort van assosiatiewe denke van die leser. Wat wil jy as ’n leser van ’n gedig? Elke leeshouding is geldig, maar elke opvatting sorg weer vir ’n ander tipe leser. Moeilik of maklik, tradisioneel of eksperimenteel, poësie speel tot ’n mate altyd met die onsegbare.”

Inderdaad.

Op Poem Hunter is daar verskeie van John Ashbery se gedigte wat gelees kan word. Aangesien die meeste van hulle betreklik lank is, plaas ek as lusmaker hieronder net die laaste strofe van die gedig “Syringa”. En vir jou leesplesier, ‘n gedig van Alfred Scahffer soos dit deur Daniel Hugo vertaal is.

***

 

Droombegin

Die nagte is die ergste. Verderaan die laaste plase
maar alles is al onherkenbaar selfs my eie stem niks
niks maak meer sin nie – wat bestaan lyk skielik
supernaby en gedokumenteer, die water in die slootjies
die wind deur die kniehoë gras, die suigende grond
en daardie perd daar ek dink dit is ’n perd. Om tyd te wen
strik ek my veters. In my rugsak water kos droë klere
’n handvol los koeëls my selfoon het gewoonweg ’n sein.
Ek dink skaars, ek haal skaars asem, presies of ek dood is
maar ek is springlewendig. Is ek dors dan drink ek, is ek moeg
dan sing ek ’n liedjie wat my ma altyd vir my gesing het.
Van bo af sou dit miskien kon lyk of ek vlug maar
van bo af is alles duister. Hoogstens nog ’n paar kilometer skat ek
dan kom die son op, skitterend en helder lig oor alles.

© Alfred Schaffer (Vertaling deur Daniel Hugo)

***

Syringa

………..

But how late to be regretting all this, even
Bearing in mind that regrets are always late, too late!
To which Orpheus, a bluish cloud with white contours,
Replies that these are of course not regrets at all,
Merely a careful, scholarly setting down of
Unquestioned facts, a record of pebbles along the way.
And no matter how all this disappeared,
Or got where it was going, it is no longer
Material for a poem. Its subject
Matters too much, and not enough, standing there helplessly
While the poem streaked by, its tail afire, a bad
Comet screaming hate and disaster, but so turned inward
That the meaning, good or other, can never
Become known. The singer thinks
Constructively, builds up his chant in progressive stages
Like a skyscraper, but at the last minute turns away.
The song is engulfed in an instant in blackness
Which must in turn flood the whole continent
With blackness, for it cannot see. The singer
Must then pass out of sight, not even relieved
Of the evil burthen of the words. Stellification
Is for the few, and comes about much later
When all record of these people and their lives
Has disappeared into libraries, onto microfilm.
A few are still interested in them. “But what about
So-and-so?” is still asked on occasion. But they lie
Frozen and out of touch until an arbitrary chorus
Speaks of a totally different incident with a similar name
In whose tale are hidden syllables
Of what happened so long before that
In some small town, one different summer.

© John Ashbery

 

 

Louis Esterhuizen. Hermetiese digkuns, danksy die genade van die raaisel

Tuesday, May 28th, 2013

 

Die hele kwessie van hermetiese poësie is iets wat wêreldwyd in bykans alle vername digkunste weldeeglik gevestig is, terwyl dit hier by ons eintlik nog nooit inslag gevind het nie. Trouens, met die uitsondering van Gilbert Gibson, twyfel ek of daar enige Afrikaanse digter is wat as ‘hermeties’ (of te wel ‘ondeurdringbaar’) beskryf sal kan word. Heelwat verse wat as ‘hermeties’ beskryf word, is myns insiens wel ontoeganklik, dog selde hermeties.In die meeste van hierdie gevalle is dit (waarskynlik) weens onvoldoende kontekstualisering en nié as gevolg van die vers se tegniese vernuf om sy eie spore dood te vee, soos dit die geval is met Gilbert Gibson se gedigte, nie.

Nietemin. ‘n Belangrike boek oor hierdie onderwerp wat pas in Nederland verskyn het, is Paul Claus se Zwarte zon, code van de hermetische poëzie.  Op De Contrabas kon ek ‘n deeglike bespreking hieroor vind.

 

Omslag

Maar eers: volgens die uitgewer, Van Tilt Uitgeverij, se liriese inligtingstuk: “Niets is zo helder en tegelijk zo duister als de zon. Het zonlicht zelf verblindt, alleen een eclips maakt het zichtbaar. Voor de hermetische poëzie geldt dezelfde paradox. Als een zwarte zon schittert haar zin pas door afwezigheid. Zwarte zon leert de lezer de geheimtaal van de hermetische poëzie lezen. Paul Claes past een nieuwe ontcijferingsmethode toe op twaalf duistere dichters: Horatius, Luis de Góngora, Willem van Swaanenburg, Gerárd de Nerval, Stéphane Mallarmé, Arthur Rimbaud, Rainer Maria Rilke, Karel van de Woestijne, Wallace Stevens, André Breton, e.e. cummings en Hugo Claus. Het is een misverstand te denken dat de poëzie verdwijnt als we haar mysterie doorgronden. Integendeel, pas zo verschijnt ze in haar volle luister: als de zon na een verduistering.”

In De Contrabas se bespreking word Claus dan soos volg aangehaal: “‘Lezen is steeds ontcijferen. Wie de sleutel niet heeft, staat voor een gesloten deur. […] Een moeilijk gedicht bestaat bij de gratie van het geheim. Het plezier van de lezer bestaat erin dat raadsel te ontsluieren […]  De Rousseau-achtige opvattingen die tegenwoordig in het literatuuronderwijs en in het cultuurbeleid opgeld doen, ontkennen deze evidenties. Iedere kleuter wordt als een kunstenaar in de dop gezien. Iedereen zou n staat zijn zonder voorkennis cultuurproducten te consumeren. Elke vorm van initiatie wordt als doctrinair, elitair en contra-emancipatorisch afgewezen. De gevolgen voor deze doorgeschoten romantiek zijn dagelijks te merken. Cultureel simplisme en pueriel populisme voeren de boventoon in de media. Alles wat niet hapklaar is, wordt gecensureerd.”

‘n Belangrike publikasie, inderdaad.

Ten slotte word Claus soos volg aangehaal: “De twintigste-eeuwse avant-garde wil de politieke revolutie ook in de poëzie doorvoeren en creeërt zo een experimentele poëzie die steeds cryptischer wordt. Vreemd genoeg verzet ze zich tegelijk ook tegen iedere inwijding van de lezer. Hermeneutisme wordt zodoende een doel op zichzelf. Wellicht is de tijd gekomen om tegenover dit anti-intellectualisme een nuchtere technische analyse van de moderne poëzie te stellen.”

Maar waarom is hermetiese digkuns dan enigsins van belang? Uiteraard ‘n vraag waarop vele antwoorde moontlik is. Persoonlik het dit vir my te make met taal-verknoeiing en –ontginning, soos met die voorbeeld van Paul Celan. (Selfs Dylan Thomas?) En tog, altyd, altyd met T.S. Eliot (selwers ‘n gedugte hermeet) se beroemde uitspraak voor oë: “Genuine poetry moves before it is understood.”

En die hermetiese digkuns se vernaamste belemmering? Seer sekerlik die gebrek aan opwindende, of avontuurlustige  lesers.

As leeslekkerte volg sommer twee gedigte deur Gilbert Gibson; albei geneem uit sy mees onlangse bundel [vii], en eweneens deur Joan Hambidge aangehaal in haar resensie oor die betrokke bundel.

*

[60]

 

in daardie film zapruder

kruip jackie in rukkerige bleek

kleure oor die kar

om dele van haar man

se brein bymekaar te maak

elkeen van haar hande

daar is net twee

van sosiale media bevry

dante is haar digter

hy verstaan haar wêreld in die motor

in daardie wêreld van liefde en chaos

soek haar hande bloed

soos hansie smal se hande soek na staal

*

[24]

 

alice oswald op my af

die geluid van ’n fiets

van ’n bui reën wat jy

voor die tyd reeds ruik

jy kan haar spore na my toe volg

soos ink na ’n inkvis verskrik

bo ’n strandmeer se oopgevoude bodem

hier sluip iets soos koue

teen my ruggraat af

haar voetval wentel

’n aasdier

om ’n dooie skaap

in die naderkom van die hoogste wuppertal

wat mits dese vir haar van nuuts af

soos ’n bliksemstraal stuur

spoorloos en indrukwekkend

daardie grens van naamloosheid

wat om my baan en daar buite

op ’n ander reis begin gaan

 

© Gilbert Gibson (Uit: [vii], 2013: Human & Rousseau)

 

 

  •