Posts Tagged ‘Jean-Paul Sartre’

Desmond Painter. Die ongeliefde Jean-Paul Sarte

Wednesday, July 28th, 2010
Jean-Paul Sartre

Jean-Paul Sartre

Dit is darem fassinerend hoe intellektuele en skrywers uit die openbare oog kan verdwyn; of, wanneer hulle daar bly, stelselmatig verander word in figure van minagting. So asof hulle nagedagtenis moet boet vir die roem en bewondering wat ons voorheen aan hulle verleen het!

Jean-Paul Sartre is so ‘n figuur. Op sy dag was hy seker die mees beroemde filosoof op aarde, en boonop die eerste en enigste skrywer wat nog ooit die Nobelprys vir Letterkunde van die hand gewys het. Maar is daar iemand wat hom nog lees? Of hom selfs ernstig opneem as skrywer en denker?

Dit blyk asof Sartre die karikatuur geword het van die selfbelangrike, obskure en boheemse Paryse intellektueel; van die tipiese kampusradikaal met sy idealistiese, soms sentimentele en dikwels opportunistiese politieke oortuigings en kwasi-intervensies. Filosofies het hy die absolute teenpool, en selfs die teiken, geword vir feitlik elke intellektuele beweging in Frankryk sedert die strukturalisme van Levi-Strauss. Van regs is hy sedert die 1970’s aangeval as ‘n hardvogtige, siniese ondersteuner van die Stalinisme en ander vorme van totalitarisme en ‘n slagoffer van oordrewe Euro-selfhaat oor kolonialisme. Van links is hy aangeval as beide inkonsekwent in sy marxisme en naïef in sy geloof in menslike vryheid en agentskap.

En as ‘n skrywer van letterkundige werke? In twee artikels oor Camus wat laasjaar in die BY verskyn het maak André P. Brink geen geheim van sy minagting van Sartre nie. Hy noem hom ‘n “blinkboetie” wat neergesien het op Camus se arm herkoms en afgunstig was op sy sukses; ‘n “vername heer” wat “te papbroekig was om self ’n negatiewe resensie te skryf [oor ‘n boek van Camus] en liewer ’n snuiter van ’n student gevra het om Camus namens hom te beswadder.” Brink gaan so ver as om Sartre as ‘n “skeeloog-dwerg” te beskryf, nou nie juis die soort taalgebruik wat spreek van sensitiwiteit oor liggaamlike gebreke nie…

Daar is baie sulke voorbeelde. Minagting, irrasionele woede, agtelose afwysing: Sartre moet in sy graf wens hy kon eerder maar net van vergeet word! In werklikheid is Sartre darem ‘n veel meer komplekse figuur as wat sulke maklike, soms hete verdoeming suggereer. Sartre was ongetwyfeld een van die eerste Westerse filosowe wat ernstig aandag gegee het aan rassisme en kolonialisme — as maatskaplike en politieke kwessies maar ook as inherent aan die Westerse filosofiese tradisie. (In hierdie verband word sy vaderskap van die sg. postkoloniale teorie dikwels ten onregte onderbeklemtoon.) Hy het hom bemoei met die komplekse, dikwels teenstrydige prosesse van dekolonisasie, terwyl denkers soos Derrida en selfs Foucault amper geen aandag daaraan in hulle werk gegee het nie. So kan ‘n mens aangaan; jy hoef nie ‘n eksistensialis te wees of Sartre se vele foute te oorsien om te besef dat hierdie denker en skrywer ‘n beduidende rol gespeel het in die desentrering van ‘n alte Eurosentriese politieke en filosofiese tradisie. 

Octavio Paz het ‘n kritisiese maar waarderende essay oor Sartre opgeneem in sy On Poets and Others, waarin hy onder meer die volgende skryf: “I believe he was not a good traveler: he had too many opinions. His real journeys he took around himself, shut up in his room. Sartre’s candor, his frankness and rectitude, impressed me as much as the solidity of his convictions. These two qualities were not at odds: his agility was that of the heavyweight boxer. He lacked grace but made up for it with a hearty, direct style. This lack of affectation was itself an affectation and could go beyond frankness to bluntness. Nonetheless, he welcomed the stranger cordially, and one guessed he was harsher with himself than with others. He was chubby and a little slow in movement; a round, unfinished face: more than a face, a ground plan of a face. The thick lenses of his spectacles made his person seem more remote. But one only had to hear him to forget his face. It’s odd: though Sartre has written subtle pages on the meaning of the look and the act of looking, the effect of his conversation was quite the opposite; he annulled the power of sight.”

Paz het Sartre persoonlik geken. Hulle het ernstige verskille gehad oor die filosofie, die letterkunde en die politiek, maar Paz se skets van Sartre is nogtans ruimhartiger en mensliker as Brink se minagtende en geniepsige verwysing na Sartre as ‘n “skeeloog dwerg”. Besluit maar self wie jy in hierdie verband bereid is om te glo, Brink of Octavio Paz… 

Indien jy belangstel om ‘n goeie herwaardering van Sartre se politieke denke te lees, spesifiek in die konteks van dekolonisering en die postkoloniale situasie, kan ek Paige Arthur se onlangse boek, Unfinished Projects: Decolonization and the Philosophy of Jean-Paul Sartre (Verso, 2010) van harte aanbeveel. Behalwe dat dit Sartre en ander Franse filosowe se werk polities kontekstualiseer, is dit ook ‘n goeie inleiding tot Sartre se belangrikste politieke geskrifte — onder andere sy veelbesproke inleiding tot Frantz Fanon se Black Skin, White Masks. Ek het baie lanklaas aan Sartre aandag gegee, maar hierdie was regtig ‘n openbarende boek.

Maar sou ek een van Sartre se romans of toneelstukke weer lees?        

Sartre en sy geliefde krewe

Tuesday, December 15th, 2009
Jean-Paul Sartre

Jean-Paul Sartre

Volgens ‘n berig op Times Online het dit onlangs aan die lig gekom aan Jean-Paul Sartre, een van die belangrikste denkers nóg, op ‘n stadium met meskalien geëksperimenteer het en toe jarelank ernstige hallusinasies met krewe wat hom agtervolg en omring, ervaar het. Dit is volgens ‘n boek, Talking with Sartre, wat binnekort in New York gaan verskyn, waarin gesprekke tussen Sartre en John Gerassi, ‘n jarelange vriend en vertroueling, geboekstaaf word.

“Yeah, after I took mescaline I started seeing crabs around me all the time,” het Sartre volgens Gerassi by geleentheid aan hom erken. “They followed me in the streets, into class … I would wake up in the morning and say, ‘Good morning, my little ones, how did you sleep?’ I would say, ‘Okay guys, we’re going into class now . . . ‘ and they would be there, around my desk, absolutely still, until the bell rang.”

Die eksperimentele gebruik van meskalien was natuurlik nie ongewoon nie. Talle ander intelligentsia, waaronder Aldous Huxley en Hunter SV Thompson, het entoesiasties hieraan meegedoen. Vir Sartre sou dié newe effek egter jare duur; vanaf 1935 tot 1940 toe hy onder behandeling van niemand minder as ‘n jong Jacques Lacan daarin kon slaag om die rooi, skuinslopende gediertes te ignoreer nie. “The crabs stayed with me until the day I simply decided that they bored me and I wouldn’t pay attention to them,” het hy glo gesê.

Vreemd genoeg, tydens sy laaste siekbed in 1980 het die onthou van dié visioene hom met onverbloemde nostalgie oor sy “crabs” laat praat: “We call them crabs because of my [Altona] play,” het hy gesê, “but they were really lobsters. And you know, I’ve never said this before, but sometimes I miss them … I remember how they used to sit there on my leg.”

Nou ja, toe. Soveel dae, soveel dinge. Of wat praat ek alles?

***

Op die webblad is daar gister ‘n besonder interessante artikel geplaas, naamlik dr. Amanda Lourens se lesing oor die voortsetting van die Afrikaanse vroulike tradisie na aanleiding van Marlise Joubert se onlangse digbundel passies en passasies. En dan sien ek op vandag se publikasielys lê daar twee uitsonderlinge vertalings wat wag om geplaas te word: ‘n gedig van Anna Akhmatova (vertaal deur Johann de Lange), asook ‘n gedig deur Wislawa Zsymborska wat deur Henning Pieterse vertaal is.  So, lek solank jou ooglede en wees op die uitkyk daarvoor …

Vir jou leesplesier plaas ek vanoggend Sharon Olds se gedig “Crab” hieronder.

Mooi bly.

LE

 

Crab

When I eat crab, slide the rosy
rubbery claw across my tongue
I think of my mother. She’d drive down
to the edge of the Bay, tiny woman in a
huge car, she’d ask the crab-man to
crack it for her. She’d stand and wait as the
pliers broke those chalky homes, wild-
red and knobby, those cartilage wrists, the
thin orange roof of the back.
I’d come home, and find her at the table
crisply unhousing the parts, laying the
fierce shell on one side, the
soft body on the other. She gave us
lots, because we loved it so much,
so there was always enough, a mound of crab like a
cross between breast-milk and meat. The back
even had the shape of a perfect
ruined breast, upright flakes
white as the flesh of a chrysanthemum, but the
best part was the claw, she’d slide it
out so slowly the tip was unbroken,
scarlet bulb of the feeler-it was such a
kick to easily eat that weapon,
wreck its delicate hooked pulp between
palate and tongue. She loved to feed us
and all she gave us was fresh, she was willing to
grasp shell, membrane, stem, to go
close to dirt and salt to feed us,
the way she had gone near our father himself
to give us life. I look back and
see us dripping at the table, feeding, her
row of pink eaters, the platter of flawless
limp claws, I look back further and
see her in the kitchen, shelling flesh, her
small hands curled-she is like a
fish-hawk, wild, tearing the meat
deftly, living out her life of fear and desire.

(C) Sharon Olds

Johann Lodewyk Marais. Martin Heidegger sterf

Monday, July 27th, 2009

Iemand het gegiggel en die dosent het geskok verstyf. Geklee in sy universiteitsbaadjie het hy voor die groot eerstejaarsklas in die Aardrykskundesaal van die Universiteit van Pretoria gestaan. Dit was Vrydagmiddag, 28 Mei 1976.

 

“Waarom is dit snaaks?” het hy vererg gevra.

 

Kort tevore het hy die lesing waarmee hy pas begin het onderbreek en na die studente in die rye banke voor hom gekyk.

 

“Julle het seker gehoor dat Martin Heidegger eergister oorlede is?”

 

Vir baie van die studente het die naam “Martin Heidegger” duidelik niks beteken nie. Veral nie vir dié wat nie gereeld in die klas was nie.

 

Marinus Schoeman, die jong Wysbegeertedosent, het ’n “Sistematiese inleiding tot die Wysbegeerte” aangebied. Ek was pas uit die skool en dit was my eerste kennismaking met die vak. Aangesien teologiestudente daardie jare almal Wysbegeerte geneem het, het die klasse volgepak gesit.

 

Schoeman se “Inleiding” het talle verwysings na Sokrates, een van die groot figure van die vroeë Westerse denke, bevat, sowel as na kontinentale filosowe soos Edmund Husserl, Maurice Merleau-Ponty, Jean-Paul Sartre, Karl Jaspers en Gabriel Marcel. Die volgende woorde van Merleau-Ponty was soos musiek op my ore:

 

“Die mens is geen krag nie, maar ’n swakheid in die hart van die dingagtigheid van die natuur. Hy is geen kosmologiese faktor nie, maar die plek waar alle kosmologiese faktore van betekenis verander en geskiedenis word.”

 

Maar dit was veral die vraende Duitse filosoof Martin Heidegger se naam, eiesoortige wyse van formulering en radikale denke oor die allesomvattende Syn wat telkens opgeduik het. Na net meer as drie maande was ek ’n Heidegger-leser, wat ek nog steeds is. (Oor Heidegger se invloed op denke in Suid-Afrika moet ’n keer nog geskryf word.) Heidegger was immers die grootste filosoof van die twintigste eeu, en dit ten spyte van sy omstredenheid as gevolg van veral sy kortstondige aanhang van die Nasionaal-Sosialisme gedurende die 1930’s (waaroor hy nooit om verskoning gevra het nie). Oor hom het Hannah Arendt die volgende gesê:

 

“Die storm wat deur die denke van Heidegger trek, stam nie uit ons eeu nie, net so min as dié een wat ons na duisende jare nog uit die werk van Plato tegemoet waai. Hy kom uit die oeroue en wat hy agterlaat, is iets onoortroffe wat, soos alles wat onoortroffe is, in die oeroue terugval.”

 

In heelparty opmerkings het Schoeman ook Heidegger se waardering vir die poësie onder ons aandag gebring. In Heidegger se Holzwege (of “Woudpaaie”) van 1950 sou ek lees dat die poësie se openbarende werking selfs as ’t ware al die ander kunste voorafgaan. Volgens Heidegger is kuns “waarheid wat homself in werking stel”. Vir die werk van digters soos Friedrich Hölderlin, Rainer Maria Rilke en Paul Celan (en talle kunstenaars) het Heidegger groot waardering gehad.

 

Jare later het ek Heidegger se graf buite sy Suid-Duitse geboortestad Meβkirch besoek waar hy op die middag van 28 Mei 1976 begrawe is. Onder die kastaiingbome by die betreklik eenvoudige granietkopstuk met die eenvoudige ster op het ek die verrykende ervaring wat Heidegger se lewe en werk vir my sedert 1976 was, denkend en dankend intens belewe. In daardie najaar het daar iets baie radikaals met my gebeur.

  •