Posts Tagged ‘Ingrid Jonker’

Daniel Hugo. Hierdie boekie is dinamiet

Friday, December 7th, 2012

 

Ek het hierdie week Louise Viljoen se sakpasbiografie oor Ingrid Jonker gekoop en dit pas klaar gelees. Dit is ‘n wonderbaarlike boek wat enige tyd net so goed of selfs beter is as enige Kannemeyer-biografie van vyf keer die omvang. En dit is beslis beter as Henk van Woerden se nogal eensydige en emosionele lewenskets by die Komrij-vertalings van haar gedigte in Ik herhaal je. Louise Viljoen formuleer bondig en helder in trefsekere Engels. Sy gee onder meer ‘n baie insiggewende ontleding van Jonker se gedig “Swanger vrou”. Dit is die eerste keer dat alle bestaande, verifieerbare inligting oor Ingrid Jonker in ‘n meesleurende narratief aangebied word.

 

Hierdie boekie is dinamiet!  

 

Daniel Hugo

 

 

 

Hannalie Taute. Poupee

Wednesday, July 13th, 2011

Op vierjarige ouderdom ontvang sy ʼn babapop. Sy word ʼn moeder.

Met haar 6de verjaarsdag ontvang sy ʼn Barbie-pop. Sy word ʼn “beauty queen”.

Een jaar daarna ontvang sy ʼn ken-pop. Sy kry ʼn man.

miss-understood

miss-understood

Die afgelope maand maal die volgende gedig van Ingrid Jonker in my kop:

LIED VAN DIE LAPPOP

Ek is die lappop wat nie praat

en maak net op jou liefde staat

Saans lê ek blind en stil en doof

en lig nie meer my semel-hoof

My hande roer nie en my lyf

word met jou weggaan koud en styf

Sonder jou hulp kan ek nie loop:

jy het my sommerso gekoop

en sal my nog een Guy Fawkes-nag

goedsmoeds verbrand en daaroor lag.

Ek is die lappop sonder gees

My pyn jou luid gevierde fees.

natural born killer

natural born killer

” But the little girl cannot incarnate herself in any part of herself.  To compensate for this and to serve her as alter ego, she is given a foreign object:  a doll.  It should be noted that in French the word poupee (doll) is also applied to the bandage around a wounded finger”  a dressed up finger, distinguished from the others, is regarded with amusement and a kind of pride, the child shows signs of the process of identification by his talk to it.  But it is a statuette with a human face – or that lacking, an ear of corn, even a piece of wood – which will most satisfyingly serve the girl as substitute for that double, that natural plaything: the penis”

Simone de Beauvoir- the second sex-

Later…Ek maak my eie poppe- oftewel herskep poppe uit gebroke en gevonde speel- en ander goed.

Ek worstel met die vraag:  Sou ons anders gewees het as ons speelgoed anders was?

<!–[if gte mso 9]> <![endif]–><!–[if gte mso 9]> Normal 0 false false false EN-US X-NONE X-NONE <![endif]–><!–[if gte mso 9]> <![endif]–>

In 2003 lees ek ʼn artikel in Rapport getiteld: “Ingrid Jonker en die poppe”.

In bogenoemde artikel word berig dat Ingrid al haar poppe vermoor het.

 

‘n Uittreksel uit:

 

MY POP VAL STUKKEND

 

….Die skaduwee waarsku die son

Porselein met die ver lug bo-

As ek sou val uit n hoe balkon

As ek sou breek lyk ek ook so?

Sou Ingrid nog gelewe het as sy nie haar poppe vermoor het nie?

 

Elly de Waard. Gedicht aan Ingrid Jonker

Thursday, April 28th, 2011

Ingrid Jonker was in Nederland pas laat bekend. Dit heeft zonder twijfel te maken met het culturele isolement waarin Zuid-Afrika tijdens de periode van de Apartheid verkeerde.

Ingrid Jonker

Ingrid Jonker

Pas in 2000 verscheen er een eerste keuze uit haar gedichten die vertaald was door Gerrit Komrij. Minstens even belangrijk aan deze uitgave, die onder de naam Ik Herhaal Je bij Uitgeverij Podium in Amsterdam verscheen, was dat zij voorzien was van een schitterend en uitvoerig ‘Nawoord’ over de dichteres van  Henk van Woerden. Daardoor werd meteen veel meer bekend over Ingrid Jonkers leven en werk. Deze informatie werd nog kracht bijgezet door de televisie-documentaire Korreltjie niks is my dood die, eveneens naar een scenario van Henk van Woerden, in 2001 gemaakt werd door Saskia van Schaik.

Deze beide gebeurtenissen, het boek en de televisie-uitzending, met als spil de schrijver Henk van Woerden, vormen weer de basis waarop de film Black Butterflies van Paula van der Oest rust. Met de Nederlandse actrice Carice van Houten, als Ingrid Jonker, en Liam Cunningham als Jack Cope. De bekende Nederlandse acteur Rutger Hauer speelt de rol van Ingrids vader.

Net voor de film in roulatie kwam wijdde het Amsterdamse Women Inc, dat zich beijvert voor alles wat zakelijk, politiek en cultureel met vrouwen te maken heeft, haar maandelijke grote Talkshow aan de film en Ingrid Jonker. De regisseuse en hoofdrolspeelster kwamen uitvoerig aan het woord, evenals nog tal van anderen. Ikzelf was gevraagd om een gedicht van Jonker voor te lezen en een van mijzelf. Tussen de vele optredens en discussies tijdens deze bevlogen avond werden fragmenten uit de film gedraaid.

In de discussie was onder meer Ingrids gedicht Die Kind ter sprake gekomen. Het werd daarbij steeds gekoppeld aan de tragedie die in Nyanga heeft plaats gevonden. Bij de inleiding tot mijn eigen optreden wees ik erop dat het gedicht ook een veel algemenere betekenis heeft. Dat het nog steeds toepasselijk is en nu bijvoorbeeld gebruikt zou kunnen worden voor de opstanden die in het noorden van Afrika en in de Arabische wereld plaats vinden.

Dit idee bleef in mijn hoofd rondspoken en uiteindelijk schreef ik, aan Ingrid Jonker eigenlijk, het volgende gedicht. Het werd geplaatst op de website van Women Inc en op 29 maart zette ik het op mijn eigen weblog http://ellydewaard.blogspot.com  

 

INGRID JONKER (1933-1965)

 

Een dichter was je, net als ik, geen dichteres.

En lange tijd was je hier onbekend.

De wetten van je vader teên die swartmens

hielden ook jou apart – van ons met name.

Totdat je werk dankzij Mandela eindelijk open ging.

 

Wij zijn familie, hebben voorvaders en strijdbaarheid

gemeen, wij spreken zustertalen. Over het wonder

van de jouwe ben ik nog steeds niet heen,

van afskeid, bitterbessie en die kind, wat

doodgeskiet is by Nyanga deur soldate.

 

Dat kind dat nu op reis kan langs de noordrand

van jouw Afrika, waar jonge mensen overal

hún vrijheid eisen. Terwijl jij voor de tweede keer

Europa doet, glansrijk gedragen door je film,

de Zwarte Vlinders die je doen herrijzen.

 

(ELLY DE WAARD, 2011)

 

 

(Biografiese besonderhede:)

Elly de Waard

Elly de Waard

Elly de Waard, Bergen N-H, 1940  Opleiding: Gymnasium, Universiteit van Amsterdam/Nederlandse Taal & Letterkunde.

Woonde 12 jaar, tot aan zijn dood, samen met de dichter/schilder Christiaan Johannes van Geel (1917-1974).

Beheert de nalatenschap van Van Geel en publiceerde of deed daaruit nog publiceren een aantal bundels en overzichtsuitgaven. Was van de jaren zestig tot midden jaren tachtig pop-criticus en recensent van dagblad De Volkskrant en weekblad Vrij Nederland.

Vanaf 1977 dichter en poëziecriticus. Publiceerde bij De Harmonie in Amsterdam 16 bundels, waaronder enkele met keuzes op thema.

Laatste bundel, In het Halogeen verscheen in 2009. Eenzang Twee (1993) werd genomineerd voor de VSB-prijs, de grootste Nederlandse prijs voor poëzie.  Elly de Waard schrijft geladen en lyrische gedichten, die opvallen door een geavanceerde metriek.

 

Film oor Ingrid Jonker se lewe op pad

Monday, March 21st, 2011
Advertensie

Advertensie

In Nederland sit die film-entoesiaste in afwagting op Black Butterflies, die film oor die lewe van Ingrid Jonker, wat die einde van die maand in hul teaters begin draai. Volgens alle aanduidings is hierdie inderdaad ‘n film wat reg laat geskied aan die tragiese kompleksiteit van een van ons literêre ikone; in só ‘n mate dat De Contrabas van verlede week af elke week twee kaartjies as pryse gaan weggee.

Op Black Butterflies se amptelike webtuiste, word Ingrid Jonker soos volg getakseer: “Ingrid Jonker (1933-1965) was een van de meest invloedrijke Zuid-Afrikaanse dichters van haar generatie. Vaak wordt ze vanwege haar grote talent, haar schoonheid en eeuwige hunkering naar liefde vergeleken met Virginia Woolf, Sylvia Plath en Marylin Monroe. Tijdens haar korte leven was ze al een zeer gewaardeerd schrijfster, maar pas nadat Nelson Mandela haar beroemde gedicht ‘Het Kind‘ voordroeg, tijdens de opening van het parlement in 1994, krijgt Ingrid de waardering van het grote publiek die ze verdient. Mandela noemt haar zowel een Afrikaner als een Afrikaan en Ingrid groeit uit tot een waar icoon. Haar werk wordt tot op de dag van vandaag door miljoenen Zuid-Afrikaners gelezen en op scholen onderwezen.”

Ingrid Jonker

Ingrid Jonker

Nog ‘n interessante stuk oor dié film wat gelees kan word, is Carina van der Walt se voorskou op LitNet. Veral oor die volgende is ek verheug aangesien dit die Afrikaanse digkuns aan nog ‘n groter gehoor gaan bekendstel: “Sonder poësie in die film sou die filmmakers Jonker ‘n onreg aangedoen het. Dan was die ondertone in die film te swart. Dis haar pragtige, lugtige poësie wat alles draaglik maak. Vandaar miskien die titel: Black Butterflies. Die film begin en eindig met aanhalings uit verskillende gedigte. Jonker se jongmeisie-kamermure is in die film vol met poësiereëls geskryf. Van Houten (die aktrise wat Jonker vertolk) mymer poësie; skryf ingedagte reëls neer op ‘n toegewasemde spieël.”

Vir jou verdere leesplesier volg die gedig “Korreltjie niks is my dood” in die Engelse vertaling van Antjie Krog en André Brink en onder aan vanoggend se Nuuswekker.

***

En daarmee eers weer groete. Geniet hierdie ekstra rusdag en wat ook al daarop mag volg.

Mooi bly.

LE

 

Little Grain of Sand

Grain little grain of sand
pebble rolled in my hand
pebble thrust in my pocket
a keepsake for a locket

Little sun big in the blue
a granule I make out of you
shine in my pebble little grain
for the moment that’s all I can gain

Baby that screams from the womb
nothing is big in this tomb
quietly laugh now and speak
silence in dead-end street

Little world round and earth-blue
make a mere eye out of you
house with a door and two slits
a garden where everything fits

Small arrow feathered into space
love fades away from its place
Carpenter seals a coffin that’s bought
I ready myself for the nought

Small grain of sand is my word, my breath
small grain of nought is my death

© Vertaling: 2007, Antjie Krog & André Brink
Uit: Black Butterflies (Human & Rousseau)

 

 

Ilze Gertenbach. Die moontlike terapeutiese waarde van skeppende werk

Sunday, January 16th, 2011

 

Opsomming

Digters verklap met hulle woordgebruik en simboliek wat in hulle onbewuste aangaan. Sielkundiges en taalkundiges het sekere aspekte van digters met depressiewe neigings se taalgebruik nagegaan en sekere patrone gevind wat hiervolgens bespreek word. Die sogenaamde “terapeutiese waarde” van kreatiewe werk word ondersoek aan die hand van ‘n groep uitmuntende kunstenaars. Die slotsom is dat digkuns opsig self nie terapeutiese waarde het nie. Talle ander faktore, soos die bespreking daarvan of gepaardgaande terapie, is hiervoor nodig.

Abstract

By way of their word use and symbolism, poets reveal what is going on in their unconscious. Psychologists and linguists investigated certain aspects of the language used by poets with depressive symptoms and discovered a few patterns, which are discussed. The socalled “therapeutic value” of creative work is investigated using a group of recognized artists. The conclusion is that poetry does not have any therapeutic value in and of itself. Other factors, such as the discussion there-of as well as therapy are required for that.

Inleiding

Ten einde die kreatiewe benadering van mense met sielkundige probleme te ondersoek, vergelyk hierdie studie die volgende digters: John Berryman (wat sy pa verloor het toe hy 12 was), Ingrid Jonker (wat haar ma verloor het toe sy 11 was), Sylvia Plath (wat haar pa verloor het toe sy 9 was), Anne Sexton (wat as tiener kontak met haar geliefde Nana verloor het) en Marina Tswetajewa (wat haar ma verloor het toe sy 14 was). Elkeen (buiten Sexton) van hulle het ‘n ouer verloor toe hulle nog kinders was – ‘n feit wat Al Alvarez in sy studie oor selfmoord uitlig. Volgens hom het ‘n groep Amerikaanse psigiaters ontdek dat 95% van hul pasiënte met selfmoordneigings op ‘n stadium ‘n ouer, broer/suster, vriend/-in onder tragiese omstandighede aan die dood afgestaan het (Alvarez 1974: 130). Alvarez se statistiek is verouderd, want al is die verlies van ‘n beduidende naasbestaande (significant other) op sigself traumaties, is dit nie noodwendig ‘n gevaarteken vir selfmoord nie (Wasssenaar, persoonlike kommunikasie[1]). Uit 62 faktore wat as moontlike gevaartekens vir selfmoord dien, verskyn die vroeë dood van ‘n ouer as nommer 29 (Maris et al. 2000: 414).

Genoemde digters het nie net erkenning vir hul werk ontvang nie, maar ook selfmoord gepleeg. Hul lewens is gekenmerk deur ‘n soeke na iets wat hulle nie kon vind nie. “Like sleep-walkers, their life is elsewhere and their movements controlled from some dark centre” (Alvarez 1974: 132). Al slotsom waartoe hulle kon kom was om selfmoord te pleeg. Jungiaans gesproke was hulle besig om hul argetipes uit te leef aangesien hulle die pyn van hul verlies (die dood van ‘n ouer) in hul onbewuste onderdruk het waaruit ‘n kompleks voortgespruit het. Sodra die pyn en woede wat hulle opgesluit het probeer uiting vind (soos byvoorbeeld deur middel van hul digkuns) kon hulle dit nie verstaan nie.

Al blyk dit dat die eie ek (of “ego”) van die mens se psige allesoorheersend is omdat dit die gedeelte is waarvan ons bewus is, speel die onbewuste ‘n veel groter rol in ‘n mens se persoonlikheid. Volgens Carl Gustav Jung het alle mense ‘n kollektiewe en ‘n persoonlike onbewuste waarvan die self die kern is met soortgelyke argetipes. Die persoonlike onbewuste bevat komplekse wat verpersoonlikte vorme van argetipes is (Jung 1959: 5) wat dikwels ‘n mens se gedrag op onbewustelike wyse bepaal. In ‘n studie wat ‘n groep sielkundiges op ‘n dagboek van ‘n meisie wat selfmoord gepleeg het uitgevoer het, word die rol van sulke komplekse duidelik. Die meisie, wat ‘Katie’ genoem word (nie haar regte naam nie), skryf ‘n maand voor haar dood: “feel dirty now – not only because I was abused when I was young, but because I abuse myself now” (Lester 2004: 164). Sy erken dat sy die patrone van die verlede herhaal en is magteloos om dit te verander omdat dit uit haar onbewuste (haar komplekse) voortspruit. Jonker het ook erken dat sy op soek na ‘n man was wat met “iets” in haar binneste (‘n argetipe) ooreengekom het toe sy “Hierdie reis” (Jonker 1994: 129) aan Jack (Cope) opgedra het en skryf: “Vir die man / aan wie jy my eenmaal laat dink het” (slotreëls).

Gebruik van bewussynswoorde en die eerste persoon

Na aanleiding van James Pennebaker se navorsing (Kellogg 1994: 215), verskil die geskrewe tekste van diegene wie se gesondheid verbeter het nadat hulle skeppend te werk gegaan het, met dié wat nie verbeter het nie, al was laasgenoemde besig om te skryf. Hy bespreek eerstens die helende eienskappe van mense wie se verhaalkuns oor hulle emosionele struikelblokke gehandel het. Diegene het minder besoeke aan die dokter afgelê, minder werksdae verpas en was meer immuun teen siekte. In hulle skryfwerk was daar veel meer woorde met ‘n negatiewe emosionele inhoud. Hulle het dus nie van die realiteit af weggevlug nie, maar het sake beskryf soos hulle dit regtig beleef het. Hulle het ook meer gebruik gemaak van bewussynswoorde, soos “verstaan”, “besef”, “omdat/want” en “rede”.

Katie se dagboek het ‘n woordanalise ondergaan. Die hoeveelheid en herhaling van woorde is getel en vergelyk met ooreenkomstige eksemplare. Pennebaker het een konstante element in hierdie analise identifiseer: Die herhaaldelike gebruik van “ek” of “I” (eerste persoon). Hy neem ook Plath en Sexton se gedigte en wys daarop dat hierdie woordjie veel meer gebruik word as by ander digters wat nie selfmoord gepleeg het nie (Lester 2004: 59; Stirman en Pennebaker 2001). Pennebaker meen dit is simptomaties van ‘n persoon wat dalk van plan is om selfmoord te pleeg weens die sosiale onttrekking van hom/haar. Berryman skryf in 1964 “Of 1826” (Nelson 2000: 723) wat as voorbeeld van hierdie verskynsel dien:

            I am the little man who smokes & smokes.

            I am the girl who does know better but.

            I am the king of the pool.

            I am so wise I had my mouth sewn shut.

            I am a government official & a goddamned fool.

            I am a lady who takes jokes.

 

            I am the enemy of the mind.

            I am the auto salesman and lóve you.

            I am a teenage cancer, with a plan.

            I am the blackt-out man.

            I am the woman powerful as a zoo.

            I am two eyes screwed to my set, whose blind-

 

            It is the Fourth of July.

            Collect: while the dying man,

            forgone by you creator, who forgives,

            is gasping ‘Thomas Jefferson still lives’

            in vain, in vain, in vain.

            I am Henry Pussy-cat! My whiskers fly.

Insiggewend dat John Berryman na homself verwys as Henry (sy pa se naam). In die eerste en tweede strofe blyk die ek-spreker hom as pop voor te stel – iets wat nogal buitengewoon vir ‘n man is.

Ingrid Jonker

Ingrid Jonker

 

Jonker se gedigte het verskeie soortgelyke voorbeelde (“Ontvlugting” 1994: 17, “Ek wil nie meer besoek ontvang nie” 1994: 86). “Wandeling” (Jonker 1994: 103) lyk van reëls 6-11 soos Berryman s’n:

            Ek en my basterbrak

            Ek gaan ‘n roos pluk vir my huis

            Ek gaan die grond omhark

            Ek is nie bang vir jou nie!

            Ek gaan nie aan jou dink nie

            Ek het jou niks gemaak nie

“I” word tipografies aan die begin van elke strofe van “Soliliquy of the solipsist” (Plath 1981: 37) isoleer, iets wat Sexton een keer in “Imitations of drowning” (Sexton 1982: 107) doen. Maar soos Berryman skryf Plath in “Lady Lazarus” (Plath 1981: 244):

            I do it so it feels like hell.

            I do it so it feels real.

            I guess you could say I’ve a call.

Strofe twee van “Letter in November” (Plath 1981: 253) lyk so:

            I am flushed and warm.

            I think I may be enormous,

            I am so stupidly happy.

 

Anne Sexton

Anne Sexton

Asof hulle by mekaar afgekyk het, skryf Sexton in “The inventory of goodbye” (Sexton 1982: 532):

            I have a pack of letters.

            I have a pack of memories.

            I could cut out the eyes of both.

            I could wear them like a patchwork apron.

            I could stick them in the washer, the drier,

            And maybe some of the pain would float off like dirt?

Sy het klaarblyklik soos Katie “vuil” gevoel, maar het nie geweet wat om daarmee te maak nie. Sexton se digkuns wemel van “I”, “me” en “my”. Voorbeelde vanwaar sy soos hierbo skryf kan ook in “Lament” (Sexton 1982: 53), “Old” (Sexton 1982: 69), “Consorting with angels” (Sexton 1982: 111), “KE 6-8018” (Sexton 1982: 140), “Again and again and again” (Sexton 1982: 195) en “In Excelsis” (Sexton 1982: 609) gevind word. Na aanleiding van die titel “Again and again and again” kan die inhoud van die gedig geraai word: ‘n kompleks – waarvoor sy die beeld van ‘n masker gebruik – wat herhaal word en waaruit die ek-spreker voel sy haar nie kan losmaak nie. Die manier waarop so ‘n kompleks uitgepluis kan word is deur ‘n fundamentele, terapeutiese vraag te stel: “What are the unconscious images that direct my libido[2], make my choices for me and tend to produce the patterns of the same old, same old?” (Lester 2004: 155).

Gebruik van woorde met seksuele konnotasie

Nog vergelykende navorsing van die woordgebruik van digters wat selfmoord gepleeg het en diegene wat op natuurlike wyse gesterf het, dui daarop dat meer woorde met ‘n seksuele konnotasie gebruik is deur die digters wat selfmoord gepleeg het (Stirman en Pennebaker 2001). Die navorsers het verwag dat dood en/of hopeloosheid eerder ‘n tema by hierdie digters se werk sou wees, maar ‘n beheptheid met seksualiteit het in plaas daarvan voorgekom. Dit is beduidend dat hierdie digters geneig was om redelik losbandig te lewe.

“Sexton” kan as “koster” vertaal word. Die drie lettertjies aan die begin van hierdie familienaam beskryf egter ook ‘n kompleks wat Anne Sexton haar lewe lank getreiter het. Diane Middlebrook se interpretasie van “The interrogation of the man of many hearts” gee ‘n bondige verduideliking van wat eintlik besig was om hier te gebeur: “Desire seeks what has been lost forever, the unsymbolic experience of infant intimacy with a maternal body … the again and again and again of losing Mother” (1991: 299). Telkens wanneer Kayo uitstedig was, het Sexton egbreuk gepleeg en Kayo het daarvan geweet (Middlebrook 1991: 261). Volgens haar biografie lyk die lys mans wat sy gesien het so (miskien was daar tussendeur ook ander gewees): ‘Jerry’ (1958), George Starbuck (1959 – toe sy ook ‘n aborsie ondergaan het), James Wright (1960), Anthony Hecht (1961), ‘Louis’ (1963), dr Zweizung – haar psigiater (1964), Robert Clawson (1966), George MacBeth (1967), Phil Legler (1973). Sy vertel dr Orne (haar psigiater vóór Zweizung) soos volg daarvan: “It’s not that I want to go to bed with him; I want to be sure he loves me” (Middlebrook 1991: 147). Vir Sexton is lyftaal dus noodsaaklik om te weet dat iemand vir haar omgee, iets wat sy waarskynlik geleer het toe haar pa haar misbruik het toe sy nog ‘n tiener was (Middlebrook 1991: 57-58). Die verlies van Moeder en Vader was iets wat Sexton in haar liefdesverhoudings uitgeleef het – op bewustelike en onbewustelike wyse.

Die Jungiaanse analis, Ann Ulanov, meen “sexual attraction expresses a patient’s as yet undifferentiated need to be seen and accepted and valued for whoever she is … a patient’s desire for sexual contact with the therapist expresses a need for a safe place where the patient can work on integrating her sexuality” (Ulanov 1996: 115). Haar sienswyse is dat ‘n vrou wat haar terapeut begeer iemand is wie se ego as kind beskadig is, asook ‘n skeiding van haar seksualiteit en die werking van haar ego het. So ‘n vrou se begeerte simboliseer ‘n verlange na eenwording met die ouer, wat deur die terapeut verteenwoordig word, aangesien sy vermoed dat sy die skade wat in die verlede berokken is deur middel van ‘n seksuele verhouding sal kan herstel (Ulanov 1996: 115). Die begeerte na seks is dus nie ‘n verlange op sigself nie, maar vermom ‘n ander, dieper, behoefte wat in Sexton se geval nie noodwendig verder ondersoek is nie.

Dr Orne was vir Sexton ‘n “veilige” vaderfiguur, soos John Holmes en die ander mans wat nie vir haar geswig het nie. Toe Orne uit Boston wegtrek moes sy ‘n ander psigiater spreek, t.w. Ollie Zweizung, wat sy haar doctor-daddy genoem het. Sy kon dit regkry om laasgenoemde te verlei en al was hulle albei daarvan bewus dat dit oneties was, was sy trots daarop: “She loved to tell the story of how she would tuck her sexy red nighty into her big purse … before heading off to her session on the couch” (Middlebrook 1991: 313). Selfs gedurende hierdie liefdesverhouding het sy ‘n verdere een met Clawson aangeknoop. Liefde was iets wat sy deur haar lyf moes voel en het selfs met ‘n vrou (Anne Wilder) in die bed geklim (Middlebrook 1991: 239).

Sexton het die patroon daarvan om iemand se liefde te wen en (hartstogtelik) te verloor telkens herhaal, net soos die gewonne en verlore liefde van haar ouers en Nana. Die onetiese moes op een of ander stadium end kry en Sexton moes dit geweet het. Aangesien haar seksuele begeerte na Zweizung eintlik ‘n simboliese manier was om om hulp te vra, is sy waarskynlik woedend gelaat dat haar doctor-daddy haar ware behoeftes onbeantwoord gelaat het (Ulanov 1996: 115). Sielkundiges wat later daarvan te hore gekom het, het tot die slotsom gekom dat: “The consequences to Sexton of a mutually exploitative sexual relationship reinforcing some of the worst aspects of her problems are incalculable” (Hendin 1993). Daarna het ‘n vroue-psigiater haar terapie oorgeneem.

“Sexton adored being adored” (Middlebrook 1991: 283; Sexton 1982: xxi) en wanneer sy mense nie seksueel kon aantrek nie, het sy probeer om hulle met haar gedigte te beïndruk. Dr Orne het daarin geslaag om Sexton te oortuig dat sy nie ‘n prostituut hoef te wees om as mens waarde te hê nie, maar dat sy ‘n ander talent het en dit moet uitleef. Dit is waarskynlik ook hoekom dit so goed met haar gegaan het nadat sy die Pulitzer-prys in 1967 ontvang het.

 

Marina Tswetajewa

Marina Tswetajewa

Marina Tswetajewa se “Rails” (Feinstein 1981: 38), is ‘n goeie illustrasie van die gebruik van woorde met ‘n seksuele konnotasie. Tswetajewa het ook talle minnaars gehad, ook terwyl sy nog getroud was, en sy het talle passievolle gedigte vir hulle geskryf. Volgens Tswetajewa, “Physical love affairs are necessary because that is the only way to penetrate someone’s soul” (Schweitzer 1992: 198).

                                     Rails

            The bed of a railway cutting

                        has tidy sheets. The steel-blue

            parallel tracks ruled out

                        as neatly as staves of music.

 

            And over them people are driven

                        like possessed creatures from Pushkin

            whose piteous song       has been silenced.

                        Look, they’re departing, deserting.

 

            And yet lag behind and linger,

                        the note of pain always rising

            higher than love, as the poles freeze

                        to the bank, like Lot’s wife, forever.

 

            Despair has appointed an hour for me

                        (as someone arranged a marriage): then

            Sappho with her voice gone

                        I shall weep like a simple seamstress

 

            with a cry of passive lament-

                        a marsh heron! The moving train

            will hoot its way over the sleepers

                        and slice through them like scissors.

 

            Colours blur in my eye,

                        their glow a meaningless red.

            All young women at times

                        are tempted-by such a bed!

 

Die feit dat iets so alledaags en onherbergsaams as ‘n spoorlyn omskep kan word in ‘n bed waar maagde heen versoek kan word, skep die indruk dat passie dikwels in hierdie digter se gedagtes was. Klaarblyklik is dit ook ‘n uiting van ‘n wens na die dood, maar dit speel op die seksuele deur middel van die woordspel op sleepers – veral ook die “naaister” wat nie meer kan naai nie. Die verwysing na Sappho skep ook die indruk van die sensuele, maar in hierdie geval kan die trein as tyd of ‘n persoon se lot (ook met hoofletter, asook die dood in die see) interpreteer word. Verlies speel ‘n groot rol in hierdie gedig, maar indien mens minnaars buiten jou huweliksmaat het, kan die verhouding nie ewigdurend wees nie.

Bespreking van die werk

In ‘n gevallestudie waar pasiënte gevra is om gedigte te skryf, is ontdek dat die hoofsaak van hul eerste poging hul siekte was. Namate hulle meer terapie ondergaan en meer gedigte geskryf word, kom die argetipe van ‘n kind voor en later van die held, en so meer (Lerner 1974: 24-40). Hierdie digters verskil van Plath (en Jonker) in dié sin dat hulle besig was om terapie bo en behalwe die skryfwerk te ondergaan. Die gedigte is bespreek en waar moontlik is die skrywers gevra om hulle gevoelens ook mondelings uit te druk om “gehoor” (en verstaan) te word. ‘n Gedig lê wel onbewuste waarhede op verstaanbare wyse bloot, wat dit op sigself ‘n terapeutiese aktiwiteit maak (Lerner 1974: 56; Ludwig 1995: 173; Rothenberg 1994: 52), maar die bespreking daarvan help ook om ondraaglike gevoelens baas te raak. In Sexton se geval het dr Orne nooit toegelaat dat haar gedigte as bronne van haar probleme of kuns op sigself behandel is nie. Hy het haar aangemoedig om meer te skryf, maar dit was iets wat heeltemal haar eie moes wees om haar (as persoon) verder te laat ontwikkel en verhoudinge op ‘n gesonder wyse as vantevore te bou (Middlebrook 1991: 43). Daar is dus dikwels ook ‘n behoefte aan ander vorme van terapie, soos byvoorbeeld tradisionele psigoterapie, die gebruik van medisyne en/of hospitalisasie (Lerner 1974: 76).

Maxine Kumin, een van Sexton se beste vriendinne, het haar dikwels met haar gedigte gehelp. Sexton sou met ‘n gedig vorendag kom en dan sou sy en Kumin óf bymekaar kom om dit te bespreek, óf hulle sou dit telefonies doen. Kumin vertel dat Sexton soms haar gedigte (gewilliglik) deur ongeveer 20 hersienings kon neem (Sexton 1982: xxv). Dit het Sexton nie net gehelp om die gedig te verbeter nie, maar om afstand van die gevoelens wat daarin uitgedruk word te doen. “Writing poems per se may not be helpful to the client, but the revision of the initial drafts of poems may be therapeutically useful” (Lester 2004: 192). Beide Plath en Sexton het kort voor hul dood een gedig na die ander geskryf, “at white heat”, soos Kumin dit stel (Sexton 1982: xxxi), wat beteken dat die gedigte nie eintlik hersien is nie. Sodoende het die terapeutiese waarde daarvan gekrimp asook die kwaliteit van die gedigte wat geskryf is: “Consequently the poems are formless, incoherent, and embarrassing” skryf Cowart oor Sexton se The Awful Rowing Toward God (Greiner 1980: 232). Jonker het nie eintlik daarvan gehou om aan haar gedigte te werk nie – of so vertel Krige (Rabie 1966: 52). Toe hy haar aangemoedig het om nog ‘n bietjie aan “Die kind wat doodgeskiet is deur soldate by Nyanga” te skaaf, het sy so reageer: “Nee, ek kan nie, man, en ek wil ook nie meer nie. Dis klaar, afgedaan … foute en al … so gemaak en so laat staan!” (Rabie 1966: 57).

Waar Plath en Sexton gedig na gedig neergerits het, het Jonker in die maande voor haar dood, buiten liefdesteleurstellings, met “creative block” geworstel. Haar dagboekinskrywings vir Julie 1965 (die maand van haar dood) bestaan uit een woord: “Stilte” (Metelerkamp 2003: 192). “Occassionally, anxiety about being creatively blocked reaches such a pitch that the individual contemplates, and may attempt suicide” (Storr 1972: 221). Uit Jonker se nagelate gedigte met datums blyk dit dat haar laaste gedig op 8 Junie 1965 geskryf is (Sadie 1978: 192) en dit was ‘n maand voor haar dood. Rook en Oker was haar grootste sukses, maar sy het klaarblyklik gedink dit was haar laaste sukses: “I cannot do better than Rook en Oker” (Rabie 1966: 21). In ‘n onderhoud met Drum in Mei 1963 vertel sy: “the real thing I lived for was to write” en nou het dit seker vir haar gevoel asof sy nooit weer sou kon dig nie.

 Gepaardgaande angs

Kreatiewe skryfwerk kan ‘n groot mate van angs, selfs paniek, meebring aangesien dit nie altyd maklik is om onbewuste elemente op te grawe nie (Rothenberg 1994: 164). Joseph Conrad is ‘n illustrasie van hierdie verskynsel. Hy het blykbaar ‘n vier maande lange “ineenstorting” beleef nadat hy Under Western Eyes geskryf het (Ludwig 1995: 172). Hy kon nie eens die hersiening daarvan skryf nie, en so iets kan selfs geskied ten spyte van die boek se sukses. Eugène N. Marais se lewe illustreer ‘n verdere knelpunt by die voltooiing van ‘n veeleisende werkstuk. Hy was ‘n morfinis en het telkens probeer om hierdie verslawing te kortwiek. In 1917 het hy weer daarin geslaag nadat sy vriende hom na die Springbokvlakte gestuur het met min (of geen) toegang tot dwelmhandelaars nie. Die gevolg van hierdie onthouding was dat hy gedurende 1918 nie net weer met sy prokureursaktiwiteite kon begin nie, maar hy resenseer ook talle boeke vir Gustav Preller en skryf ongeveer 90% van The Soul of the Ape. Ongelukkig het hy eenvoudig sy eie vermoëns oorskat, homself begin ooreis en toe hy nie meer kon nie, sowaar weer na sy “panasee” gegryp (Rousseau 1974: 308). Hierna (ongeveer vanaf 1920) was dit nooit weer vir hom moontlik om aan die manuskrip van The Soul of the Ape te werk nie – hy het wel, maar dit het net onleesbaarder geword en die manuskrip wat na sy dood uitgegee is, is die een wat hy in 1919 vir sy seun gegee het. Sy dit egter morfien of alkohol, die uiteinde van die meeste kunstenaars se voltooiing van ‘n boek (of skildery of lied) is dat hulle weer verslaaf raak. Gewoonlik is daar soveel opwinding (en slapeloosheid) aan die werk betrokke dat hulle meen hulle het iets nodig om te “kalmeer” of die leegte te vul wat deur hul voltooide skepping gelaat is (Ludwig 1995: 172).

Vir die meeste mense is dit “veiliger” of “makliker” om die inhoud van die onbewuste van die bewuste af weg te hou. Die gedagte aan skeppende werk, of om die onbewuste te ondersoek, het Antonin Artaud blykbaar so verskrik dat hy bang was dit sou hom waansinnig maak (Ludwig 1995: 173). Maar vir diegene wat gelaaf word deur skeppend te wees, is dit moeilik om van die inhoud van die onbewuste af weg te beweeg. Voorts is dit nóg moeiliker om nie telkens daarna toe terug te keer nie sodra daar met ‘n ondersoek van die onbewuste begin is. Dit beteken ook dat die persoon nie die geheelbeeld van sy onbewuste te sien gekry het nie. So iets is alleenlik moontlik in ‘n terapeutiese situasie, waar die sielkundige ‘n mens nie net veel meer van die onbewuste wys nie, maar ‘n mens ook wys hoe om die probleme wat miskien in die onbewuste bestaan, te bowe te kom. Daarom is dit beter om saam met ‘n terapeut die onbewuste te ondersoek, as om dit alleen met behulp van (byvoorbeeld) ‘n gedig te doen.

Skryf op sigself

Franz Kafka het ontdek dat sy skryfwerk terapeutiese waarde het en gesê: “Die bestaan van ‘n skrywer hang ten volle van sy lessenaar af. As hy malheid wil ontkom moet hy nooit van sy lessenaar af wegbeweeg nie. Hy moet met sy tande daaraan vasklou” (Ludwig 1995: 3). Sexton se mening dat: “Suicide is, after all, the opposite of the poem” (Plimpton 1999: 265) kom op dieselfde begrip neer en volgens Plath: “I find myself absolutely fulfilled when I have written a poem, when I’m writing one” (Lane 1979: 184). ‘n Goeie hedendaagse voorbeeld van die “reddende” aspek van skryfwerk is Julia Cameron se The Artist’s Way, wat Cameron in staat gestel het om haar alkoholisme onder beheer te bring. Sy het sedert hierdie boek talle ander uitgegee wat almal tot ‘n groter of kleiner mate suksesvol was. Haar hipotese is dat ‘n mens moet skryf omdat dit bevredigend is, nie noodwendig omdat ‘n mens geld daaruit kan maak nie.

Albert Rothenberg meen enige kunstenaar moet dikwels vernietigende gevoelens baasraak, bewustelik en onbewustelik. Hierdie vernietigende gevoelens is eintlik op ander mense gemik, maar dit het die vermoë om skeppende bedrywighede aan te blaas: “A key motive for engaging in creative activity is often an attempt at unearthing and working through the sources of destructive feelings particularly. In other words, artists and other types of creators frequently create in order that they not destroy” (Rothenberg 1994: 69). Verder sê hy dat hierdie vorm van skeppende aktiwiteit ‘n gesonde manier is om met vernietigende gevoelens om te gaan eerder as om simptome (bv. van depressie) te ontwikkel. Dit gee die persoon meer insig in homself, met die moontlikheid om homself van die ongelukkige verlede te bevry.

Hierbenewens demonstreer Rothenberg dat Plath dit nie kon regkry om haar skeppinge in ‘n soort self-skepping te verander nie. Haar gedigte is wel vol aangrypende beelde, met ‘n sterk drang om te lewe asook om te sterwe. Die beelde laat die dood egter aantrekliker en vriendeliker lyk as die lewe. Al was sy besig om haar vernietigende gevoelens uit te spreek, was sy nie besig om dit onder die knie te kry nie, wat die gedigte staties laat voorkom. Sy spreek dit uit sonder om insig daarin te verkry, of om die oorsprong van die gevoelens te vind. “In other words, she attempted to express destructiveness in poetic form in order to expel it. Such an attempt at expiation and indirect expression functions only to exert control over feelings, not to change them” (Rothenberg 1994: 72). In hierdie opsig het haar digkuns haar in ‘n vernietigende gesteldheid gehou, eerder as om haar daarvan te verlos.

In algehele teenstelling hiermee, staan Barbra Streisand se professionele lewe. Streisand se pa, Manny, is dood toe sy 16 maande oud was. In 1979 het sy en haar broer Manny Streisand se gees deur middel van ‘n Joodse spiritis opgeroep. Die volgende woorde is daardie aand uitgespel: M-A-N-N-Y; B-A-R-B-R-A; S-O-R-R-Y en S-I-N-G-P-R-O-U-D. Na die tyd het Streisand die belewenis soos volg verwoord: “And for that word S-O-R-R-Y to come out … It was his answer to all that deep anger I had always felt about his dying” (Andersen 2006: 275). Die gevolg was die fliek Yentl wat sy aan haar pa opgedra het. Dit was vir Streisand belangrik om nie net die hoofrol in hierdie film te vertolk nie, maar ook die regisseur daarvan te wees, dit te bestuur en uit te gee. ‘n Uittreksel van die liriek vir “Papa, can you hear me?”, wat deur Streisand se vriende Alan en Marilyn Bergman geskryf is, toon tot watter mate Streisand, soos Plath en Jonker, na haar vader verlang het:

Papa, are you near me?
Papa, can you hear me?
Papa, can you help me not be frightened?

Can you hear me praying,
Anything I’m saying,
Even though the night is filled with voices?

I remember ev’rything you taught me
Ev’ry book I’ve ever read.
Can all the words in all the books
Help me to face what lies ahead?
The trees are so much taller
And I feel so much smaller.
The moon is twice as lonely
And the stars are half as bright.

Papa, how I love you.
Papa, how I need you.
Papa, how I miss you
Kissing me goodnight.

 

Al het sy nie self hierdie woorde geskryf nie, sou sy ‘n groot invloed op die Bergmans gehad het om te skryf wat sy op die hart het. Later vertel Streisand: “See, all these years I was just looking for a daddy in a way … and then I realized I was never going to get him. It was only through Yentl that I had a chance to make a father” (Andersen 2006: 287). Selfmoord, of die woede jeens die dood (of “dief” wat haar pa gesteel het), is deur Streisand in kreatiewe energie verander wat haar van haar woede bevry het.

Plath se gedigte het haar wangedrag ondersteun (Lerner 1974: 76), soos dit ook die geval met Sexton was. Die gedigte het so ‘n groot rol begin speel dat konflikte uitgeskryf is, sonder dat dit aangespreek is. Sexton het byvoorbeeld geen woord met Kayo gerep oor haar voorneme om te skei nie. Hy het geweet dat sy hom eintlik nodig het, maar haar gedigte (en ware gevoelens teenoor hom) het dit anders gestel. Kayo vertel in ‘n onderhoud: “I honestly don’t know, never have known, what her real, driving motive was in the divorce. Which is another reason why it absolutely drove me into the floor like a nail when she did it” (Middlebrook 1991: 371).

Jonker se debuutbundel open met “Ontvlugting” (Jonker 1994: 17), wat met die volgende woorde eindig: “My lyk lê uitgespoel in wier en gras / op al die plekke waar ons eenmaal was”. Op 30 Januarie 1965 skryf sy “Ek betreur jou” (Jonker 1994: 107). Indien daar aanvaar word dat Jonker in “Ek betreur jou” met haarself praat, is dit duidelik dat haar beskouing van haar eie dood van haar debuut tot by haar nagelate gedigte ongeveer dieselfde gebly het. Al het Jonker haar gevoelens en gedagtes heel eerlik uitgespreek kon sy, net soos Plath en Sexton, nie hierdie gemoedstoestand verander nie. Die digters se gedigte het hulle eerder gevange gehou.

“Egomoord” teenoor selfmoord

As hierdie digters besef het hulle leef bloot hul onbewuste komplekse uit, sou hulle minder blaam op hul gewese ouers geplaas het, want die ego is die enigste een wat end uit saam met jou in jou lewe sal bly. Daarom is jy die enigste een wat die karakters en gebeure van jou lewensdrama kan bepaal (Lester 2004: 155). Selfmoord sou waarskynlik nie die uiteinde van hierdie patroon gewees het nie, maar eerder “egomoord” (egocide; Lester 2004: 153). Soos die Jungiaanse analis, James Hollis, dit stel: “There are many ways of dying, and physical death is only one of them” (Lester 2004: 159).

In hierdie verband is die noue band tussen van die digters se egskeidings/liefdes-teleurstellings en hul dood pertinent. Selfmoord kan aan allerlei dinge toegeskryf word, maar die hoofrede daarvoor is die beëindiging van ‘n liefdesverhouding (Lester 2004: 152). Jonker skryf in haar dagboek “Hier begin die einde André” (Metelerkamp 2003: 175) kort nadat Brink sy verhouding met haar in April 1965 stopgesit het. Blykbaar was daar ook ‘n bakleiery tussen haar en Jack Cope die aand toe sy in 1965 oorlede is (Metelerkamp 2003: 193) en ‘n uittreksel van ‘n selfmoordnota wat sy voor in Contrast XII (Julie 1965, Vol. 3, No. 4) geskryf het lui: “I am not dying I hope, to revenge, only because my love has failed” (Metelerkamp 2003: 192).

Plath se verwoede gedigte het een na die ander te voorskyn gekom toe sy en Ted Hughes uitmekaar is, amper soos in ‘n maniese toestand. Toe sy nie meer kon skryf nie, het die dood soos die beste uitweg gelyk. Hughes het op 16 Julie 1962 Court Green verlaat, Plath is op 11 Februarie 1963 in haar woonstel aangetref: Dit was ses maande later. Sexton het dikwels egskeiding oorweeg, maar het haar gedagtes hieroor eers in Maart 1972 ernstig opgeneem. Vanwaar Kayo haar verlaat het het sy in ‘n diepe eensaamheid en depressie verval. Sy het net meer as ‘n jaar later selfmoord gepleeg.

Berryman het ook baie lank gesukkel om die breuk in sy verhouding met sy gewese vrou, Eileen, te verwerk (Simpson 1982) en Tswetajewa se man Serjozja het, soos Hughes, aanvaar dat sy vrou nie “soos ander vrouens” kan wees nie. Serjozja het van baie van Tswetajewa se verhoudings geweet en skryf in ‘n brief: “I am at one and the same time both a lifebelt and a millstone round her neck. It is impossible to free her from the millstone without tearing away the only straw she still has to clutch” (Schweitzer 1992: 242). Dit is woorde wat Kayo net sowel oor sy vrou kon geskryf het. Toe Serjozja in 1941 in ‘n Russiese tronk verdwyn het en Tswetajewa na Elabuga evakueer is, het sy nie geweet hoe om aan te gaan nie en het haarself gehang.

Gevolgtrekking

Die vraag is watter element is belangriker: digkuns of terapie? “Sexton had a critical episode in therapy, entered the hospital, and wrote a poem. Is that really all right? … Did Anne Sexton’s psychotherapy liberate her creativity only to ultimately harm her?” (Hare-Mustin 1992). Vanuit die perspektief van haar selfmoord het die digkuns belangriker geword as die digter en het terapie (asook die terapeutiese waarde van skryf) haar in die steek gelaat.

Dieselfde geld Plath se situasie: Op 26 September 1962 skryf dr Beuscher aan Plath en sê sy is nie gewillig om berading per brief aan haar te bied nie, bloot as vriendin sal sy haar soveel help as wat sy kan (Stevenson 1998: 257). Die feit dat Beuscher, met die kennis van Plath se vorige selfmoordpogings, nie probeer het om Plath in verbinding met ‘n ander sielkundige te kry nie, beteken dat hierdie beroep Plath ook in die steek gelaat het. Plath se algemene praktisyn, dr Horder, vertel na haar dood: “She had … for several days [before her suicide] received an anti-depressant … Response to any drug of this kind takes from ten to twenty days” (Stevenson 1998: 297). Die medici weet dus dat dit ‘n hele ruk duur voordat die pasiënt begin om beter te voel. Tog is, in Plath se geval, min gedoen om verdere ondersteuning gedurende hierdie tydperk te bied. Jonker het ook ‘n psigiater gespreek en het ook antidepressante geneem. Hierdie psigiater het egter vir haar gesê hy kan niks vir haar doen nie (Van der Merwe 2006: 194-195). Wanneer ‘n persoon besluit om selfmoord te pleeg, kan ander nie hierdie keuse beïnvloed nie. Dit is per slot van rekening die pasiënt wat self die besluit moet neem om te lewe. As daardie besluit nie geneem word nie is die mense soos Hughes se “Sheep”: he was born / With everything but the will (1976). Die besproke digters het nié hierdie wil gehad nie. Hulle wil was om selfmoord te pleeg: elke simbool is ‘n vergestalting van die self, ‘n self wat na moederaarde toe wou terugkeer.

Digters ly nie noodwendig aan depressie (of soortgelyke toestande) nie. In hierdie artikel is die fokus op diegene wat selfmoord gepleeg het, maar nie alle digters doen dit nie, nog het alle digters ‘n obsessie met die dood. Volgens Hambidge betree poësie per definisie die ruimte van die dood (Hambidge 2000, my kursivering). Indien die dood nie ondersoek word nie, is dit nie moontlik om die lewe te waardeer nie. Jung gebruik die beeld van die ondergaande son om daarop te wys dat dit ook ondergaan of sterf, andersins kan dit nie weer opkom nie. So ook is dit vir digters moontlik om eers te “sterf”, deur daaroor te skryf, wat vir hulle lewe is omdat dit bevrediging meebring (hulle druk die primordiale uit). Daarna kan hulle weer die lewe betree.

Bibliografie 

Alvarez A. 1974 The Savage God: A Study of Suicide Engeland: Penguin Books.

Andersen C. 2006 Barbra: The Way She Is Groot Brittanje: Aurum Press Limited.

Cameron J. 1995 The Artist’s Way: A Spiritual Path to Higher Creativity Londen: Pan Books.

Feinstein E. 1981 Selected poems of Marina Tsvetayeva Oxford: Oxford University Press.

Greiner D. J. 1980 American Poets Since World War II: Part 2, L-Z Verenigde State van Amerika: Bruccoli Clark Book.

Hambidge J. Gender-konstruksies in die Afrikaanse letterkunde: ‘n Ondersoek in kultuurstudies, literêre teorie en kreatiewe skryfwerk. Ph.D. Universiteit van Kaapstad 2000.

Hare-Mustin R. T. “Cries and Whispers: The Psychotherapy of Anne Sexton” Psychotherapy 29(3) 406-409 Herfs 1992.

Hendin H. “The Suicide of Anne Sexton” Suicide and Life-Threatening Behavior 23(3) 257-262 Herfs 1993.

Jonker I. 1994 Versamelde Werke Kaapstad: Human en Rousseau.

Jung C. G. 1959 The Archetypes and the Collective Unconscious (Collected works Vol. 9. Part 1) Londen: Routledge and Kegan Paul.

Kellogg R.T. 1994 The Psychology of Writing New York: Oxford University Press.

Lane G. 1979 Sylvia Plath: New Views on the Poetry Londen: John Hopkins University Press.

Lerner A. 1974 Poetry in the Therapeutic Experience New York: Pergamon Press.

Lester D. 2004 Katie’s Diary: Unlocking the Mystery of a Suicide New York: Brunner-Routledge.

Ludwig A.M. 1995 The Price of Greatness: Resolving the Creativity and Madness Controversy Verenigde State van Amerika: The Guilford Press.

Maris R. W., Berman A. L. en Silverman M. M. 2000 Comprehensive Textbook of Suicidology New York: The Guilford Press.

Metelerkamp P. 2003 Ingrid Jonker: Beeld van ‘n digterslewe Vermont: Hemel en See Boeke.

Middlebrook D. W. 1991 Anne Sexton: A Biography Boston: Houghton Mifflin company.

Nelson C. 2000 Anthology of Modern American Poetry New York: Oxford University Press.

Plath S. 1981 Collected Poems Londen: Faber and Faber.

Plimpton G. 1999 The Paris Review Interviews: Women Writers at Work Londen: The Harvill Press.

Rabie J. 1966 In Memoriam Ingrid Jonker Kaapstad: Human en Rousseau.

Rothenberg A. 1994 Creativity and Madness: New Findings and Old Stereotypes Verenigde State van Amerika: The John Hopkins University Press.

Rousseau L. 1974 Die Groot Verlange: Die verhaal van Eugène N. Marais Kaapstad: Human en Rousseau.

Sadie E. 1978 Ingrid Jonker – ‘n Monografie. Pietermaritzburg: Universiteit van Natal.

Schweitzer V. 1992 Tsvetaeva Groot Brittanje: Harvill.

Sexton A. 1982 The Complete Poems Boston: Houghton Mifflin Company.

Simpson E. 1982 Poets in their Youth New York: Random House.

Stevens A. 1994 Jung: A Very Short Introduction Oxford: Oxford University Press.

Stevenson A. 1998 Bitter Fame: A Life of Sylvia Plath Engeland: Penguin Books.

Stirman W. S. en Pennebaker J. W. “Word Use in the Poetry of Suicidal and Nonsuicidal Poets” Psychosomatic Medicine 63 (517-522) 2001.

Storr A. 1972 The Dynamics of Creation Londen: Secker and Warburg.

Ulanov A. B. 1996 The Functioning Transcendent Illinois: Chiron Publications.

Van der Merwe L. M. 2006 Gesprekke oor Ingrid Jonker Hermanus: Hemel en See boeke.

 

 


[1] Prof Douglas Wassenaar (wassenaar@ukzn.ac.za), Skool vir Sielkunde, Universiteit van KZN.

[2] Die woord word hier eerder in die sin van “lewensdrif” (soos deur Jung uiteengesit, Stevens 1994: 22) as van “geslagsdrif” (soos deur Freud uiteengesit) gebruik.

 

© Ilze Gertenbach. Januarie 2011

Danie Marais.’n Ongesonde gemoed huisves ‘n kreatiewe gees?

Thursday, July 8th, 2010
Sylvia Plath

Sylvia Plath

“Nadat my eerste twee slanke digbundels verskyn het, is ek jou werklik waar in ‘n onderhoud gevra, nie of ek gaan selfmoord pleeg nie, maar wanneer. Tensy jy bereid was om jou lewe te waag – of liewer, daarvan afstand te doen – kon jy nie verwag om ernstig opgeneem te word as vroulike digter nie. Só het die mitologie bepaal.”

Dit is die woorde van die Bookerprys-wenner Margaret Atwood in Negotiating with the Dead: A Writer on Writing (2002). Die mite waarna sy verwys is natuurlik dié van die gefolterde, versteurde genie soos verpersoonlik deur Sylvia Plath – die digter wat haar eie lewe geneem het op 11 Februarie 1963 deur haar kop in ‘n gasoond te steek. Maar Plath het vele voorgangers en, helaas, vele navolgers: Die biografieë van talle skrywers, digters, komponiste en visuele kunstenaars skep die indruk dat ‘n ongesonde, ongebalanseerde gemoedstoestand dikwels ‘n kreatiewe en selfs briljante gees huisves. 

 Suid-Afrika se eie Sylvia, Ingrid Jonker, het in 1965 die see ingeloop by Drieankerbaai in Kaapstad. En te oordeel aan al die belangstelling wat daar steeds in die werk, maar veral lewens, van Plath en Jonker bestaan – flieks, teaterstukke, biografieë ensovoort – kan ‘n mens seker wees dat romantici van oud tot jonk steeds aangegryp word deur hierdie ikoniese martelaars vir die suiwer kuns wat blykbaar vloei uit vreeslose kompromisloosheid en “geestesversteurings”.

Die beroemde reëls “The blood jet is poetry / There is no stopping it” (uit “Kindness”) het Plath tien dae voor haar selfmoord geskryf en dit is hierdie goties-romantiese beeld wat in die kollektiewe bewussyn bly steek wanneer die verband tussen kreatiwiteit en depressie met selfmoordneigings, of bipolariteit, ter sprake kom.

Ek was self in die neerslagtigste tye van my twintigs soos ‘n mot om ‘n kers aangetrokke tot die idee dat depressie, wat in baie opsigte bloot gelyk is aan asosiale gedrag, ‘n morbiede preokkupasie met die dood, slaapsteurings, onproduktiwiteit en selfhaat, tog ook die sleutel tot groot kuns is, of ten minste die gevolg van diepgaande insig in die menslike toestand en die nutteloosheid van ons aardse strewe; ‘n soort bevestiging dat jy spesiaal is omdat jy meer voel, dieper kyk en erger ly aan elke dag.

Die joernalis, draaiboekskrywer en dramaturg Virginia Heffermann skryf spitsvondig oor die versoekings en vertroostende illusies wat depressie inhou vir romantiese, skeppende geeste, in haar essay “A Delicious Placebo” – een van vele insiggewende stukke uit Nell Casey se bloemlesing, Unholy Ghost: Writers on Depression (2001). Heffermann sê sy het haar eerste depressiewe episode as ‘n titaniese stryd teen die magte van duisternis ervaar en dit het haar lewe groot, verskriklik en vol tragiese betekenis laat lyk. (Jane Kenyon se lang gedig “Having it out with Melancholy” – sien kassie – beskryf die worsteling met depressie ook as ‘n struweling met ‘n bonatuurlike mag, ‘n “unholy ghost”.)

Of soos Ronelda Kamfer in haar gedig “bipolarhoney” sê:

I’m a creep, I’m a weirdo.
What the hell am I doing here?
I don’t belong here.
-Radiohead, “Creep”

ek wens ek kon opstaan soos gister
gaan was, aantrek, gaan werk soos gister
maar
vandag is ‘n ander gister
vandag is alles wat mooi is, lelik
en alles wat lelik is, ek
miskien is môre beter
as ek net deur die gevaar
van vandag
kan kom

Vir Heffermann was melancholie ‘n dialek wat net sekere mense kon praat en sy het hierdie sielsgenote opgesoek. Daarom het sy ook lank weerstand gebied teen die idee dat sy dalk siek, oftewel chemies ongebalanseerd, is. Sy het met gemengde gevoelens na haar eerste pakkie antidepressante gekyk: bang dat dit haar nie uit die put van haarself sou red nie, en bevrees dat dit wel sal werk en daarmee ‘n groot vraagteken agter al haar duister insigte en haar hele dapper oorlog teen die bose geeste in die lug sou plaas. Sedertdien leef sy teësinnig in “terapieland”:

I’m like a former skier with a bad hamstring, wishing that I could have lived forever on a speedy and breathless high, and still having trouble facing that my substandard physiology won’t allow it. So I have to live apart from the action, a few miles away, out in safer, suburban Therapyland. But I shouldn’t complain! Or the depression sentries might shoot me their warning again: nice little life here; wouldn’t want anything bad to happen to it.   

Maar wat is die verband dan tussen depressie, bipolariteit en die kreatiewe proses?

Hierdie vraag bly steeds so ‘n relevante raaisel dat Poetry International in Rotterdam, een van die grootste poësie-feeste ter wêreld, “Poëzie, waanzin en melancholie” as feestema in 2007 gekies het. Een van die bydraers tot die program was Menno Wigman, ‘n hoogaangeskrewe Nederlandse digter wat drie maande in die Arntsz Hoeve- psigiatriese inrigting by Den Dolder deurgebring het in die hoop om ‘n bloemlesing saam te stel met gedigte van die pasiënte. (Die beroemde Nederlandse digter Gerrit Achterberg is ook ‘n tyd lank hier behandel.)

In ‘n lesing oor dié ervaring, waaroor hy die dagboek Het gesticht (2007) gepubliseer het, het Wigman toegegee dat hy bedroë daarvan afgekom het. Hy het vinnig vasgestel die pasiënte het nie die nodige estetiese afstand op hul skryfpogings om dit behoorlik af te werk nie. Hulle kon nie koel en objektief met die oë van ‘n ander na hul tekste kyk nie. Toe hy aan een pasiënt noem dat hy dikwels ses weke lank aan een gedig skaaf, het sy hom aangekyk of hý mal is.

By terugskoue was Wigman vies vir homself oor die romantiese idees omtrent die verband tussen poësie en waansin wat hy so lank gekoester het. Hy kom tot ‘n eenvoudige slotsom: Bekyk ‘n mens die lewens van digters soos Gerrit Achterberg, Jan Arends, Friedrich Hölderlin, Gérard de Nerval, Nicolaus Lenau, Jakob van Hoddis, Robert Lowell, Anne Sexton en John Berryman van nader, stel jy gou vas dat hulle groot kuns geskep het ten spyte van hulle “geestesversteuringe”.

Is dit dus net toeval dat soveel skrywers en digters veral met depressie en sy gevreesde ouboet, bipolariteit, stoei?

Allermins, volgens Kay Redfield Jamison se seminale boek Touched with Fire – Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament (1993). Depressie en bipolariteit se kenmerkende en vinnig veranderende siklus van gemoedstoestande is ‘n ekstreme spieëlbeeld, ‘n groteske karikatuur van die tipiese kwiksilwer-kunstenaarstemperament. Jamison kon met haar navorsing onder 47 vooraanstaande Britse kunstenaars en skrywers onder meer aantoon dat die voorkoms van gemoedsversteurings onder hierdie groep gemiddeld agt keer hoër is as onder die algemene bevolking. Onder digters is die waarskynlikheid van depressie en/of bipolariteit 11 keer hoër. Verskeie ander soortgelyke studies deur, onder andere Andreasen (1987), Schildkraut & Hirshfeld (1990) en Akkisdan & Akkisdal (ongepubliseerd) bevestig haar bevinding.

Jamison argumenteer dat die simptome van ligte manie of hipomanie (hoë energievlakke, oordrewe selfvertroue, rusteloosheid, spraaksaamheid, onvanpaste grappies of woordspel, ‘n verskerpte vermoë om gedagtespronge te maak en ongewone assosiasies en verbande te sien) en ligte melancholie (introspeksie, selftwyfel, behoefte aan afsondering) op essensiële wyse bevorderlik is vir die maak van kuns. Die uitsonderlike werk en idees wat in ‘n lig-maniese kreatiewe koors geskep word, kan in ‘n melancholiese fase met vrug hersien, geredigeer en afgewerk word.

 Sy beklemtoon egter dat kunstenaars, soos almal anders, lamgelê word deur volslae manie of depressie. Hierdie ekstreme gemoedstoestande, wat so dikwels tot selfmoord of roekelose ongelukke aanleiding gee, speel dus nie ‘n groot, direkte rol in die maak van kuns nie. En enige siening wat die redes vir selfmoord in die eerste plek in tragiese gebeure of instellings ten opsigte van kuns soek, verwar die daad met ‘n rasionele besluit. Selfmoord is eerder, soos Al Alvarez in The Savage God- A Study of Suicide (1971) skryf, ‘n natuurlike reaksie op ‘n onnatuurlike toestand. Die bipolêre Amerikaanse kunstenaar Ralph Barton se selfmoordbrief uit 1931 bevestig Alvarez se stelling treffend:

Everyone who has known me and who hears of this will have a different hypothesis to offer, to explain ‘why I did it’. Practically all of these hypotheses will be dramatic and completely wrong. Any sane doctor knows that the reasons for suicide are invariably psychopathological. Difficulties in life merely precipitate the event and the true suicide type manufactures his own difficulties. […] I have run from wife to wife, from house to house and from country to country in a ridiculous effort to escape from myself. In doing so, I am very much afraid that I’ve spread a good deal of unhappiness among the people who have loved me.

 Deur te glo groot kuns en letterkunde blom natuurlik uit vernietigende, uitmergelende patalogieë, versterk ons eintlik ‘n gevaarlike mite rondom depressie en ander geestesversteuringe. Want om geestesongesteldhede te verheerlik as ‘n bron van inspirasie  is die keersy van die munt wat glo goeie oefening, geloof en die regte dieet is al wat nodig is om klinies depressiewe en/of bipolêre mense reg te sien. Albei sienings weier om die mediese, dikwels oorerflike werklikheid van hierdie siektes te verreken.

Ingrid Jonker

Ingrid Jonker

Sou Plath, Jonker en Kurt Cobain vandag dieselfde status gehad het as hulle aan kanker oorlede is? En wat is kliniese depressie en bipolariteit anders as ‘n potensieel dodelike kanker van die gemoed.

Plath se goeie vriend, die digter en kritikus Al Alvarez, stel dit so in The Savage God:

It [Sylvia’s suicide] was a mistake, then, and out of it a whole myth has grown. I don’t think she would have found it much to her taste, since it is a myth of the poet as a sacrificial victim, offering herself up for the sake of her art, having been dragged by the Muses to that final altar through every kind of distress. In these terms, her suicide becomes the whole point of the story, the act which validates her poems, gives them interest and proves her seriousness.  […] The pity is not that there is a myth of Sylvia Plath but that the myth is not simply that of an enormously gifted poet whose death came carelessly, by mistake, and too soon.

So kom ons gee die verraderlike muses van melancholie en manie wat hulle toekom. Kom ons vier ook die werk van Plath, Jonker en kie as ‘n triomf van wil en dissipline oor die verstrengelde swakhede van vlees en gees. Maar kom ons beoordeel hul nalatenskap volgens die kriteria wat vir enige goeie letterkunde geld, en hou op om kunstenaars wat ongelukkig hul eie lewe geneem het in ‘n irrasionele waas van vertwyfeling, as ikone te huldig wat die hoogste prys ter wille van integriteit en selfbehoud betaal het. Ons is dit verskuldig aan hulle wat verdwaas agtergebly het en aan almal wat verbete aanhou tonnel na lig, al is die wêreld skynbaar om hulle uitgedoof.

Plath en Ted Hughes se seun, Nicholas, het hom verlede jaar op 47-jarige ouderdom opgehang ná ‘n lang stryd teen depressie. Hy was’n gerekende marine-bioloog. In sy gedig “Life after Death” uit The Birthday Letters (1998) skryf Hughes die volgende oor Nicholas:

Your son’s eyes, which had unsettled us
With your Slavic Asiatic
Epicanthic fold, but would become
So perfectly your eyes,
Became wet jewels,
The hardest substance of the purest pain
As I fed him in his high white chair.

 Die bloed wat spuit uit psigiese wonde (Plath se “blood jet”), is immers nie net poësie nie – dit is ook die versinnebeelding van pyn wat mense lewend opvreet. In die week van Plath se selfmoord, was daar 99 ander geregistreerde selfmoorde in Brittanje alleen en volgens die W.G.O. neem ten minste 1 000 mense per dag wêreldwyd hul eie lewe. Dit word geraam dat ongeveer twee derdes van diegene wat selfmoord pleeg, aan depressie of bipolariteit ly. ‘n Bitter klein fraksie van hulle wat hand aan eie lewe slaan, laat enige boeke, komposisies of kunswerke agter.

Op 19 Julie vanjaar sal dit 45 jaar wees sedert Ingrid Jonker die see ingeloop het, maar dit was net die hartseer einde en nie die punt van haar lewe nie.

 

 

Beroemde digters wat waarskynlik aan depressie of bipolariteit gely het

 

   Opname in ’n psigiatriese hospitaal
ϕ   Selfmoordpoging
  Selfmoord

Charles Baudelaire ϕ
John Berryman
William Blake
Robert Burns
Lord Byron
Paul Celan ┼
John Clare 
Samuel Taylor Coleridge
Hart Crane 
Emily Dickinson
T.S. Eliot
Friedrich Hölderlin
Gerard Manley Hopkins
Victor Hugo
Randal Jarrell 
Ingrid Jonker 

Wilhelm Knobel 
Vachel Lindsay 
Robert Lowell
Osip Mandelstam
ϕ
Eugène Marais 
Vladimir Mayakovsky 
Gérard de Nerval 
Cesare Pavese ┼
Sylvia Plath 
Edgar Allan Poe
ϕ
Ezra Pound 
Theodore Roethke 
Delmore Schwartz 
Anne Sexton 
Percy Bysse Shelley 
ϕ
Alfred Lord Tennyson
Dylan Thomas
Georg Trakl 
Marina Tsvetayeva 
Walt Whitman

Uit: Touched with Fire – Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament (1993) deur Kay Redfield Jamison [behalwe eie byvoegsels soos  Jonker, Marais, & Knobel]

Jane Kenyon – Having it Out with Melancholy

 

1 FROM THE NURSERY

 

When I was born, you waited

behind a pile of linen in the nursery,

and when we were alone, you lay down

on top of me, pressing

the bile of desolation into every pore.

 

And from that day on

everything under the sun and moon

made me sad — even the yellow

wooden beads that slid and spun

along a spindle on my crib.

 

You taught me to exist without gratitude.

You ruined my manners toward God:

“We’re here simply to wait for death;

the pleasures of earth are overrated.”

 

I only appeared to belong to my mother,

to live among blocks and cotton undershirts

with snaps; among red tin lunch boxes

and report cards in ugly brown slipcases.

I was already yours — the anti-urge,

the mutilator of souls.

 

 

2 BOTTLES

 

Elavil, Ludiomil, Doxepin,

Norpramin, Prozac, Lithium, Xanax,

Wellbutrin, Parnate, Nardil, Zoloft.

The coated ones smell sweet or have

no smell; the powdery ones smell

like the chemistry lab at school

that made me hold my breath.

 

 

3 SUGGESTION FROM A FRIEND

 

You wouldn’t be so depressed

if you really believed in God.

 

 

4 OFTEN

 

Often I go to bed as soon after dinner

as seems adult

(I mean I try to wait for dark)

in order to push away

from the massive pain in sleep’s

frail wicker coracle.

 

 

5 ONCE THERE WAS LIGHT

 

Once, in my early thirties, I saw

that I was a speck of light in the great

river of light that undulates through time.

 

I was floating with the whole

human family. We were all colors — those

who are living now, those who have died,

those who are not yet born. For a few

 

moments I floated, completely calm,

and I no longer hated having to exist.

 

Like a crow who smells hot blood

you came flying to pull me out

of the glowing stream.

“I’ll hold you up. I never let my dear

ones drown!” After that, I wept for days.

 

 

6 IN AND OUT

 

The dog searches until he finds me

upstairs, lies down with a clatter

of elbows, puts his head on my foot.

 

Sometimes the sound of his breathing

saves my life — in and out, in

and out; a pause, a long sigh. . . .

 

 

7 PARDON

 

A piece of burned meat

wears my clothes, speaks

in my voice, dispatches obligations

haltingly, or not at all.

It is tired of trying

to be stouthearted, tired

beyond measure.

 

We move on to the monoamine

oxidase inhibitors. Day and night

I feel as if I had drunk six cups

of coffee, but the pain stops

abruptly. With the wonder

and bitterness of someone pardoned

for a crime she did not commit

I come back to marriage and friends,

to pink fringed hollyhocks; come back

to my desk, books, and chair.

 

 

8 CREDO

 

Pharmaceutical wonders are at work

but I believe only in this moment

of well-being. Unholy ghost,

you are certain to come again.

 

Coarse, mean, you’ll put your feet

on the coffee table, lean back,

and turn me into someone who can’t

take the trouble to speak; someone

who can’t sleep, or who does nothing

but sleep; can’t read, or call

for an appointment for help.

 

There is nothing I can do

against your coming.

When I awake, I am still with thee.

 

 

9 WOOD THRUSH

 

High on Nardil and June light

I wake at four,

waiting greedily for the first

note of the wood thrush. Easeful air

presses through the screen

with the wild, complex song

of the bird, and I am overcome

 

by ordinary contentment.

What hurt me so terribly

all my life until this moment?

How I love the small, swiftly

beating heart of the bird

singing in the great maples;

its bright, unequivocal eye.

 

 

 HIerdie artikel het ook in Rapport Boeke verskyn. – Red.

Berta Smit – Miskende Sestiger, miskende digter?

Wednesday, April 28th, 2010

 

Berta Smit

Berta Smit

 Huiberta Johanna Maria (Berta) Smit (1926 – 1997) is gebore te Hopefield. Sy werk later jare as redakteur (Naweekpos) en uitgewersredakteur in Kaapstad.  Met gebruik van sestiger-elemente, deureenskuiwing van verhaalvlakke en achronologiese volgorde van die gebeure, verbeeld sy aktuele Christen problematiek. Met Die vrou en die bees (1964) word die allegorie as middel tot ‘n eietydse perspektief op die Christelike leefpatroon aangewend. Die Christen se opdrag om deur die werking van die Heilige Gees, die ou mens te kruisig, en om as geroepene uit te gaan om die naaste te red in Christus, word verken. Een plus een (1967) is ‘n voortsetting van haar onderneming om aspekte van die Christelike geloofslewe romankundig te verwerk. Dit spreek probleme rondom die verkondiging van die Woord aan – menslike ontoereikendheid teenoor die Ewige en die Absolute. Die man met die kitaar (1971) is gemoeid met die skrywerskap, met die siening van die skeppende verbeelding as werktuig van God. Dit lei tot ‘n vergestalting van die Christen se geloof in die vernuwing wat kan volg op vernietiging. Juffrou Sophia vlug vorentoe (1993), ‘n roman met ‘n postmodernistiese aanskyn, handel oor ‘n ernstige siek vrou se intense selfondersoek, na die 1994-bestel.  Smit verklaar haar geloof, via haar karakters, in die oortuiging dat skrywerskap ‘n werktuig van God is.

 

 

Berta Smit (1926 – 1997): Miskende Sestiger, miskende digter?

 

deur Amanda Botha

 

 

Berta Smit word onthou vir haar vier romans – Die vrou en die bees (1964), Een plus een (1967), Die man met die kitaar (1971) en veral Juffrou Sophia vlug vorentoe (1993). En veral vir haar kundigheid as uitgewer/redakteur by Tafelberg Uitgewers in die sewentiger en tagtigerjare. Haar betrokkenheid by skrywers soos Anna M Louw, Henriëtte Grové, Audrey Blignault, MER en Elsa Joubert, om enkeles uit te sonder, het haar vroeg reeds onderskei as knap teksleser en begeleier.

Dat sy in die geheim ook gedigte geskryf het, het eers bekend geword na haar dood in 1997 toe haar nagelate dokumente deur haar suster, Regina Smit, nagegaan is. Die enigste wat dalk van haar gedigte kon gesien het, hoewel daar geen werklike bewys daarvoor is nie,  was Ingrid Jonker, ʼn intieme vriendin van Berta. Die afleiding kan bloot gemaak word omdat daar in die korrespondensie tussen Berta en Ingrid dikwels oor die digkuns gepraat is.

Die gedigte wat in getikte vorm bestaan met enkele pen korreksies wat sy aangebring het, was in ʼn lêer onder briewe wat sy bewaar het. Sommige daarvan is met ʼn blou deurslag papier getik vir dubbele kopieë. Geen aanduiding is gevind wat enige opdrag inhou oor wat met hierdie nagelate ongepubliseerde werk gedoen moes word nie. Dit is ook nie duidelik waarom sy dit nie self vir publikasie aangebied het nie – nie eens in tydskrifvorm nie.

In Maart 2004 het ek Regina Smit by ʼn huldigingsgeleentheid vir die skrywer Audrey Blignault tydens die Woordfees op Stellenbosch ontmoet. Sy het my genooi om na haar woonstel in die Strand te kom om na die nagelate werk van Berta te kom kyk. Ek het Berta Smit wel geken, meestal deur kontak wat ek met haar gehad by boekgeleenthede.

Na ons ʼn rukkie gesels het, het Regina die lêer met die gedigte aan my gegee om na goeddunke daarmee te handel. In die lêer was nog ʼn enkele brief van Ingrid Jonker met ʼn gedig aan Berta, asook ʼn foto van die twee saam.

In gesprekke met vriende wat Berta goed geken het, onder meer met Audrey Blignault, was daar niemand wat ooit enige kennis gedra het dat Berta poësie geskryf het nie. Die afleiding wat ek gemaak het, was dat sy bedoel het dat dit in elk geval nie tydens haar lewe vir publikasie aangebied moes word nie. Die gesprek wat ek met Hennie Aucamp gehad het – hy en Berta was goed bevriend –  het dit ook bevestig dat nie een van haar naby vriende ooit van haar gedigte gehoor het nie en tewens uiters verbaas was dat sy wel so ʼn groot aantal gedigte nagelaat het.

Hoewel die kopiereg aan Regina Smit behoort, het ek haar verlof om wel op ʼn geleë tyd aandag te gee aan die bekendstelling van hierdie aspek van Berta se skrywerskap.

Ek het reeds laat in 2004 al die gedigte oorgetik om dit as lêer op my rekenaar te stoor.  In een stadium het ek gesprekke gevoer met Snowy Kruger om moontlik te kyk na ʼn program wat vir ʼn feesgeleentheid aangebied kan word rondom die gedigte en haar vriendskap met Ingrid Jonker. Dit het nie van die grond gekom nie en die gedigte het bly lê.

In November verlede jaar – na die Versindaba – was ek met besoek aan die digters, Louis Esterhuyse en Marlise Joubert, waar die nagelate verse van Berta weer ter sprake gekom het.  Hulle het onderneem om daarna te kyk en terugvoering aan my te gee. Só is besluit om die webwerf van Versindaba te gebruik om Berta Smit, as digter, bekend te stel. Al die gedigte is in die sestiger en sewentigerjare geskryf en moet in hierdie tydgleuf gesien word.

In ʼn onlangse gesprek met Hennie Aucamp het ons weer bestek opgeneem oor Berta Smit, as skrywer – en nou ook as digter. Hennie het sterk gestaan by sy mening dat Berta “die miskende Sestiger” is en dat dit nie korrek is om bloot te verwys dat sy in haar eerste drie romans elemente van die Sestigers gebruik het nie, maar dat sy inderdaad self deel van die vernuwing is wat deur die Sestigers ingelui is. Die traagheid om haar (ten onregte) so te erken, is volgens Hennie, waarskynlik oor die religieuse inhoud van haar werk.

Nou dat haar gedigte veertig jaar nadat sy dit geskryf het – en dertien jaar na haar dood – vir die eerste keer bekend gestel word, sou dit dalk wees dat hier ook sprake kon wees van ʼn verdere miskenning of dalk ʼn  vorm van selfmiskenning?

 

Anna M. Louw, Audrey Blignault, Elise Muller, Lina Spies en Berta Smit

Anna M. Louw, Audrey Blignault, Elise Muller, Lina Spies en Berta Smit

 

 

DIE NAGELATE GEDIGTE VAN BERTA SMIT

 

Aandgesang

 

Ek het vier mensies om ‘n lamp

van die ewigheid hoor sing:

“Aan U, o God” —– maar kan dié lied

deur die gedreun van bome dring?

 

‘n Silwer vliegtuig is getref

en’t in vlamme neergestort –

Maar die lied sing van ‘n helder lig

wat nooit gedoof sal word.

 

O skugter kleine lied vanuit

‘n vergete saligheid,

Hoe het jy deur die soekligte

gedwaal tot hierdie tyd?

 

***

 

Vertwyfeling

 

Dit is my vrees

dat na die kort bestek van dié klein uur

daar voor my dwase voete net

‘n donker niks sal wees.

 

O wat kan ek neem uit hierdie uur

wat – na die rose dood is – nog

deur al die jare heen kan duur?

Wat kan my teen die vrees behoed?

 

U woorde is vir my ‘n lamp

op elke pad,

‘n wit lig vir my voet.

 

By lamplig ook het ek gelees:

Ek is die goeie herder en

Ek is die Vader van die wees.

 

Maar die blare het skielik geritsel

en bewend grond toe gedraai

en ‘n rukwind deur die venster

het die kerse doodgewaai.

 

***

 

Eva

 

Die lig val blinkend oor die blare

van hierdie helder, slanke boom –

‘n God wat op die aandwind wandel,

Sy stille stem – was dit ‘n droom?

 

O, hierdie is die werklikheid:

die ryk vleis van die malse vrug,

die warm bloed in jou en my.

 

Maar toe jou bloed my liggaam raak,

die vrugte swel,

het ons die dun

draad met die hemel afgesny.

 

***

 

Lied van die Verdwaasdes

 

Daar was ‘n tyd toe daar ‘n God

in hierdie strate was,

maar ons het ‘n spies in sy sy gesteek

en nael Hom aan ‘n kruishout vas.

 

En hulle wat ons minnaars was,

hoe het hul ons verlaat!

Van al die liefde hou ons slegs

die koue as van haat.

 

Die hoë poorte lê verwoes

wat inlei na ons fees

en oor die helder ligte lê

die swart klad van ons vrees.

 

Hoe kon ons weet dat hierdie stad

wat so vol mense was,

sal eenmaal in die nag verbrand

tot koue, grysblou as?

 

Hoe kon ons weet dat koue angs

ons trotse wil sou breek?

Dat Hy wat eens verlate was,

Sy pyn op ons sou wreek?

 

O vreemdeling wat met die pad

verby die swart stad gaan,

bly staan en sien ons hoë muur

gebroke teen die sterre staan.

 

Toe Adam vlug uit die Paradys

het die water teruggetrek

en ver deur die nag geklaag

‘n Vuur het hoog oor die muur gebrand

Die wind het die warm as

wild getrooi oor die donker sand

en Christus het gesterf.

 

***

 

Skemervaart

 

Oor die water swenk een meeu en skree

teen die wolke voor die maan

Die see roep sag

en skuifel teen die rotse wat

So roerloos in die skemer staan

Die nag word stil

Die wind het langsaam-aan bedaar

En ons het ons seile oopgesprei

om die skemer tegemoet te vaar.

 

***

 

Brandende Stad

 

Die Engel het gespreek

en in die môre het sy wraak

hoog teen die lug gebrand.

 

Verskrik oor al sy leë dade

het ek gevlug

tot aan dié silwer waterkant

 

Ek het gekniel en in die water

my sondehande wit gewas

 

Toe het dit stil geword

‘n Voël het deur die lug gedrywe

en oor die water neergestryk

En ek het teruggekyk –

Die stede was verteer tot as.

 

***

 

Jeremia 2:13

 

Êrens

diep in die donker lê daar

‘n gebroke katedraal

‘n mat hang teen die ruite

en die stem van die nagvoël sidder

deur die verlate saal.

 

En buite is dit nag.

 

Maar die pelgrim sing deur die donker

van God en sy hoëpriester

en die seën wat hul wag.

 

Op die leë paaie soek hul

Om die regte weg te vind

Maar die voël lag skril deur die donker

die voël vlieg swart teen die sterre

en dryf weg op die wind.

 

***

 

Verlore See

 

Hulle staan

hoog teen die koue rotste

met die aand teen hul gesig

en deur die nagwind hoor hul

die stem van die groot oop see

Hulle slaap

maar selfs in hul trae drome

kan hul die branders hoor

‘n Vrou lig haar kop en luister

Die water roep maar die mense

het die weg reeds lank verloor.

 

***

 

Karoo

                        I

Ons dwaal oor die droë bodem

van ‘n verlate see

Net ‘n voë vlieg op uit die bosse

Hy klap met sy vlerke en skree.

Die voël is grys soos die bosse

wat sterf oor die droë land.

En ek soek

Maar die son brand geel in my oë

en die wind,

die wind kruip aan oor die bosse

en veeg teen my warm hand.

 

                        II

Die wind hang geel teen die berge

En hurk in die besembos

In die bruin stof om die doringboom

lê die spore van die bokke

wat trek na ‘n droë meer

Hulle swerf

met die wind teen hul hygende ribbes

En om hul donker skaduwees

van aasvoëls wat wag.

 

***

 

Die Eensame

 

Hoog bo die deinsige aarde

het hy in die sonlig gestaan,

Hy het afgekyk na die vlakte

waar die grys profete gaan.

 

Maar nou,

nou dat hy dwaal oor die aarde

is dit net grys sand wat hy sien.

 

Die spore van die profete

wat trek na die Heilige Land

het toegewaai in die skemer

onder die dooie sand.

 

Hoog teen die verwaaide paaie

gaan die eensame deur die wind

En die moeë ommantelde pelgrim

gaan langsaan by hom verby

Hy roep

Maar die wind skeur sy stem aan flarde

en die pelgrim gaan sonder woorde

geboë by hom verby.

 

Die wind sleep oor die heuwels

en deur die lug drywe die klag

van ongebore kinders

wat ween om hierdie nag.

 

(Die weergawe in Die Ruiter van 20 Junie 1947 is effens anders)

 

***

 

Bewolkte Lug

 

Die dag word grys en die stemme

Sterf langsamerhand weg uit die straat

Langs wit verlate paaie

staan die denne teen die lug

Die wind groei aan

en ek wag op die eerste druppels

van die reën teen my gesig.

 

***

 

1946

 

Ons dwaal deur die ruïnes

van Rome en Byzantium

en om ons sterf die vuur.

 

Hier is geen woord meer oor nie

slegs ou, verbleikte letters

teen ‘n verweerde muur.

 

Die hoë koelgroen tempel

is verbrand tot puin en as

ek kan geen stem meer hoor nie

as slegs die leë eggo’s

van stemme wat reeds was.

 

Ons self het die vlamme aangesteek

wat oor die mure brand

en nou moet ons vlug voor die donker gloed

wat deur die geskeurde vensters breek.

 

En waar is die glorie en drome?

Dis begrawe in die tempel

onder dooie as en roet.

 

***

 

Lied van die Siel

 

In die helder nanag kon ek

die stem van die branders hoor

die nag dryf uit oor die water

in suiwerheid saamgesnoer.

 

Ek haas deur die silwer skemer

oor die duine klamwit sand

en om my wentel winde

wat aanwaai oor die land

 

Maar die groot grys voël het sy vlerke

teen die nagwind oopgesprei

en sy lied hang donker tussen

die groot oop see en my.

 

Ver agter die wind in die water

en sy roep kan ek dofweg hoor

Maar die groot voël dryf om my skouers

en sy lied is in my oor.

 

Oor die donker duine gaan ek

terug waar die rooi lig brand

En agter my klaag die golwe

en breek teen ‘n leë strand.

 

***

 

Lied van die Blindes

 

Skaduwees gryp na die voete

van hulle wat dwaal deur ‘n dooie stad

 

hulle dwaal en hul soek op ‘n blinde pad.

hulle dwaal en soek na ‘n god

dwaal en soek

maar met die Drie Wit Ligte dryf hul die spot

 

“O wie sal ons sê waar om te soek

wie sal ons sê?

Ons weet van die brood en die wyn

en die Heilige Boek

maar die viole sal sing en die rooi lig sal brand

en die naakte dans moet begin”

 

In die winter swel die lemoene

en hul ronding is koel in jou hand

maar die aarde gryp na hul voete

en hul oë is blind,

blind van die rooi stof en die wind

wat waai oor die dooie land

 

“O wie sal ons red van hierdie dors?

wie sal ons kry uit hierdie stof

om ons te lei

na die waters van die rus?”

 

Ek is die Goeie Herder

Ek is

 

“Maar die viole sal weer klae en sing

die rooi lig sal ons liggaam skroei

die rooi lig sal ons oë brand

en opvlam in ons leë bors”

 

Die viole sal weer klae en sing

sing en klae en sing

die wind waai uit die Weste

die dans begin

 

die dans en die wind en die warm lig

 

maar die nag o die nag

die nag

wat buite op elkeen wag

 

***

 

Ween nie

 

Ween nie

omdat die klanke wegsterf nie,

Die stilte is so lawend sag;

Ween nie

omdat die vlamme geblus word nie,

Teer is die dieptes van die nag.

 

(Augustus 1944) 

 

***

 

Soldate

 

En miskien as alles weer stil is:

Die gedreun van vlerke deur die lug

En die geskreeu van ‘n bom,

Sal mense saggies van ons praat

In die dorpe waar ons van kom.

 

Miskien sal hulle saans gesels

In die kaggelvuur se gloed,

Van ons pynverwronge monde,

En ons hande rooi van bloed.

 

Maar ons,

ons sal niks meer weet nie

van die pyn en die smart

en die bloed,

Want om ons sal daar rus wees;

Die dood is baie soet.

 

***

 

Ekstase

 

Die dag het helder opgevlam,

‘n wilde vuur van goud in my;

Ek het die sonlig teen my bors gedruk asof

die gloed vir ewig in my siel sou bly.

 

Maar nou het hierdie koue skemer

sy weemoed oor die land kom hang;

Die son het vérweg doodgegaan,

Die nag word stil –

En van die vuur wat in my was,

bly net die pyn nog – en die as.

 

 

(Die weergawe in Die Ruiter van 20 Junie 1947 verskil van die oorspronklik getikte kopie)

 

***

 

Bewolkte Lug

 

Die dag word grys en die stemme

 

Sterf langsaamaan weg uit die straat.

 

Langs wit, verlate paaie

 

staan die denne teen die lug,

 

Die wind groei aan

 

en ek wag op die eerste druppels

 

van die reën teen my gesig.

 

***

 

Voor die Spieël

 

Hoe koud is hierdie helder glas

waarin ek staan in silwer lig

Die stilte is ‘n kamer rondom my

As ek my hande tot my reik,

ontmoet ek glas –

en elke mens moet eensaam bly.

 

(Die Huisgenoot – 20 Februarie 1948}

 

***

 

Waarskuwing

 

By hierdie tuin waar rose bloei,

gaan haastiglik verby,

jou liefde is vergeefs, want deur die dag

sal iemand kom om een vir een

die rose af te sny.

 

(Die Huisgenoot – 20 Februarie 1948} 

 

***

 

Telefoongesprek

 

Sal ek die rooi lied van die son,

die helder rose en

ekstase van my jonge bloed

in woorde vas kan vang?

Kan dit ons bind –

die  swart huis, koud

en sonder lewe wat

net aan ‘n dun draad hang?

 

(Die Huisgenoot – 20 Februarie 1948}

 

***

 

Gebed

 

Op hierdie ligte herfsdag sprei

U mild u goedheid uit oor my.

 

‘n Duif sak uit die sonlig neer

en sing, word stil en sing dan weer.

 

Die blomme in u lig gedoop,

vou langsaamaan hul blare oop …

 

God, dat u lig my kon genees

Om voor U weer ‘n kind te wees.

 

***

 

Dood van ‘n Vriend

 

In die maanlig kon ek nie onderskei

die lyne tussen jou en my.

Ek kon slegs in jou warm hand

die bloed voel wat in my ook brand

 

Maar jy moes sterf en oor jou graf

gooi  die sering en blare af.

En watter deel het ek aan jou?

O, wat in my bly na die dood

die lewe nog behou?

 

***

 

Gemaskerde Bal

 

Jou oë dra ‘n masker, maar

nie dit nie, want

ek voel jou hand, ‘n warm gloed

wat oor my liggaam brand.

Die saksofoon sing:  Dit, net dit!

Die palms in die halflig staan,

‘n soet oase, waar dié dors

se dor gloed dood moet gaan.

 

Ons bloed sal hier die sterre raak

en brand en juig en blindlings stort,

Maar God, waarom die koue skrik

as twaalfuur slaan en jou gesig

ontmasker sal moet word?

 

***

 

Aandgodsdiens

 

Ek het vier mensies om ‘n lamp

van die Ewigheid hoor sing:

O Goedheid Gods … maar kan dié lied

deur die gedreun van bome dring?

 

‘n Silwer vliegtuig is getref

En in vlamme neergestort,

Maar die lied sing van ‘n veil’ge hut

waar die mens beskadu word.

 

O skugter kleine lied vanuit

‘n vergete saligheid,

hoe het jy deur die soekligte

gedwaal tot hierdie tyd?

 

***

 

Verskietende Ster

 

En as die ster verskiet het, sal

net skadus agterbly?

Of sal dit deur die donker stort,

‘n vlammestreep, wat êrens teen

‘n donker, vreemde horison

die wagvuur van ‘n koning word?

 

***

(c) Regina Smit

Geplaas deur: Amanda Botha

28 April 2010

 

Uys Krige en Ingrid Jonker

Wednesday, January 20th, 2010

Na aanleiding van my blog-inskrywing oor Uys Krige wat gister verskyn het, het Marlise Joubert vir my dié pragtige foto’s aangestuur. Hierdie een het sy jare gelede self geneem van Krige:

Hierdie foto van Uys, Ingrid Jonker en haar dogter Simone, het Jack Cope jare gelede vir Marlise gestuur. Die identiteit van die fotograaf is onbekend:

Pragtig, nie waar nie?