Posts Tagged ‘Jaybee Roux’

Wat is eietydse digkuns?

Saturday, June 27th, 2009

 

Wat is eietydse digkuns?

Charl-Pierre Naudé

  

Hierdie artikel het verlede jaar in Die Burger se rubriek, Flapteks, verskyn. Dit is geskryf na aanleiding van ‘n voorafgaande artikel deur Ferdi Greyling, waarin hy die afwesigheid van  groot digkuns in die hedendaagse wêreld betreur. In die lig van Bernard Odendaal se geldige misnoeë met die mymeringe van die een of ander dinosauruskloutjie genaamd Jaybee Roux, lê ek die artikel voor vir herpublikasie op die Versindaba webblad.(CPN)

 

Ferdi Greyling betreur ‘n wêreld wat “nie meer groot digters het nie” en sê, “dis jammer, want die belewenis van groot digters is een van die beter dinge in die lewe”.

   Sy artikel wys hoeveel mens kan ontbeer as jy nie jou verwagtingshorison verstel om nuwe werk op te vang nie. Daar is seker baie mense wat so voel. Te verstane. Want hóé om daardie horison te verstel is moeiliker as ooit in ‘n wêreld wat meer diepgaande verander het as ooit tevore.

   Om te begryp hoe die aard van poësie verander het, moet mens die verandering in betekenisstelsels per se beskou, die verskuiwings in ons ganse onderbou.

   Dit gaan  dieper as ‘n verskil tussen romanties en deadpan. Die gelykstel van poësie aan die romantiese leef trouens nog baie sterk in SA, en is tekenend van beperkende opvattings oor digkuns. Mens sien dit in die gedigte wat getoonset word. Kyk maar, die impuls is romanties. Die romantiese kan opgesom word as wesenlik die oproeping van ‘n verlore (of vervloë) wêreld. Die epitoom daarvan is Jean-Jacques Rousseau se Sosiale Kontrak.

   Die romantiese in die poësie spruit uit ‘n wonderlike aanname wat met die oorgang na die postmoderniteit ‘n groot slag gekry het: dat die “waarheid” (nie net eties nie, maar in die sin van ervaring) in argetipes weerspieël word wat onveranderlik is maar verlore geraak het en wat herontdek kan word, as die digter hulle maar net gaan uitgrawe en afstof. Die romantiese impuls is dus wesenlik bevestigend van aard.

   Maar in onlangser tye is gewys dat argetipes ook aan die tydelike onderhewig is. Die romantiese impuls het dus in fetisjisme verval: ‘n blote refleks van iets waarvan die bestaansreg eintlik geruime tyd weg is.

   En die postmoderniteit het die poësie aan twee groot kragte onderwerp: die tot niet making van die groot temas (wat ons nie meer by “waarheid” kan uitbring nie want hulle is nie meer groot nie); en die wêreld van die wetenskap, wat daagliks uitvindsels en ontdekkings maak.

    Volgens Octavio Paz moes die poësie sy posisie van leiding wat hy in die moderniteit gehad het gevolglik aan die wetenskap afstaan. En moes hy sedertdien meeding met die wetenskap se beloftes van nuwe terrein.

   En nou kon die digter maar net aanhou met sing, wat oukei is as jy in die Hemel is, maar ons is op die aarde. En baie digters hou maar net aan met sing, wat steeds so mooi is soos altyd, maar sonder wel, enige executive power.

  Die matriks van die kunste en van die poësie het gevolglik begin wegskuif van die bevestigende na die ondersoekende. En dáárom het dit lesers soos Greyling verloor. Die dans rondom musiek en ou geheue het plek begin maak vir iets anders: die noodsaak vir nuwe ontwerp. Poësie is nou veel minder argeologies óf nostalgies, en veel meer verbeeldingryk.

   ‘n Aanvanklike reaksie op die postmoderniteit was die sg. postmodernisme as literêre stroming. Dit was ikonoklasties van aard, ‘n morbiede, kleinsielige geseëvier oor die heengaan van die modernisme en die sogenaamde ban van konteks.   

   Die tweede reaksie was meer belowend. As objektiewe waarhede dood is, is “waarhede” per definisie subjektief. En net daar het die poësie homself weer langs die wetenskap ingewurm, as ontwerper van eindelose nuwe (subjektiewe) “waarhede”. Met dien verstande: die skep van konteks is nou meer belangrik, nie minder – hoe anders as die oorkoepelende konteks nie meer bestaan nie?

   En ‘n kardinale manier waarop die eietydse poësie kontekste skep is met ‘n herbewapening van simboliek. Soos Umberto Eco aantoon verwys simboliek nie meer na vaste betekenisse buite die teks nie (soos in die Middeleeue) of vaste inhoude in die psige (in die moderniteit), maar kom dit tot stand suiwer binne die integriteit van die eietydse teks (met min hulp van God nou óf sy agterplaasbrakkies soos Jung).

  Met die klem op subjektiewe realiteite val ‘n enkel stel maatstawwe van wat poësie is, ook weg. Dit beteken nié enigiets is nou poësie nie. Dis juis moeiliker om nuwe, subjektiewe realiteite  te skep as voorheen, toe digters in ‘n groot mate ‘n  “score” gehad het om mee te werk.

   Hoe maklik om goed te wees as jy maar net “nie eenkeer oor die lyne smeer nie”, perfek die aanvaarde kleur by die “regte” objek pas! Om jou eie haas-vorm uit die hoed van chaos te trek én die leser te oortuig van sy haas-skap, is veel moeiliker. Dit terwyl jou kollega dieselfde doen met ‘n ander “haas” wat joune soos  bewer laat lyk én hy noem jou hoed ‘n tregter.

  Greyling betreur te min emosie in die hedendaagse poësie. Wat is die lewensbloed van subjektiwiteit? Emosie. Wat is meer subjektief? Dis dié lokaas wat die veelvoud oopmaak, én nooit eenders lyk. Dis meer verfynd as ooit.

   Nee wat, die digter woon in opwindende tye. Al wat hy kortkom is ‘n opwindende  leser.

Bernard Odendaal. Resensie en reaksie

Friday, June 19th, 2009

Afgelope week vervies ek my vir die volgende resensie:

Hier is blaaie se genot

Volksblad

 
   
 
 

 

 

 

 

 
, Jun 15 2009 12:40:51:100PM  – (SA)  
 
 
 
 
 
 

 

NUWE KINDERVERSEBOEK saamgestel deur Riana Scheepers en Suzette Kotzé-Myburgh. Tafelberg-Uitgewers. Hardeband. R210.

Op ’n onweersdag koop ek ’n digbundel. Dalk bewys dié bundeltjie my misnoeë met elitistiese skrywers/digters verkeerd.

Ek staar na die kriptiese reëls en niks gebéúr nie. Niks rym nie; daar is geen ritme nie; niks prikkel my om die versie herhaaldelik te lees totdat dit (hopelik) sin maak nie. Die gediggie wek geen deernis of hartseer of nostalgie of blydskap op nie. Daar is geen struktuur nie: bloot woorde en sinne wat lukraak in ’n onlogiese volgorde gerang?skik is. Dit duur moontlik ’n rukkie voordat ’n moderne gedig vir ’n “gewone” leser sin maak. Ek stof potplante af, en tel weer die bundeltjie op – steeds niks. Ek bel ’n vriend met ’n graad wat die gediggie sorgvuldig uitlê, dit beskryf as hoogs intelligent en verklaar dat die jong skrywer die prys wat hy met dié bundel verower het, verdien.

Maar die gedig bly nutteloos. Dit raak my nie aan en voer my nie mee nie. As moderne digters bloot daarop uit is om lesers se intelligensie uit te daag, kan ons net sowel blokkiesraaisels of ’n suduko invul. Dit verklaar hoekom die gemiddelde oplaag vir ’n poësiebundel duskant die 50 is en moderne digters geen bestaansreg het nie. Wanneer ons (die veles) wel behoefte het om die siel met woorde in hul suiwerste en mees treffende vorm te verryk, stof ons A.G. Visser en C. Louis Leipoldt se bundels af, of reik terug na enkele verse van Sheila Cussons of Petra Müller. In ’n prettige luim lees ons kinderverse. Jaco Jacobs is dalk die enigste moderne digter wat ernstig opgeneem kan word.

Nou is daar die Nuwe Kinderverseboek, groot formaat, hardeband, propvol kleurillustrasies, sowat 200 blaaie se plesier. Hoogtyd ook: Met die uitsondering van Jacobs was Afrikaanse kinderpoësie stokoud. Vandag se lesertjies is “cool” en slim en vind nie aanklank by die ouer versies nie.

Die samestellers van Nuwe Kinderverseboek het hul net wyd gespan en erkende kinderskrywers, sowel as debutante se pogings, byeengebring.

Die bloemlesing is ingedeel in die afdelings Vir Pikkies en Peuters en Bekkige Kleuters; Vyf, Ses, Sewe, Dis Hoe Ek Lewe; Amper Tien, Dis hoe ek die lewe sien. Dit maak van dié boek ’n goeie belegging: in ’n gesin met drie bloedjies, een uit elk van die onderskeie ouderdomsgroepe, sal al drie pret uit Nuwe Kinderverseboek kry. “Pikkies” of “peuters” sal dié boek jare lank kan geniet, tot net voor hul tiende verjaardag.

Die bedrewe hande (Francois Bloemhof, Jacobs, Philip de Vos en Engela van Rooyen) se versies beïndruk die meeste. Gerrit Brand se Die krokopil gee groot plesier; Kind wat droom deur Zandra Bezuidenhout, met natuurbewaring as tema, bewys die bestaansreg van ’n splinternuwe verseboek wat die hedendaagse denkwyse weerspieël.

Onder die debutante-pogings is daar enkele juweeltjies, maar baie van dié versies is futloos en vergeetbaar. Die geheelindruk is egter goed: onopgesmukte kinderrympies met (dikwels) genoeg ritme en ryme om dit maklik onthoubaar te maak. Die bladuitleg is bo verdenking en die drie illustreerders maak van dié boek iets spesiaals.

Natuurlik gaan selfs ’n boek soos hierdie nie ’n geslag lesers kweek wat later waardering vir moderne, volwasse poësie gaan hê nie; niks sal kan nie.

Skaf liewer dié boek aan omdat dit al gedigte is waaruit jou kind, nou of jare later, genot gaan kry. – Jaybee Roux, vryskutresensent

***********

Toe reageer ek die volgende dag soos volg in “Jou mening”, Volksblad se briewekolom:

 

Jaybee Roux se bekentenis (in sy resensie oor Nuwe kinderverseboek, Volksblad 15/06/2009) dat hy swaarkry, of dit eintlik glad nie regkry om “moderne, volwasse poësie” te begryp nie, laat my dink aan ’n belydenis deur kritikus en “volkkuns”-voorstander E.C. Pienaar dekades gelede. (Roux spreek hoeka sy hunkering uit na ongeveer dieselfde soort digkuns waarvoor Pienaar so uitsluitlik lief was.)

 

Laasgenoemde het gekla dat die “duister” digkuns van die Dertigers hom net hoofpyn besorg. Waarop Uys Krige, mensliewende persoon wat hy was, aspirien ter verligting aanbeveel het.

 

Ek is nie kundig genoeg oor aptekerspreparate om iets vir Roux te kan voorskryf teen onbegrip nie. Maar beskeidenheid en mondhou oor wat bo jou vuurmaakplek is, kan dalk al help.

 

Roux misbruik sy resensie oor die opgedateerde kinderverseboek om ’n tirade af te steek teen die “elitistiese” (sý woord) Afrikaanse digtradisie van ná A.G. Visser en C. Louis Leipoldt. Ook ’n jong pryswennerdigter van vandag (waarskynlik Danie of Loftus Marais) kom by hom onder skoot.

 

In die proses oortree hy omtrent elke norm van goeie resensering. En doen nie net sy eie naam oneer aan nie, maar ook dié van Volksblad se boekeredakteur én van die digters wat bygedra het tot Nuwe kinderverseboek. (Heelparty van die bydraers is juis bekend vir hul “elitistiese” poësie.)

 

Danie Marais, Loftus Marais, Johann Lodewyk Marais en Ronelda Kamfer tree almal op by die Volksblad-kunstefees vanjaar. Ek dink Roux moet maar na hulle kom luister; dalk gaan daar vir hom lig op.

 

  •