Posts Tagged ‘Leon Retief’

Leon Retief. Gedugte geoloë en gedigte Geologie

Monday, November 11th, 2013

 

Op die kruin van die Sunwapta-pas in die Rockies:

 my vrou Lesli kyk terug na die pad wat ons so pas gery het.

 

Gedugte geoloë en gedigte Geologie

 

 We find no vestige of a beginning – no prospect of an end. James Hutton (1726-1997)

 

The Geology of Norway

 

I have wanted there to be

no story. I have wanted

only facts. At any given point in time

there cannot be a story: time

except as now, does not exist.

A given point in space

is the compression of desire. The difference

between this point and some place else

is a matter of degree.

This is what compression is: a geologic epoch

rendered to a slice of rock you hold between

your finger and your thumb.

That is a fact.

Stories are merely theories. Theories

are dreams.

A dream is a carving knife

and the scar it opens in the world

is history.

The process of compression gives off thought.

I have wanted

the geology of light.

 

They tell me despair is a sin.

I believe them.

The hand moving is the hand thinking,

and despair says the body does not exist.

 Something to do with bellies and fingers

Pressing gut to ebony,

thumbs on keys. Even the hand

writing is the hand thinking. I wanted

speech like diamond because I knew

that music meant too much.

 

And the fact is, the earth is not a perfect sphere.

And the fact is, it is half-liquid.

And the fact is there are gravitational anomalies. The continents

congeal, and crack, and float like scum on cooling custard.

And the fact is,

the fact is,

and you might think the fact is

we will never get to the bottom of it,

but you would be wrong.

There is a solid inner core,

fifteen hundred miles across, iron alloy,

the pressure on each square inch of its heart

is nearly thirty thousand tons.

That’s what I wanted:

words made of that: language

that could bend light.

 

Evil is not darkness,

it is noise. It crowds out possibility,

which is to say

it crowds out silence.

History is full of it, it says

that no one listens.

 

The sound of wind in leaves,

that was what puzzled me, it took me years

to understand that it was music.

Into silence, a gesture.

A sentence: that it speaks.

This is the mystery: meaning.

Not that these folds of rock exist

but that their beauty, here,

now, nails us to the sky.

 

The afternoon blue light in the fjord.

Did I tell you

I can understand the villagers?

Being, I have come to think,

is music; or perhaps

it’s silence. I cannot say.

Love, I’m pretty sure,

is light.

                You know, it isn’t

what I came for, this bewilderment

by beauty. I came

to find a word, the perfect

syllable, to make it reach up,

grab meaning by the throat

and squeeze it till it spoke to me.

How else to anchor

memory? I wanted language

to hold me still, to be a rock,

I wanted to become a rock myself. I thought

if I could find, and say,

the perfect word, I’d nail

mind to the world, and find

release.

The hand moving is the hand thinking:

what I didn’t know: even the continents

have no place but earth.

 

These mountains: once higher

than the Himalayas. Formed in the pucker

of a supercontinental kiss, when Europe

floated south of the equator

and you could hike from Norway

down through Greenland to the peaks

of Appalachia. Before Iceland existed.

Before the Mediterranean

evaporated. Before it filled again.

Before the Rockies were dreamt of

And before these mountains,

The rocks raised in them

chewed by ice that snowed from water

in which no fish had swum. And before that ice,

the almost speechless stretch of the Precambrian:

two billion years, the planet

swathed in air that had no oxygen, the Baltic Shield

older, they think, than life.

 

So I was wrong.

This doesn’t mean

that meaning is a bluff.

History, that’s what

confuses us. Time

is not linear, but it’s real.

The rock beneath us drifts,

And will, until the slow cacophony of magma

cools and locks the continents in place.

Then weather, light,

and gravity

will be the only things that move.

 

And will they understand?

Will they have a name for us? – Those

perfect changeless plains,

those deserts,

the beach that was this mountain,

and the tide that rolls for miles across

its vacant slope.

 

         Jan Zwicky

 

Wanneer mens sekere wêrelddele besoek, en in Kanada veral veral Nova Scotia, die Rockies en Newfoundland kan mens nie help om te wonder oor die geologiese agtergrond van die tonele wat mens gadeslaan nie. Waarom lyk die landskappe soos hulle lyk? En as mens die vraag geografies verder voer: waarom lyk die oppervlak van die aardbol soos dit lyk? Waarom word sommige verwante gesteentes duisende kilometer uitmekaar aangetref? Wanneer mens dieper begin delf, nie net in die geologie op sig self nie maar ook in die geskiedenis van hoe ons tans weet wat ons weet dan kom mens af op ‘n fassinerende maar grootliks onbekende stukkie geskiedenis van die natuurwetenskappe, geskiedenis van dinge wat ons vandag as vanselfsprekend aanvaar maar wat destyds die onderwerp van hewige meningsverskil was.

 

Fjord in die Gros Morne National Park in Newfoundland.

Drie mense het ‘n reuse-bydrae gelewer op die gebiede van biogeografie en geologie: hulle het die fondament gelê vir een van die belangrikste begrippe in geologie, fundamenteel tot hierdie vakgebied en ons verstaan van die planeet waarop ons leef:  plaattektonika, oftewel sogenaamde kontinentale dryf. Die eerste was Alfred Russel Wallace, net een “l” in sy tweede naam as gevolg van ‘n spelfout toe sy geboorte geregistreer is. Meeste lesers van Versindaba is seker bewus  van sy bydrae tot die ontstaan van die evolusieteorie maar hy het ook op ‘n ander gebied diep spore getrap, te wete biogeografie, ‘n vakgebied wat nie net van integrale belang is vir die studie van evolusie nie maar wat ook jare na sy dood sterk bevestiging gelewer het vir plaattektonika.

Alfred Russel Wallace (1823-1913)

Wallace se naam leef vandag voort in ‘n denkbeeldige lyn wat Indonesië naastenby in die helfte verdeel. Eilande aan die weste van hierdie lyn sluit in Sumatra, Borneo, Java en Bali, aan die ooste lê onder andere Lombok, Sulawesi en Timor. Daar is sedertdien ook twee ander lyne in daardie gebied getrek maar dis nie nou nodig om daaroor uit te wei nie.

Die Wallace Lyn

Tydens sy omswerwinge het Wallace opgemerk dat die dierelewe in die eilande van die westelike deel van die argipel ooreenstem met die fauna in kontinentale Asië terwyl die eilande aan die oostekant weer diere het soos wat in Australië aangetref word. Die skeidslyn tussen hierdie twee groepe fauna is later na Wallace vernoem. Wat hom veral getref het was dat sommige van die eilande met ooreenstemmende dierelewe  ver van mekaar geleë was terwyl ander wat weer naby aan mekaar was geheel en al verskillende spesies bevat het. Dit was veral opmerklik in die eilande Bali en Lombok wat deur slegs 35 kilometer seewater geskei word. Sy bevindings is op 3 November 1859 in sy afwesigheid aan die Linnean Society voorgedra, sewentien maande na Darwin se voordrag oor evolusie. Terwyl hy nie ‘n duidelike verklaring vir hierdie verskynsel kon gee nie het hy wel gespekuleer: “Facts such as these can only be explained by a bold acceptance of vast changes in the surface of the earth”, en hy praat ook van ‘n “great Pacific continent (which) probably existed at a much earlier period.”

Dit het meer as ‘n eeu geneem voordat daar ‘n verklaring vir Wallace se lyn gevind is. Ek dink dat hy baie in sy noppies sou wees as hy kon weet watter noue ooreenstemming daar is tussen die lyn wat hy getrek het en die grense van die tektoniese plate soos later vasgestel. Eone gelede was die gebiede waar Wallace sy ekspedisies onderneem het se posisies heeltemal anders as vandag en kon diere vrylik migreer omdat sommige van die betrokke eilande deur landbrue verbind was. Daar was egter geen sodanige brue tussen die plate self nie. Met verloop van tyd het die bewegings wat deur die plate veroorsaak is tot gevolg gehad dat die eilande nader aan mekaar beweeg het om uiteindelik in die posisies te lande te kom waar ons hulle vandag vind.

Wallace was egter nie die eerste wat gewonder het oor “vast changes” nie. Francis Bacon het al in 1620 geskryf oor hoe die vastelande “pas” en die Comte de Buffon het in 1778 ook oor hierdie verskynsel gespekuleer. ‘n Jaar voor Wallace se voordrag het die Fransman Antonio Snider-Pellegrini  ook vermoed dat die kontinente eens op ‘n tyd saamgevoeg was in ‘n superkontinent wat hy Pangea genoem het, na die Grieks vir “totaal” en “Gaia’ vir moeder aarde. Wikipedia se stelling dat hierdie woord eers in 1927 geskep is tydens ‘n kongres waar Wegener se teorie bespreek is (meer oor hom en sy teorie later) is verkeerd. Dit was in elke geval nie rocket science om te sien dat die buitelyne van sommige kontinente pas nie en met verloop van tyd is uitgewerk hoe Pangea destyds daar uitgesien het. 

Pangea

Wallace se spekulasies ten spyt was die algemeen aanvaarde opinie destyds dat kontinente slegs in vaste vorms bestaan en dat hul morfologie alleen verander wanneer dele van vastelande of eilande onder die oppervlak van die see verdwyn of weer bo seevlak verskyn. Die eerste persone wat met meer as net spekulasies te voorskyn gekom het was Alfred Wegener en Alexander du Toit.

Alfred Lothar Wegener (1880-1930)

Alfred Wegener was ‘n weerkundige. Dat hy geen formele opleiding in geologie gehad het nie het heelwat weerstand uit geologiese geledere tot gevolg gehad maar ek vermoed dat die kopskuif om te kan aanvaar dat kontinente in werklikheid van posisie kan verander vir baie geoloë nie maklik was nie. Hy het opgemerk dat daar besliste diskontnuïteite bestaan (wat ek nie verder gaan bespreek nie) in die fossielrekords wat in verskillende kontinente aangetref word. Verdere oorweging sowel as sekere geologiese waarnemings het hom laat besluit dat hierdie probleem elegant opgelos kan word as die kontinente in die jaar toet as een groot superkontinent saamgevoeg was.

In 1915 publiseer hy “Der Entstehung der Kontinente und Ozeane”, oftewel, “Die Ontstaan van Kontinente en Oseane” waarin hy postuleer dat kontinente in die verre verlede met mekaar in kontak was as een groot vasteland. Die boek het fel kritiek ontlok, meestal omdat Wegener nie ‘n meganisme kon voorstel wat die verskuiwing van die vastelande kon verklaar nie. Hierdie kritiek het hom skynbaar nie veel gepla nie. Volgens wat ek oor Wegener kon uitvind was hy ‘n besonder aangename persoon en hy het maar net doodluiters voortgegaan met sy weerkundige navorsing. In 1930 was hy deel van ‘n ekspedisie in Groenland en op 1 November het hy en sy metgesel Rasmus Villumsen ‘n reis vanaf die binneland na die kus aangepak. Nie een van die twee is weer lewend gesien nie. In Mei die volgende jaar is ‘n ekspedisie gestuur om na hul lyke te soek. Wegener se liggaam is in ‘n tent gevind waar hy in sy slaapsak lê, waarskynlik is hy in sy slaap dood as gevolg van ‘n hartaanval. Villumsen, so word gedink, het op sy eie die kus probeer bereik maar hy is ook iewers dood en sy lyk is nooit gevind nie. Wegener se liggaam kon nie afgevoer word nie en die ekspedisie het ‘n kruis opgerig langs sy lyk, op die gletser waar hy gesterf het. Iewers in die 1950’s het nog ‘n ekspedisie weer daar verby gereis. Die gletser het teen daardie tyd alreeds verder beweeg, die kruis en Wegener se liggaam was nie meer te sien nie.

 

Alexander Logie du Toit (1878-1948)

 

 Alexander du Toit, ‘n Suid-Afrikaanse geoloog, het Wegener se teorie entoesiasties ondersteun in “Our Wandering Continents” wat in 1937 gepubliseer is. Anders as Wegener was hy bereid om in polemieke betrokke te raak en hy en die beroemde paleontoloog George Gaylord Simpson het hewige meningsverskille in wetenskaplike joernale gehad. Ten spyte van Wegener en du Toit se pogings is die teorie egter nie algemeen aanvaar nie alhoewel dit tog ‘n betekenisvolle groepie ondersteuners gehad het.

Die bevestiging van Wallace, Wegener en du Toit se werk het uit ‘n onverwagte oord gekom. Keith Runcorn (1922-1995) was ‘n geofisikus met ‘n belangstelling in geomagnetisme en wat graag wou weet of die aarde se magnetiese veld met verloop van tyd verander het. Dit was reeds bekend dat gesmelte rotse (basalt, die produk van vulkaniese aktiwiteit) tydens die proses van afkoeling die polariteit en rigting van die heersende magnetiese veld, dit wil sê van die aarde, tydens die afkoelingsproses aanneem. Hierdie verskynsel staan bekend as remanente magnetisme. Interessant genoeg was dit Pierre Curie, Marie se eggenoot, wat hierdie verskynsel beskryf het en die temperatuur waarby rotse (of enige ander geskikte materiaal) die karaktertrekke van die omringende magnetiese veld aanneem staan bekend as Curie punt of Curie temperatuur.

Runcorn en sy medewerkers het in 1954 hierdie paleomagnetisme bestudeer, onder andere met behulp van ‘n sfeer bestaande uit 18,7 kilogram suiwer goud (wat deur ‘n baie skeptiese Koninklike Britse Munt aan hulle geleen is) en verskeie gesteentes in Engeland ondersoek. Hulle het gevind dat daar inderdaad betekenisvolle variasies was in die magnetisme van rotse in verskillende geologiese eras en dat daar slegs een van twee verklarings kon wees: óf die aarde se magnetiese pole het met verloop van tyd van posisie verander óf die kontinente self het verskuif.

As die magnetiese pole inderdaad sou verskuif het sou dit een stel bevindings gelewer het, as die vastelande wel van posisie verander het sou geheel en ander data gevolg het. Die paleomagnetisme van ander kontinente is ondersoek en dit het ondubbelsinnig getoon dat ja, die kontinente HET bleddiewil beweeg!

Die volgende ooglopende vraag was: hoe op aarde kon die kontinente verskuif het? Watter meganisme was hiervoor verantwoordelik? Al manier waarop dit kon gebeur sou wees as die seebodem uitsprei, maar empiriese gegewens was nie beskikbaar nie.

Ron Mason van Caltech is die persoon wat die antwoord gevind het. Hy was bewus van geklassifiseerde inligting wat tot die beskikking was van die VSA se vloot – navorsing oor ondersese magnetisme wat die vloot wou gebruik om aan hul duikbote skuilplekke te verskaf. Hoe op aarde hy dit reggekry het weet ek nie, maar hy het daarin geslaag om aan te sluit by Project Magnet soos die vloot dit genoem het. Hulle het ingestem dat ‘n skip van die Kuswag, die Pioneer, Mason se magnetometer agteraan die skip sleep terwyl dit waarnemings doen.

Die Pioneer het sy opnames begin in die Noord-Atlantiese Oseaan, naby Vancouver Eiland in Kanada. Vir maande het die skippie heen en weer gevaar teen ‘n konstante vyf knope per uur en die resultate, daar en elders, was onbetwisbaar: die seebodem was besig om stadig uit t sprei, soos ‘n laken wat tussen twee aaneenpassende matrasse ingedruk is en stadig uiteen getrek word. Uiteindelik was daar ‘n antwoord vir Wallace se waarnemings, vir Wegener en du Toit se teorie.

Groot ondersese riwwe is besig om magma na die seebodem se oppervlak te stoot en dit veroorsaak dat sommige kontinente weg van mekaar beweeg en in ander gevalle weer nader aan mekaar. Dit gebeur natuurlik nie net onder die see nie maar ook op vastelande, die Rockies en die Himalayas is voorbeelde van kontinentale plate wat teen mekaar vasgedruk word en berge tot gevolg het. Dit was vir my nogal iets besonders om op Signal Hill in St. John’s, Newfoundland te staan en te weet dat hierdie rotse onder my voete eens op ‘n tyd deel was van gesteentes wat tans in Marokko aangetref word.

Sedertdien is die grense van die verskillende plate gekarteer .

Kontinentale plate

Die volgende paar verse is deur Don Mckay wat in 2007 die Griffin Poësieprys gewen het vir sy bundel Strike/Slip waaruit ek ‘n paar gedigte gaan plaas, maar eers sy voordrag by ‘n poësie voorlesing uit hierdie bundel:

http://www.youtube.com/watch?v=8XquE0jlUtU

Oor die term strike/slip, ek gaan dit maar verduidelik in die taal van die veroweraar (soos Engels in my prille jeug aan my beskryf is deur ‘n stok-horing ou omie wat in sy eie prille jeug aan die Anglo-Boere-oorlog deelgeneem het) want ek weet nie wat die Afrikaanse woorde is nie, indien dit bestaan: “ a strike/slip fault (in contrast to a thrust fault) is a high-angle fault along which rocks on one side move horizontally in relation to rocks on the other side with a shearing motion. Examples are the famous San Andreas Fault… the Great Glen Fault in Scotland and the Creek-Leach River Fault on Southern Vancouver Island.” Bogenoemde kom uit die notas wat Mckay hulpvaardig agter in sy bundel verskaf.

Resensente van Mckay se bundel skryf onder andere: “(he) walks us out to the uncertain ground between the known and the unknown, between names we have given things and things as they are… “ en” He walks the strike/slip fault between poetry and landscape, sticks its strange nose into the cols silence of geologic time, meditates on marble, quartz, and gneiss… “

 

DEVONIAN

 

Then someone says “four hundred million years” and the words

tap dance with their canes and boaters through

the spotlight right across the stage unspooling out the

stage door down the alley through the dark

depopulated avenues (for everyone is at the theatre) toward

the outskirts where our backyards bleed off into

motel

               rentall

                                stripmall

                                                       U-haul past willowscruff, past ancient

rusting mercuries along the lovers’ lanes the coyotes lure

our family pets down all those creekbanks where we

always did whatever anyway and left our bodies

blurring into brush the words slur into is it sand or

is it snow that blows its messages across

the highway through the headlight beam the dried-up

memories of water how the waves were how

the light that fell so softly through the depths was

intercepted by the lobe-finned fishes flickering among the

members of the audience still staring at the empty stage – four

hundred million years, yes, that’s a long

long time ago.

 

QUARTZ CRYSTAL

 

It rests among the other stones on my desk – small chunks of

granite, wafers of schist and slate – but it has clearly arrived

from another dimension. While the others call, in the various

dialects of gravity, to my fingers, the quartz crystal is poised to

take off and return to its native aether. Some act of pure atten-

tion – Bach’s D Minor concerto for instance – was hit by a

sudden cold snap and fell, like hail, into the present. Here it

lives in exile, a bit of locked Pythagorean air amid the pleasant

clutter of my study: simple, naked, perilously perfect.

 

Just the same, I can pick it up, I can number its faces, I can

hold its slim hexagonal columns in my fingers like empty

pencils. Who do I think I am, with my little dish of stones, my

ballpoint pen, my shelf of books full of notions, that I should

own this specimen of earth’s own artifice, this form before

mind or math, its axes reaching back to the Proterozoic, its

transparence the Zen before all Zen? It becomes clear that I

must destroy my watch, that false professor of time and free

its tiny slave. No problem – a few taps with a piece of Leech

River schist and the deed is done. But more is required. What?

Off with my clothes; how else but naked should we approach

the first of symmetries? Still insufficient, I can tell, although I

can also feel waves of dismay radiating from my reference

books, their mute embarrassments on my behalf. It is just the

sort of thing they feared might happen when the first stones

moved into the neighbourhood.

 

What next? Unfortunately, it appears I must set aside my

fingers and thumbs, those tricky manipulators who have so

busily converted rock to stone, who perpetrated the pyramids

and silicon valley: go clasp yourselves in the dark until you

learn to sit still and attend. More?

 

                          I give up baseball, with its derivative threes

                          and dreams of diamond.

                          I foreswear the elegant pairs and numbered runs

                          of minuet and cribbage.

                          I renounce the fugue. Dialectic,

                          I bid you adieu. And you,

                          my little poems, don’t imagine I can’t hear you

                          plotting under your covers, hoping to avoid

                          your imminent depublication.

 

While the crystal floats like a lotus on my palm, bending the

light from a dying star to dance upon my coffee cup this

fine bright Cenozoic morning.

 

‘n Varve (ek weet nie wat die Afrikaans is nie) is die jaarlikse neerlegging van sediment in gesteentes soos byvoorbeeld sandsteen.

 

VARVES

 

As I approach the high sandstone cliff with its stacked, individual,

terribly numerable varves, I think of George from group,

who was unable either to stop collecting newspapers or to

throw them out. He would describe – not without some pride,

or at least amazement at his own extremity – how his basement,

then living room, then bedroom had over the years

become filled in with stacks of the Globe and Mail, the Sun, and

the Glengarry News, all layered sequentially, until he was

reduced to living in the middle parts of his hallway and kitchen, his

life all but occluded by sedimented public time. Unlike George’s

collection (which of course I saw only in my mind’s eye), the

cliff’s is open to the eroding elements, so that bits have fallen

off to form a talus slope of flat, waferlike platelets at its base.

This one in my hand has been clearly imprinted by a leaf –

simple, lanceolate, probably an ancestor of our ash or elder.

Published but vestigial, gone like an anonymous oriental poet,

its image still floating on the coarse grains of summer.

           On the flip side, winter. Under the eyelid of the ice. How

often I thought of writing you, but the pen hung over the page.

All the details on the desk too shy to be inscribed. To settle, to

hesitate exquisitely, at last to lie, zero among zeroes. Much listening

then, but no audience. Rhetoric elsewhere. Language

itself has long since backed out of the room on tiptoe.

 

          Sometimes we believe that we must diagnose the perils of

the winter varve, and so do our talk-show hosts and shrinks,

who number its shades and phases as though it were pregnancy

renversé, with suicide at the end instead of a baby. As though

death were really death. As though the unspoken were failure.

Having misread even the newspapers. Having been deaf to the

music of the beech leaves, who will cling to their branches until

spring, their copper fading to transparency, making a faint

metallic clatter.

 

GNEISS

On the Isle of Lewis, be sure to stop at Callanish and spend some time

at the circle of standing stones erected by our neolithic ancestors.

          Touring Scotland by Automobile

 

There is not much raw rock in that sentence, with its persuasive

sibilants, not much scarp or grunt to remember the penalties

paid – the load of it, the drag, the strained backs, smashed

hands, and other proto-industrial injuries. It was not so long

before this, not one whole afternoon as measured in the life-

times of those upright slabs, that our ancestors had themselves

achieved the perpendicular. Now they required that some of the

rocks that comprised their island should stand up with them

against the levelling wind and eroding rain. And further, that

they should form lines leading to the most common and

hopeful of human signs – the circle of connection, of return.

They insisted that rock be stone.

 

           From across the heath it appears – and perhaps this testifies

to the brilliance of our ancestors as landscape artists – that

the amiable rocks have taken this on themselves, getting up as

you or I might do, as a sign of respect. By presenting themselves

in a rough circle they are simply performing a courtesy,

 like ships flying the flag of a country they are passing though.

They arrange themselves into an image of the eternity we

crave rather that the brute infinity we fear.

 

            But close up it is more likely to be the commotion of stress

lines swirling within each slab that clutches at the heart – each

stone a pent rage, an agon. None of the uniform grey of limestone,

that prehistoric version of ready-mix concrete, in which

each laid-down layer adds to the accumulated weight that

homogenizes its predecessors. Think instead of Münch’s The

Scream with its contour lines of terror; then subtract the face.

Or you could turn on the weather channel to observe those

irresponsible isobars scrawling across the planet. Imagine our

Ancestors tracing these surfaces, whorled fingertips to gnarled

rock, reading the earth-energy they had levered into the air.

They had locked the fury into the fugue and the car crash into

the high-school prom. They engineered this dangerous dance.

Better stop here. Better spend some time.

 

 

Leon Retief. Somer in die prêries.

Tuesday, September 4th, 2012

SOMER IN DIE PRÊRIES

(OF: WING NITE IN TAKBOKKAKEBEEN)

Vakansietyd in Saskatchewan hang af van wie mens is en wat jy doen. Meeste mense gaan in Julie of Augustus met vakansie, maar nie die ekspat Suid-Afrikaners nie – Lesli en ek is byna die enigste uitsonderings. Die ander verkas in Desember of Januarie na sonnige Suid-Afrika om agtergeblewe familie en vriende te gaan besoek en weer langs die see of in die Bosveld ‘n vissie of vleisie te gaan braai en te kla oor die Kanadese winters. Hulle mag dalk in daardie opsig ‘n punt beet hê want winters hier is bleddie koud, maar wanneer hulle terugkeer hoor ons weer hoe hulle uitwei oor korrupsie, misdaad en geweld in Suid-Afrika.

Saskatchewan het sneeu op die grond vir vyf maande van die jaar. In daardie tyd kan boere natuurlik nie juis iets op hul plase uitrig nie en dus gaan hou hulle vakansie in Meksiko, Arizona of Florida. Baie welgestelde afgetredenes doen dieselfde om van die koue te ontsnap en staan bekend as “snowbirds”.

Ons het nog elke jaar in Julie of Augustus met vakansie gegaan en tot dusver allerhande plekke ver van Saskatchewan besoek, trouens ek dink ons het al meer van Kanada gesien as meeste Kanadese. Toe ek so ‘n paar jaar gelede aan ‘n sekretaresse by die hospitaal vertel dat ons deur die Rockies gaan reis sê sy aan my “You know, I have never seen a mountain.” En dis nie omdat sy nog nooit in haar lewe buite Moose Jaw was nie, dis net dat daar nie berge in Saskatchewan is nie. Ek het onlangs ‘n inskrywing gelewer oor Andrew Suknaski en Wood Mountain waar hy gebore is. Ons was in Wood Mountain. Daar is geen, soos in bleddiewil geen, berg te sien nie, nie eers ‘n groterige heuwel of rantjie nie. Wood Mountain “berg”, ‘n ent weg van die dorpie, sal in SA skaars kwalifiseer as ‘n klein mynhoop. In Saskatchewan word sulke rantjies egter as berge beskou. Sjeim, hulle weet nie van beter nie.

Vanjaar het Lesli en ek besluit om by wyse van verandering die suidelike streke van ons tuisprovinsie Saskatchewan te verken en meer spesifiek die plattelandse omgewing. Beide van ons het in klein dorpies grootgeword en het ‘n sagte plek vir die platteland en sy mense. Ons tuisprovinsie is so groot dat mens dit nie as geheel in een vakansie kan ontdek nie (behalwe as dit ‘n baie laaang vakansie is). Daarmee eers ‘n paar hopelik nie te vervelige statistieke oor hierdie provinsie.

Saskatchewan het ‘n oppervlak van sowat 650 000 vierkante kilometer, waarvan omtrent 12 persent deur mere of riviere ingeneem word. Dit is dus ongeveer die helfte so groot soos Suid-Afrika maar beslaan net 6,5% van Kanada se totale oppervlak, wat mens ‘n idee gee van hoe enorm hierdie land is. Dit is ‘n redelik dun bevolkte provinsie met net so ‘n raps meer as een miljoen inwoners waarvan ongeveer die helfte in die twee grootste stede, Saskatoon en Regina, woonagtig is. Kleiner sentra is plekke soos Moose Jaw, Yorkton, Prince Albert en so aan, almal in die suidelike derde van die provinsie met kleiner dorpe verder noord. Dit is dus meestal ‘n plattelandse provinsie met klein en soms fassinerende dorpies.

Die prêries, redelik plat soos dit is, het sy eie bekoring, winter en somer, maar ek moet erken dat dit mens so bietjie tyd vat om daarvan te hou. Hierdie foto is geneem terwyl ons op reis was tussen Moose Jaw en Edmonton in die aangrensende provinsie Alberta. Dit is hoe die prêries in die somermaande vir sowat 750 kilometer lyk – koring, canola, lensies en ‘n lug vol helder wolke. Nie verniet dat Saskatchewan se leuse “The Land of Living Skies” is nie.

 

 

INNER SPACE

 

my spaces are vast

                  are blue

 

winds rip through my ribcage

 

redtails shriek in my throat

 

with a dry puckered mouth

the sun sucks my brain

i look small

and earthbound

 

                  but inside

 

is     the     sky

 

Lorna Uher

 

 

Al hou die Moose Javians daarvan om hul tuisdorp ‘n stad te noem, het Moose Jaw met ‘n bevolking van sowat 36 000 ook maar ‘n baie plattelandse atmosfeer en het dit baie opsigte ‘n interessante geskiedenis. In die twintiger- en dertigerjare van die vorige eeu het Al Capone soms hier kom uitspan wanneer Chicago vir hom te ongemaklik geraak het. River Street was destyds die plek waar prostitute snags hul dienste verkoop het en menige nagtelike ontmoetings het in die Royal George Hotel, oftewel The Park, plaasgevind – beide name pryk op die gebou se fasade. Ek verstaan dat daar steeds prostitusie in Moose Jaw is, skynbaar is hulle steeds in River Street te vinde, net effens wes van waar dit in die ou dae was.

 

PARK HOTEL, MOOSE JAW

 

Harold Ogel: you should see

this place you worked in 53

 

fine grand staircase, ornate radiator

now you’ve got to stay drunk

to work the front desk

 

peeling paint, screwed down TV

chipped red enamel writing desk

 

where no one writes boasting postcards

 

fake books nailed to the bar wall

Bible tossed outside

to rot with a broken beer bottle

 

it’s adventurous to watch 40’s Bogart

bragging over a black falcon

 

if you can leave the next day

 

say goodbye to Tiger

the toothless Metis mother

 

begging for a friend

 

the German with the thickest fingers

ever to yank turnips tops

 

who drove 16 horses 510 miles in 17 days

 

says the rooms aren’t so bad

 

George Morrisette

 

The Park/Royal Hotel

The Park/Royal Hotel

 

Die bakkie voor die hotel is ‘n Cadillac uit die laat 1960’s of vroeë 1970’s, ek kon nie vasstel presies watter jaar nie – Cadillac maak al dekades lank bakkies en vir ‘n onrehabiliteerbare petrolkop soos ek is die aantal goed opgepasde  ou motors wat hier rondry ‘n bron van vreugde. Daar is darem min dinge wat so mooi klink soos ‘n V8 wat “wloeb-wloeb-wloeb” staan en luier (terwyl die eienaar gou by die hotel se drankwinkel induik om sy naweek se voorraad Molson bier te koop.) Dan praat ek nie eers van die Harley-Davidsons nie, rydinge wat in SA die speelgoed van welgesteldes is. Hier is hulle soos aambeie, elke tweede poephol het een.

Die hotel is sedert die skryf van die gedig hier bo darem so bietjie opgekikker maar dit vergelyk steeds nie juis baie gunstig met die Mount Nelson in Kaapstad nie. Ons besoek dit nogtans so elke twee of drie maande om twee redes. Een is dat elke Woensdagaand Wing Nite is en dat hulle sonder twyfel die beste hoendervlerkies en -boudjies in Moose Jaw aanbied, die tweede is dat ons daarvan hou om te kyk na die mense wat saam met ons in die kroeg sit terwyl ons ‘n Rickard’s Red Lager drink en ons vingers en monde besmeer met een van die 39 geure vlerkies wat daar te eet is. Hulle is ‘n interessante groep – tattoeërmerke orals, ringe op neuse, lippe, ore en wie weet waar nog als, baie spiere en\of groot boepense, hul gesprekke vol van die f-woord. Ten spyte van hul robuuste voorkoms was daar nog nooit enige insidente van geweld of eers ‘n hewige verbale meningsverskil terwyl ons daar was nie, maar ek veronderstel dat dit wel soms mag voorkom. En dan die tannie wat die vlerkies berei… met sulke arms wil ek haar nie graag een donker nag in ‘n stegie ontmoet nie. Mens gaan gee jou bestelling by haar, sy vra jou naam en beveel jou kortaf om te gaan sit. Tien minute later skreeu sy so kliphard dat die hele kroeg weergalm: “LEOOOOONN!!! YOU WINGS ARE READYYYY!!! en jy skrik so groot dat jy onmiddelik drafstap om die bestelling te gaan haal voor sy jou weer moet roep – ek meen, netnou vererg sy haar as jy nie dadelik opdaag nie.

“Gemengde” huwelike, dit wil nou sê tussen swart/wit of Kaukasies/Oosters/Arabies is taamlik algemeen in Kanada, ook hier in die prêries en niemand knip ‘n oog daaroor nie. Dis een van die dinge waarvan Lesli en ek baie hou – Kanadese se oor die algemene gebrek aan rassegevoel. Huwelike of verhoudings tussen wit Kanadese en inheemse Kanadese Indiane (of “first nations” soos hulle hier genoem word) is egter relatief skaars.

 

LITERACY

 

he      would beat her

because she was a woman

and Indian, and he thought

he had debased himself with her

in this uncivilized place

     loved only his books

Shakespeare and Plato

and Songbirds of England

     locked himself often in

and read then bitterly

 

she    when he died

piled them all in the front yard

emptied on them a can of coal oil

only when they were burning

did she pull one out

and cry over

the curling pages

 

Leona Glom

 

 

Die twee gewildste sportsoorte in Kanada en veral in die prêries is rugby en yshokkie. Met rugby bedoel ek natuurlik die Amerikaanse weergawe. Saskatchewan se provinsiale rugbyspan staan bekend as die Rough Riders en ek het nog nooit ‘n Kanadees ontmoet wat dit snaaks vind wanneer ek hulle vertel dat Rough Rider die naam van ‘n gewilde kondoom in Suid-Afrika is nie. Hulle is ewe fanaties oor hul rugbyspan as wat Suid-Afrikaners is oor die Sharks of wat ook al – menige kar het ‘n Rough Riders vlag, plakker en dies meer en baie mense dra hierdie span se t-hemde, selfs by die werk.

Ek het kort na ons aankoms hier ‘n paar yshokkie-wedstryde bygewoon. Dis beslis die vinnigste spel wat bestaan en ek admireer die spelers want dit verg geweldig baie talent en ongelooflike vinnige reaksies, maar ek het besluit dat dit nie vir my is nie. Geweld, en ek bedoel openlike vuisgevegte tussen opponerende spelers, word nie alleen toegelaat nie maar ook aangemoedig. Dit is nie vreemd om te sien dat die skeidsregters opsy staan en twee spelers toelaat om mekaar te takel nie. Voorts het onlangse navorsing getoon dat yshokkiespelers so dikwels konkussie kry dat baie van hulle vroeg in hul lewe (en ek praat hier van hul veertigerjare) Alzheimer-agtige siektes opdoen. Daar is tans pogings om hierdie nodelose geweld te probeer stop maar ek hou nie my asem op nie.

 

THE SLAP SHOT

 

(for Rudy Wiebe)

 

                  You see, the problem is:

                

                to get your head above and

just ahead of the puck

 

                  to slide your forehand down

the shaft of your stick as you

pull it back

 

                  and with your back leg leaving

the ice just before your stick

hits

 

               striking the ice just a few

inches behind the puck

 

                 hitting it about the

middle of the blade

 

                  while aiming at the corner

of the net

 

and if you have to think about

           that, brother,

 

        it just isn’t there

 

Stephen Scriver

 

Moose Jaw het sy eie radiostasie en met die dat landbou een van die twee of drie grootste industrieë in die onmiddelike omgewing is het ek dit nogal amusant gevind om te hoor dat die advertensies, so tussen die Country and Western musiek deur, dikwels plaasimplemente adverteer.

 

Pitch forks and saw logs

 

Old Jack Bertram, who once

roped a Big Horn ram

and only wondered

as the loop settled

behind the curls

how he’d ever

get his rope back

and never did,

ambled around the corner

of the barn as

I trailed the cow in

for milking.

 

I asked Jack if he figured

rain would come

black clouds boiling

over the mountains

and he said

he’d had a Holstein

just like that’n

when he lived on the Sorge place

maybe twenty year ago come April

or was it twenty one

and he tied her to the corral

milked her outside

on nights like this.

 

She was a fine old cow

never wandered off

getting mixed up with wire

or things like that,

threw some big calves

hardly ever went dry

kicked the pail over

or swatted shit in your face.

 

That old Sorge place

now that was a ranch

close to the mountains

cool winds of a summer

good water year round

yeah       he reckoned

she’ll rain all right

shore as standing here.

 

Jim Green

 

Rondom Moose Jaw is ‘n aantal Hutterite kommunes, anabaptiste verwant aan die Amish en Mennoniete met ‘n kenmerkende kleredrag soos op die foto gesien kan word. Hulle spreektaal is ‘n dialek van Duits, kinders word tuis geskool, vroue het so ver as wat ek kon uitvind nie stemreg in die kommunes nie en daar is ook nie TV nie. Byna niemand verlaat hierdie geslote gemeenskappe nie en wanneer dit wel gebeur dan is die persoon vir daardie kommune so goed as dood – ‘n uitgeworpene vir die res van sy/haar lewe. I am a Hutterite, deur Mary-Anne Kirby, vertel haar familie se ondervindings nadat haar ouers die Hutterites verlaat het toe sy tien jaar oud was.

 

Hutterites

Hutterites

 

Die gedig hier onder is ‘n Mennonitiese moeder se weeklag oor haar seun maar dit is ewe veel van toepassing op die Hutterites.

 

TANTE TINA’S LAMENT

 

Hänschen is a fool

and I am his mother,

Lord forgive us both.

Hänschen struts about the city

like a chicken.

He wears a pink shirt

and plaid, big-bottomed hosen.

When he was little,

his bottom was like a zwieback.

I spanked his little buns

and how he crowed!

 

Now he wags his tongue at me

and thinks I am ignorant.

He says farmers have no brains

they should all be businessmen.

He says farm girls don’t know how to walk

and I don’t know how to barbeque a steak.

Oh his heart is full of borscht

and his words are sour.

Don’t call me Hänschen, he says.

My name is John.

Do I not know my son’s name?

Did I not argue for six nights

with David, my husband, about that name?

 

On Wednesday night

the young people go to church.

They eat platz and give testimonies.

The girls have long golden hair.

Their cheeks are rosy from harvest

and dresses cover their knees.

When the young people sing together

it is heaven above and earth below

with sopranos and basses.

 

But my Hänschen

goes to dance in the city.

He has a girl friend.

She smears grease on her lips.

Her blond hair is cut and curled

and her knees are bare

like a young calf.

When they dance

their legs are noodles

and the music is a tractor.

The girl friend says it is not a shame

for a woman to cut her hair.

She thinks Mennonites are like Hutterites

and has never heard of roll kuchen.

What good can come of that?

 

Hänschen says she is a modern girl.

He says we must speak English to her

because she goes to the United Church.

He says Low German is a pile of manure.

Listen here, my little boy.

I will surround you with Low German.

I will speak piles of it to you.

Then you will know what Low German is!

Then you will remember –

a mother’s anger is a willow switch.

 

He does not listen.

We are poor he says.

We do not know how to make money.

He wants to be rich, like the English,

And save us all from Mannagruetze.

His heart is as tight as a peppernut.

His head is a piroshky

stuffed with fruit.

 

In the barn, the cats eat mice

and wait for milking time.

When my man comes in

I serve him dinner, steaming on a plate.

But my son does not know happiness.

 

On New Year’s Eve

we go to church at night,

and on Easter

as the sun rises

we sing praises.

Hänschen is at the church by eleven

on Easter.

On New Year’s Eve

he goes to dance.

He does not even come to hear the children

on Christmas Eve!

When he was still wet behind the ears

he was a wise man in the play.

 

Oh my son

my heart is heavy,

thick as glums.

If you come home

it will rise, light and sweet.

I will make you porzelky for breakfast

and we will celebrate the New Year

every morning.

 

David Walter-Toews.

 

Sowat 100 kilometer suid van Moose Jaw is Assiniboia, die spreekwoordelike one-horse town waarvan die perd ook al dood is. Dit het egter ‘n fassinerende kunsgalery wat net so maklik gevind kan word in ‘n stad soos Toronto of Vancouver. Bill Shurniak is in Assiniboia gebore en het ‘n loopbaan as internasionale bankier in die Ooste gevolg waar hy ‘n massiewe privaat kunsversameling opgebou het. Na sy aftrede het hy sowaar in Assiniboia kom aftree. Die prêries, so lyk dit my, laat mens nie maklik los nie. Daar het hy op eie koste die galery van sowat 750 vierkante meter laat oprig. Na wat ons verstaan het hy genoeg kunswerke om die galery drie keer te vul en die uitstallings word elke paar maande verander – meestal skilderye maar ook beeldhouwerke, potte, glasware, houtsneë en dies meer.

 

Die Shurniak kunsgalery

Die Shurniak kunsgalery

 

Hy is natuurlik geregtig op sy eie smaak waarvoor hy per slot van rekening betaal het en ons hou nie van alles wat daar hang nie, maar daar is heelwat uitstekende werke wat ons beïndruk het.

Sowat 200 kilometer oos van Moose Jaw is Wolseley met ‘n inwonertal van sowat 965, ‘n pragtige dorpie wat rondom ‘n meer geleë is. Ons het dit besoek om na die “Opera House”, opgerig in 1904, te gaan kyk. Nou ja, ‘n operahuis in die prêries bied nie juis operas aan nie al word dit met so ‘n titel verheerlik en hierdie een is geen uitsondering nie – tot op hede geen operas nie maar darem blyspele soos The Sound of Music en dies meer, asook toneelstukke deur Shakespeare. Wat ons veral van hierdie gebou getiekel het was die beplanning daarvan:  dis bedoel om te dien as operahuis, raadsaal vir die dorpsraad en aan die agterkant… die brandweerstasie. Net in die prêries…

 

Wolseley se operahuis

Wolseley se operahuis

 

Die gebou was gesluit en ons het by die munisipale kantoor gaan vra of iemand dit vir ons kan oopmaak. Vyf minute later daag Dennis Fjestad, die burgemeester, op. Hy kon nie uitgepraat raak oor sy 2007-besoek aan SA (veral Kaapstad en die Sani-pas) nie, het die gebou oopgesluit en ons op ‘n baie interessante begeleide toer geneem. Al is Wolseley (vernoem na dieselfde persoon as Wolseley in SA) maar klein het dit ‘n aktiewe gemeenskapslewe met drie weekblaaie, twee skole, biblioteek en sy eie radiostasie. Die inwoners word beskryf as “a mixed culture of English, French, German, Polish, Ukranian, Irish, Scottish, Norwegian, Black South African and Aboriginal.”

Wolseley is ook een van die enigste twee plekke in Kanada wat so ver as ons weet nog ‘n propperse inryteater het, die ander een is in Medicine Hat, Alberta. Die Twilite Drive-In is al agt-en-vyftig jaar oud en bied weekliks tussen Mei en Augustus vertonings aan. Die teater gebruik tans nog ‘n outydse projektor met die film wat om spoele afgewentel word, maar dit sal binnekort deur digitale apparaat vervang moet word omdat vervaardigers nie meer films op hierdie manier gaan versprei nie.

Ongeveer twintig kilometer buitekant Moose Jaw is die Sukanen Ship Museum wat ons al etlike kere besoek het. Hierdie gerestoureerde dorpie bied ‘n fassinerende blik op die lewenswyse van mense in Saskatchewan vanaf sowat 1870 tot ongeveer 1940 – 1950. Die provinsie se ekonomie het tot ongeveer die 1970’s gestagneer en die mense se lewens was bitter, bitter moeilik, veral in die negentiende en vroeë twintigste eeu. Op skool het ek by herhaling gehoor en gelees hoe swaar die Voortrekkers gekry het, kaalvoet oor die Drakensberge en so aan en sonder twyfel was hul lewens nie maklik nie (en ek probeer nou nie hul swaarkry as nietig afmaak nie) maar inwoners van Saskatchewan se ontberings laat dit na kinderspeletjies lyk. Ten eerste is die klimaat hier doodeenvoudig wreed, ten tweede moes elke familie wat ‘n plaas gehad het hul eie werk doen sonder van handlangers gebruik te maak.

Die museum is elke weekdag oop wat nie juis veel beteken nie want daar is net die klerk wat jou toegangsfooi vra. So drie of vier keer per jaar word elke geboutjie en huisie in die museum egter beman deur mense wat diepgaande kennis oor die geskiedenis van hierdie omgewing het en dan is dit ‘n ander storie. Ongelukkig is hierdie mense almal oud – ek meen regtig oud – en is daar geen aanduiding dat jonger Moose Javians by hulle gaan oorneem nie. Ek onthou steeds ‘n omie van seker oor die tagtig wat verlede jaar met groot plesier aan my verduidelik en gedemonstreer het hoe ‘n vonk-gaping Morse-kode apparaat werk (ek hoop dis die regte Afrikaans vir “spark gap”) en dat dit dieselfde tipe apparaat is wat op die Titanic gebruik is. Okei, ek weet dat dit deesdae meer belangrik is om te weet hoe rekenaars en iPads werk, maar darem…  Een van die dae gaan hierdie ou mense almal onder die kluite wees en groot stukke orale geskiedenis sal saam met hulle na die graf gaan.

 

INSTRUCTOR

 

the quickest draw in moose jaw

is fred bsc engg

he on his hip like a pistol wears

his calculator

electronic gunslinger/he swaggers

down the hall

his hewlett-packard swings easy

in its padded vinyl holster

 

fred watches the eyes

as he faces his pupils down

it’s the eyes/lighting

up like a switched-on

texas instrument/that

give them away/he guns

them down with a flick

of digits

 

Lorna Uher

 

Die museum is vernoem na Tomi Jaanus Alankola wat in 1878 in Finland gebore is. Ek weet nie waarom hy later in Kanada as Tom Sukanen bekend geword het nie alhoewel ek nog nie moed opgegee het om te probeer uitvind nie. In 1898 het hy na Minnesota in Amerika verhuis waar hy met ‘n Finse meisie in die huwelik getree het. Hulle het drie dogters en een seun gehad maar hul bestaan was uiters armoedig. In 1911 het hy te voet die 680 kilometer na Saskatchewan aangepak. Saam met sy broer het hy ‘n plaas tot stand gebring en in 1918 het hy weer te voet na Minnesota teruggekeer om sy familie te gaan haal, net om uit te vind dat sy vrou oorlede is en dat sy kinders in pleegsorg geplaas is.

Hy kon net sy seun opspoor en het twee keer gepoog om hom na Kanada te neem. Dit is egter as ‘n oortreding beskou en elke keer is sy seun van hom afgeneem. Hy het sy kinders nooit weer gesien nie. Na verdere rondswerwinge in Finland en Hudson Baai het hy teruggekeer na Moose Jaw, maar op daardie tydstip was die Groot Depressie in volle swang, geen boer kon hier ‘n lewe maak nie. Tom het kontak met die werklikheid begin verloor. Hy het besluit om ‘n boot te bou waarmee hy na Finland sou terugkeer.

Ses jaar lank het hy sy plaas verwaarloos en net aan die boot gewerk, een wat deur sowel stoom as seile aangedryf kon word. Dit is nooit voltooi nie. Hy het dit Sontiainen (Miskruier) gedoop. Sukanen wou dit deur riviere vaar tot in die oseaan en dan na Finland.

Sy bure het begin wonder oor Tom. Vandale het van die metaal van sy boot gestroop en vir Sukanen was dit die laaste strooi. Die manne in wit jasse het hom kom haal en hy is in 1943 as ‘n vergete armlastige oorlede, dieselfde jaar dat die langdurige droogte in Saskatchewan gebreek is.

Die middelste gedeelte van die onvoltooide boot is reg by die ingang tot die museum wat na Tom Sukanen en sy wilde, onvervulde en onvervulbare droom vernoem is. Die kruis in die voorgrond is die graf waar Sukanen later herbegrawe is.

 

Die Sontiainen

Die Sontiainen

 

Dalk net een ander aspek van die Sukanen Ship Museum: behalwe die uitstallings oor die lewenswyse van weleer het die museum ook ‘n kolossale uitstalling van antieke landbou-implemente. Daar is seker maar min mense wat belang stel in hoe trekkers en ander plaasimplemente van 70-80 jaar gelede lyk, maar net in geval enige leser van Versindaba dalkies so ‘n stokperdjie het – wel, Moose Jaw is die plek om te besoek…

 

 

Leon Retief. Don Domanski

Tuesday, August 7th, 2012

an axe is a piece of wood
with a scream fastened to one end
a man is a piece of flesh
with a storm fastened to one end
sometimes they meet at night in the street.

 

DON DOMANSKI (1950 – )

Domanski is gebore in Sydney, ‘n stadjie in Cape Breton Eiland, Nova Scotia en woon tans in Halifax in dieselfde provinsie. In 2007 het hy die gesogte Goewerneur-Generaal toekenning ontvang vir sy bundel All Our Wonder Unavenged. Die illustrasie op die omslag is deur Domanski self geteken. 

All our Wonder...

Ek het voorheen enkele gedigte deur Domanski op Versindaba geplaas, maar na ‘n onlangse herlees van sy poësie het ek besluit om meer van sy verse te deel.

My tuisdorp Moose Jaw het elke Juniemaand ‘n Festival of Words en in 2008 was hy een van die gassprekers by die geleentheid. Om hom ‘n “spreker” te noem is egter so bietjie misleidend want toe sy beurt aanbreek het hy met behulp van sy kierie na die podium gestap, van sy gedigte voorgelees, die boek toegemaak en dadelik na sy sitplek teruggekeer, finish en klaar. Dit was duidelik dat hy geen vrae oor sy werk gaan beantwoord nie en niemand het ‘n vraag gestel nie. Gelukkig het hy darem sy naam in my kopie van sy bundel geteken.  Ek verneem dat hy nie baie gretig is om oor sy werk te praat nie en kon op die internet slegs een onderhoud met hom opspoor. Aangesien dit altyd goed is om te hoor wat ‘n digter self te sê het plaas ek enkele aanhalings.

“It’s a very good feeling to have your work acknowledged by your peers. However, I have to temper that with the reality that awards are momentary gestures from a world of facts and opinions, which the poems themselves know nothing of. There’s no vox populi when it comes to poetry, nor should there be… Poetry has nothing to do with voting, it is not a democracy after all, but an act of nature.” (Laat al die rympiemakers wat hul versies op die internet rondstrooi en dink dat hulle met NP van Wyk Louw vergelyk kan word asseblief kennis neem.)

“To quote Annie Dillard: Your work is to keep cranking the flywheel that turns the gears that spin the belt in the engine of belief that keeps you and your desk in midair.”

Domanski het ‘n besondere vermoë om die skeidslyn tussen lewende en nielewende materie te laat vervaag, iets wat hy toeskryf aan herinneringe uit sy kinderjare – kinders gee per slot van rekening ‘n lewe en identiteit aan lewelose speelgoed:

My definition of life is isness, its elementary stance and grace, therefore everything is life, simply put being equals life. Now I know this isn’t the usual definition, but still it is an ancient one… among people of all cultures. I’m an animist when it comes to how I interact with the physical world…. (It is) the oldest religious/spiritual practice, the base experience out of which all the other ways of the sacred have grown… There’s a very deep truth there that strikes well below the thinking level, a connection richer than language, which can give words a more inclusive depth and reach.

Gegewe wat Domanski hierbo gesê het is dit seker te verwagte dat die Boeddhisme en Taoisme sterk in sy poësie figureer, maar anders as meeste mense wat hierdie begrippe aanhang het hy skynbaar ook ‘n stewige kennis van die natuurwetenskappe (geologie en paleontologie in die besonder) maar te oordeel aan een frase in sy gedig Slayer in a Told World ook van ander aspekte van die natuurwetenskappe:

“a phase transition

sweet as evaporation”

 Wanneer ‘n verbinding van een toestand na ‘n ander oorgaan, byvoorbeeld van ‘n vloeistof na ‘n vaste toestand of van ‘n vaste toestand na ‘n damp dan word dit deur fisiese chemici ‘n fase-oorgang (phase transition) genoem – op sig self ‘n fassinerende proses met bekoorlike wiskundige onderbou. Ooglopend ken Domanski hierdie term en weet hy wat dit beteken.

“The natural sciences are also sacred texts, when read beyond the mere accumulation of facts. It helps to show us our place in the scheme of things, to enlarge our point of view beyond the merely human. For example, if you stand with your arms outstretched… from the tip of your middle finger on your left hand to the tip of middel finger of your right represents a timeline for all life on earth. Now is someone comes along and takes a nail file and runs it along the nail of your middle finger of your right hand all of human history is erased. Just once. Now that puts things in perspective.”

As ek reg onthou het wyle Carl Sagan die eerste keer hierdie vergelyking gebruik en dit toon dat Domanski wyd lees in te minste sommige aspekte van die natuurwetenskappe.

Ek het nogal besondere waardering vir sy siening dat die natuurwetenskappe nie net ‘n siellose akkumulasie van starre feite is nie maar dat dit ook aan enigeen wat daarin belang stel ‘n geheelbeeld gee van die materie wat ons omring sowel as die materie waaruit ons bestaan.

Domanski is ‘n meester van die metafoor en van verbeeldingryke woordgebruik. Hy word soms deur hierdie talent op sleeptou geneem – hy is geneig om sy metafore bietjie te oordadig op te stapel na my smaak (vir wat my smaak werd is) en by tye vind ek dit moeilik om te ontrafel. Desnieteenstaande spreek sy verse tot my soos geen ander Kanadese digter nie.

Nogtans slaag hy daarin om alledaagse ondervindings met die onverwagte te jukstaponeer. Sy gedigte versinnebeeld ‘n intense interaksie tussen die digter en die natuur in mistieke ondervindings met verbeeldingryke woordgebruik wat mens nie dikwels by ander digters teenkom nie.

Kanada is ‘n baie waterryke land, maak nie saak waar mens is nie, ry of stap vyf kilometer en jy kom af op ‘n dam, meer, rivier of baai. Sowat tien persent van die 750 000 vierkante kilometer van ons tuisprovinsie Saskatchewan se oppervlak word deur mere beslaan. Domanski woon in Nova Scotia wat nog meer waterryk is en dus is dit te verstane dat water prominent in sy poësie sal voorkom.

 

 

HALIFAX PUBLIC GARDENS

 

in the waterdrop

hanging from the gingko leaf

there’s just enough moonlight

and sailors

to make a woman miserable.

 

WATER STRIDER

 

the pond is ectoplasm   I walk on ghosts

apparitional gatherings carry me along

spook quilted to spook quilted to hunger

and the sighs of glassworts to lead me

I am mothered by phantoms everlasting

I am fathered by a rocking distance

beneath and above the water

 

my body sheds its strides behind me

I am coir-headed with thatched eyes

with mandibles deposited at the corners of light

 

I put myself through margins

slide across my own jumps

the film under the covers a shadow

as calm as a hunter risen to flesh

 

I glide reaches to mosquito larvae

I feed and return to voracity

 

skidding along wraiths I come to no end

nothing teaches me more than once

all doctrine is edible      digestible

whatever pain I feel is less than failure

all death is incomprehensible

all hurt draws a luminosity

all wounds close as night come

 

 

SLAYER IN A TOLD WORLD

 

the shadows of rabbits sleep among hounds

snow falls      calling      in its light from the hills

 

underfoot the road passes the darkness along

while all the lower worlds climb to higher ground

 

overhead clouds continue their single thought

which is accessible to everyone but them

they think of a deity     a phase transition

sweet as evaporation    cool as mist

 

the God of Clouds drifting through the forest

bearded in the movements of deer

ever-returning to the edges of things

 

I walk feeling the weight of snow above me

the untranslatable whispered off like vapour

the nudge of extinction     clench of nativity

a knowledge lost in signatures

in the signing of cells throughout the body

 

we are lonely for whatever abides

in the calluses of ice on bark

and among roots thrown carelessly beneath trees

a weathering of gods against the trunks

withstanding supplications     all the night’s prayers

the ending of prospects     where all the solitude goes

 

we long for falling snow     its iconography

enshrined at the velocity of instinct

just within sight   outstretched and taken

to its weight at the horizon

 

each flake standing for the myriad things

that live well beyond our language

silence of the animal mind descending

that longevity    that slayer in a told world

 

 

ALL OUR WONDER UNAVENGED

 

1.

 

particles of evening warm themselves in the afternoon sun

pieces of solitude gather slowly     one under each gingko leaf

 

I sit on a rock of saddlebacked granite

                                                      I sit in a world of abundance

a handful of bees goes down to the river     two handfuls return

you deadhead the dog rose and two stray curs appear

 

you deadhead a memory and two more appear

longer and deeper and more alive than the last

 

I remember my mother seated at the kitchen window

her cat’s-eye glasses staring out into the night

trying to find divinity and divinity’s reasons

 

my mother believed God moved the sparrows around day after day

as  a teenager I believed the sparrows moved God around

all the inexhaustible crutches He leaned upon

all the underweights of silence to find His way

 

now the only god I believe in are the sparrows themselves

                                                              unaltered by my belief

their wings contain hollow bones where a pantheon could pass through

and they do     hundreds pass through at every moment

this is how they fly     by allowing passage to earth’s beliefs

the little deities of the big thunder and the rain that falls

 

2.

 

at my feet black ants run about     looking for a great storehouse

                             a little panic    a little headhunting in the grass

they drink the dew and as far as I know curse nothing

 

I would like to curse nothing     to move about practising quietism

perhaps find the great storehouse     do some headhunting

stick to a regime     the discipline of a feather falling

                                                                       from a sparrow’s back

I would like to be called out and fall to the furthest limits of the finite

To a resting place among the relativity of all attributes

which would be home surely     where I began     where I no longer dwell

feeling time and space upon me now     a little dust in my eye

 

3.

 

a few clouds move in    riding the intersections of ancient thought

across the sky     old ideas that floated upward    Confucian dialogues

Sumerian rumours    prayers to Pallas Athena   Persian satires

Druidical ethics    not gone    not absorbed    not forgotten    just there

Influencing is still    carrying out lighter burdens and the clouds

 

from where I sit clouds cast shadows on the flowerbeds

perennials along the fence that bloom like glossy photographs

of themselves    bright flowers stripped from shining pages

from catalogues that never mention the plant that doesn’t exist

the imagined yarrow that the mind owns

                              that has neither root nor stalks    leaf  nor flower

 

all my thoughts are a divination with yarrow-sticks

and a mere filament of flame    a single mouse hair burning

deep in a canyon    lighting up less than an inch of dead embers

the bog fire    the full consciousness having moved on immediately

travelling constantly    never resting while in nature

while under Heaven’s luminous regard

 

4.

 

I’ve been seated here for three hours I think     difficult to be sure

without a watch or a column of diminishing sand

or a dog that scratches her head at ten minute intervals

 

time is a controversial work about which no one agrees

time’s a bugger my grandmother said and she would know

 

time’s a bugger and finitude a fluid state without a source

 

anyway time is passing for me and my piece of granite

no point in thinking about it     separating it out

Cling to unity  the Taoists said over and over

till the nettles repeated it generation to generation

till you hear it on the breeze sweeping across fields and ditches

 

I’d rather contemplate nettles     follow their leaves

back to Culpepper’s herbal     to the tonics of Hildegard on Bingen

I’d rather make nettle tea and drink to Lao-Tzu

but a shadow glides by and I have to look up

 

a bald eagle flies over     making his way down to the river

to fish the afternoon away     calendrical wing beats

time’s wordless doctrine upheld and maintained

the wounds of salmon like minutes cradled in the hour’s arms

 

5.

 

late afternoon and the western sun-door still ajar

some hours to go before it closes     shadow hours

for the food gatherers to return to their mounds

for chickadees to follow the old ways

                                              fables without end

 

cosmologies of shadows gather up the light

                                                from under hostas and azaleas

many stories to be joined into one before night comes

 

only one story after the sun slips over the horizon

                                                                    the one and the manifold

My face is the face of the Disk  this is the deceased speaking from

The Egyptian Book of the Dead     from the other side of darkness

the bright side and its holy office trying to give us a hint

                                                                     an initiation into eternity

so we might find the eternal in perceptual experience

 

so we might find our way in the world    and the oncoming twilight

is the perfect time to find our way     so the Celts believed

that sacred in-between time    between worlds     betwixt night and day

when all crossings are possible     freeing us from reality

Dharma Path the Buddhists call it

Pollen Path of Beauty to quote the wisdom of the Navaho

And the bees would agree returning once more from the banks of the river

 

6.

 

I sit on my rock watching dragonflies hover by

with their wings sheathed in calligraphy

listening to feral cats on the move

                                     spreading their Tantric cries

 

while shadows grow taller and taller like adolescent boys

 

and dogs bark and dogs bark and I almost understand

their Indo-European tongues    their slang for sex     for death

their reasons for biting their masters     for venerating

the chase through the thickets    their unlimited awe

their wonder unavenged     all our wonder unavenged

all of it left hanging in the fetish-shine of the moment

a longing     a bit of animal-shine along our skin

 

they are nations the Koran says of animals

and I believe it     a kinship of being and knowing

                                                            as deep as ours

 

as ancient as breath on the lips

and any meditation on this deepens our own being

humbles us before the cricket’s leg and the badger’s eye

and we should be humbled     fall to our knees

 

then comes stillness and listening

                                                              comes with kneeling

and listening is the language of the soil

                                                               Latin of the hawkweed

so I sit quietly without moving     while buried all around me

seeds lie on their sides     longing upwards to visible air

while dusk is falling     honeymooning the shadows

darkening the medicine     the metaphysics of the grass

whole microbes repeat their silent mantras to themselves

soundless and drifting     all woebegone and woken

                                       all Buddhas of Immeasurable Light.

 

7.

 

time to go indoors     drink from the glass

                                                           eat from the plate

move the pages of the book around

or watch the news sway in its cradle of light

 

a few stars are up and Venus in her silks at the horizon

                                                fresh from the underworld

a tracery of myths hammered onto her body

passing our lives night after night

where we all sit at a dark gate waiting for it to open

dreaming of lifting the latch of Morning Star

and stepping through to redemption

 

redemption is a dark game someone once said and muffled

I would add     like the whisperer inside the fox

calling to whisperer inside the varying hare

                                                   a dark and distant game

 

too distant for me as I walk to the house

 

the moon is rising     cabbaging light from the weeds

full moon     full sides short of breath from the long climb

 

I walk and I could sleep in it     in the footsteps

in the motion given     jewel-given of the fireweed

scent-give of the lilies trying to keep all of summer down

 

I walk and birds are settling in for the evening

among the pine boughs     their small calls from tree to tree

like the voice of Proteus across his many forms

 

Fata Morgana

you’re walking alone in the forest
the moon is directly overhead
eating her supper of astronomy
and wedding-gifts

there’s a thousand miles of trees
in every direction
which means there’s just
enough blood to go around
so you mustn’t spill a drop

of course every second tree
is the Tree of Death
every third one
the Tree of Life
while all the others
are doors to atonement
but you mustn’t knock

you’re like me
and want a straight line
through everything
but there aren’t any here
no path from A to B
no A or B

you’re not lost
this is the earth
you’re not human
but a fox or a rabbit

your life behind a desk
was an illusion
the shining city a madness
brought on by fatigue
there aren’t any cars or telephones
there never were
not a single clothesline or shoelace
in all the world

your heartbeats are so many
peapods being cracked open
between a finger and a thumb
your footprints swallow themselves
as you walk along

what I said about the moon was a lie
there were never any weddings
or any gifts
not an astronomer to be found

the moon is devouring you
just you tonight
with your long ears pricked up
in their sad salute to fear

this hour is called Abandonment
this night Bottomless
I would call you Insignificant
if you weren’t already named Essential
if you weren’t the very centre of the world.

 

‘n Frase in die volgende gedig het my laat dink aan wat Joan Hambidge onlangs hier gesê het oor die digkuns as die algebra van nood. Toe ek die gedig die eerste keer gelees het moes ek gaan naslaan wat Acehron is – vir die enkele lesers van Versindaba wat ewe onkundig is oor die Griekse mitologie, dis die rivier van pyn. Ash-keys is die gevleuelde saad van die “ash tree” – weet nie wat dit in Afrikaans is nie.

 

 

WALKING DOWN TO ACHERON

 

1.

 

I walk along a road leading down to the river

underfoot hieroglyphs from the Devonian Age

sealed tightly in flat grey stones     overhead

clouds ease back from the horizon     into one

continuous shadow of Destiny’s resolve

 

a cool day in June     house finches handing out the sky

the earth lying like a grain of wheat in a great barn

                        the moon whispering under straw

 

a light drizzle keeping time with the pollen

coyotes wandering the hills     God in their legs

 

how quietly the senses move between the pine trees

like vapour through the needling of light.

 

2.

 

I remember last summer finding a pond near here

spending an afternoon watching dragonflies hover

their every heartbeat fastened with pins

one to the next to the final one outside the world

 

I knelt down and touched the water     barely

like an old appointment scarcely kept     the surface

pulse of the pool pushing back against my fingers

which I knew was you     dead and set to music

you in a hymn darkly spread    a way and placeless

 

I recalled that part of the Heart Sutra where it says

The infinitely far away is not only near, but it’s infinitely

near. It’s nowhere, and nowhere it is not. I was certain

I could live with that    just that and the tension of the water

                                                            against my fingertips.

 

3.

 

today there’s the walk to the river     rounded corners

of the phantasmal     the shifting plurality of matter

rocks and trees     the brassy oaths of grackles

the subsoil underslung with the respiration

of Heaven     foxes with amulets ribbing their physiques

luck of spring and full bellies     and my small ghost

making its way through

                   continuously emptying flesh into breath

 

today there’s my shadow on the summits of dandelions

on damp weeds     on the figureheads of stumps

there’s the ache that goes before me   wraithing

around turns in the path     that desire for deliverance

the soul’s nudge     that little jinx in the body

 

a good idea to ignore it     to look the other way

watch granite boulders dog-eared in the earth

count the trees     the fallen ones     about to fall still

further into Acheron and be carried away like mist

acknowledge the tamarack clotted into flower

the plantain     all the grasses of no fixed address

 

notice the sun’s appearance over the treetops

over each darkness turning in its resting place

over the far-off sound of the river maffling

like the voices of the ancients sealed in hives

open-mouthed     a fathom down in the honey

 

4.

 

a good time of day to attend to all the details

keep an eye on the clouds holding their great fires

notice the days curled up in the tracks of deer

watch a pair of mourning doves walk back and forth

along the banks of the river     like two lame girls

stopping at intervals to circle the absence of a third

 

it’s that third dove the soul is always seeking

some part of us always looking for what can’t be seen

                                                    what won’t be revealed

 

I’ll take comfort in the river coursing along its stones

flowing east through its fetishes     faded embraces

miming connections at the eddies     doubling back

on them selves like thought     every vortex thinking clear

as bright water     speeds polished by atom-fall through

the crossings     their circuits of pure light

 

I’ll console myself with the flowering-rush growing

along the shoreline     with its rhizomes in deep nativity

with speckled trout steadying themselves in the current

each fin a hunch that the world is still there

each move of their tails a doubt     a push of suspicion

 

I’ll take solace now in this snail crossing my path

its horns pressing into the solitude of God     just there

where it hurts     where grief begins.

 

5.

 

I’ll sit here with slender kingdoms for awhile

with the planetary houses of seeds and pollen

to watch the river take on its serpent form

bringing forth an old sleep

from the bottom of things     things darkened

by a little light     heartbreakingly visceral

the luminous unseen threading through

 

meanwhile above me the wasps enter and leave

their paper convent     Sisterhood of the Vespids

their contemplations severe

their shine leaning down into their dark eyes

 

other insects drifting about like ash-keys

wings hitched to whispers coming

from over the horizon

                             lifting them along

carrying them through the algebra

which we’re always certain never adds up

 

I’ll sit with arithmeticians in the moss

millipedes and the red-backed salamander

wait with them for the hour that comes eventually

to un-number things     to unthink the grand design

quietly as the sound of time settling into pearls

or paper pavilions unfolding just inside the mind

 

at moments like this I think of the Underworld

you seated there on your silver chair

 

all the walls stuffed with beards from the prophets

to keep in the sound     all that longing

all those goodbyes beside the water

 

at moments like this I think of you

                                  walking down to Acheron

your secrtes crossing over     where the sign

beside the river reads I flow with grief.

 

Domanski se gedigte spreek tot my en een of ander tyd sal ek nog van sy poësie hier plaas. Of julle dit nou wil lees of nie…

 

Jindrich Pilicek: Window

Jindrich Pilicek: Window

Leon Retief. Andrew Suknaski

Wednesday, July 25th, 2012

 

 

 DIE LUISTERAAR: ANDREW SUKNASKI (1942-2012)

Ek het verlede jaar enkele gedigte deur die Kanadese digter Andrew Suknaski gelees en omdat ek nogal ‘n sagte plekkie vir die prêriedigkuns troetel wou ek meer oor hom uitvind. Al die gewone daaglikse doen en late het egter tussenbeide getree en ek het eintlik min of meer van hom vergeet totdat Glen Sorestad, wie se gedigte ek al hier geplaas het, my laat weet het dat Suknaski in Meimaand in my tuisdorp Moose Jaw oorlede is, sowat twee maande voordat hy sy sewentigste verjaardag sou vier.

Dit was vir my nuus dat Suknaski in Moose Jaw woonagtig was, had ek dit geweet sou ek beslis ‘n poging aangewend het om hom te besoek, alhoewel ek nie weet of sy gesondheid enigsins ‘n betekenisvolle gesprek sou toelaat nie.

Andy Suknaski is gebore in Wood Mountain, ‘n klein dorpie in die suide van Saskatchewan. Die naam is ontleen van die Mestiese “Montagne de Bois” – Berg van Hout, weens die groot aantal populierbome in die andersins taamlik plat, barre gebied. Mestiesfrans is een van die twee tale wat gepraat word deur die Mesties, ‘n etniese groep met gemengde Indiaanse en Europese voorouers. Die ander taal is Michif, ‘n mengsel van Cree en Mestiesfrans. Ek weet nie hoeveel mense nog Mestiesfrans praat nie maar daar is tans minder as 300 Michif-sprekers.

Die prêries is, wel, plat – ek werk vir die Five Hills Health Region en wonder na byna vyf jaar hier nog steeds waar hierdie vyf heuwels nou eintlik is. Newwermaaind. Die Wood Mountain Heuwels suid van die dorp Wood Mountain self is, naas Cypress Hills, die tweede hoogste gebied in westelike Kanada. Die dorpie het vandag slegs twintig inwoners.

Wood Mountain

Wood Mountain

Wood Mountain berg

Wood Mountain berg

Wood Mountain en Cypress Hills het ‘n turbulente geskiedenis. Blackfoot Indiane het hier te perd teen hul vyande geveg. Buffeljagters van Amerika het die grens oorgesteek op soek na hul prooi. Whiskeysmokkelaars uit Montana het rotgut aan die Piegan en Blackfoot verkoop. In 1876 het Sitting Bull daarheen gevlug om van Amerikaanse troepe te ontsnap.

Suknaski was die seun van Poolse en Oekraïeniese ouers en het eers op skool leer Engels praat. Hy het sy ouerhuis op sewentienjarige ouderdom verlaat en sewentien jaar rondgeswerf, onder andere in Brittanje, Australië en Suid-Amerika, waar hy homself as trekarbeider bestempel het. So tussendeur het hy van tyd tot tyd  na Kanada teruggekeer en opleiding ontvang by die Universiteit van Victoria in Brits-Columbië, die Montrealse Museum vir Skone Kunste se kuns- en ontwerpskool, Notre Dame Universiteit in Nelson, BC, Simon Fraser Universiteit en die Kootenay kunsskool waar hy skynbaar sy enigste formele kwalifikasie ontvang het. By tye was hy haweloos en het in Kanada soms sy brood as straatmusikant verdien. Al het hy op hierdie manier maar min geld verdien het hy dikwels die munte wat in sy bordjie beland het uitgedeel aan ander mense wat op materiële gebied nog slegter af was as hy. Tydens sy intermitterende besoeke aan Kanada het hy begin skryf, skets en skilder.

Na sy swerftogte het hy tydelik na Wood Mountain teruggekeer, sy loopbaan in die kunste voortgesit en begin om beelde uit was en klei te skep. Ongelukkig kon ek geen voorbeelde van hierdie kunswerke op die internet opspoor nie. Mettertyd het hy die woorde van haikoes wat hy geskryf het op die oppervlak van kleipotte ingebed. Gedurende die sestiger- en sewentigerjare het hy visuele poësie geskryf en sy eie Elfin Plot Press op die been gebring. Hy het van sy gedigte in sy vriend en mededigter Al Purdy se sigaarhouers opgerol en dit in die North Saskatchewan River laat afdryf, een keer het hy ‘n uitgawe van Elfin Plot Press in papiervliegtuigies gevou en dit uit ‘n vliegtuig losgelaat. Ander gedigte is op bergkruine begrawe of in tabletvormige kerse (tabletvormig soos in iPad) ingebed en op strande agtergelaat vir vreemdelinge om te vind, waarskynlik met die bedoeling dat die gedig sowel as die kersvlammetjie die pad vorentoe sal verlig. Of so neem ek aan.

Ek kon nie van Suknaski se visuele poësie in die hande kry nie want blykbaar bestaan daar min voorbeelde daarvan, heel waarskynlik omdat hy teen die einde van sy kreatiewe loopbaan baie van sy geskrifte verbrand het. Hy het hierdie genre later min of meer vaarwel toegeroep en ‘n baie sterker narratiewe styl het in sy werk posgevat. Hy was ‘n groot luisteraar, die groot luisteraar, altyd toegerus met ‘n notaboek en pen. Dikwels het hy iemand onderbreek en die persoon gevra om ‘n sin of frase te herhaal en dit dan neergeskryf. Die storie was wel vir hom belangrik maar hy het ook baie fyn opgelet hoe dit oorgedra is en die verteller se eie persoonlike kadanse, infleksies en uitdrukkings word met dieselfde energie en lewenskrag as die verteller in sy gedigte gevind.

Ek dink dat ‘n goeie voorbeeld van Suknaski se vermoë om te luister – of liewer sy onvermoë om nie te luister nie – is deur Glen Sorestad vertel:

“Suknaski was a frequent visitor at our home in Saskatoon… when our children were growing up. On one occasion, Andy was visiting us and we bedded him down in the same room as our youngest son Myron, who was about ten at the time. The room had two single beds and so we thought the arrangement would work very well. What we forgot was that Myron, the most voluble of our children, had a habit of talking in his sleep…. (I)n the morning, after I had made coffee and Andy wandered into the kitchen, I thought he looked a bit dazed and groggy. So I asked him if anything was wrong and whether he’d slept well. ‘Sorestad’, he replied, ‘Sorestad… that Myron… would you believe… he talked all night long? All night… he just wouldn’t stop talking.’

‘So why didn’t you just ignore it, pull the covers over your head, plug your ears or something?’

‘Sorestad, I couldn’t. It was just too damn interesting. I didn’t want to miss any of it. I even had to get my notebook to write some of it down.’

Sy gedigte het dikwels die verhale vertel van die byna vergete verlede van mense van Saskatchewan, inheems sowel as immigrante of kinders van immigrante. Hierdie provinsie was vir die eerste sowat sewentig jaar van die twintigste eeu bitter arm en ‘n betekenisvolle persentasie inwoners het maar ‘n redelike raap-en-skraap bestaan gevoer en Suknaski het baie van hierdie verhale opgeteken. (Interessant genoeg het Saskatchewan vandag een van die meer vooruitstrewende provinsiale ekonomieë in Kanada.)

Suknaski was ‘n verbete, byna kompulsiewe skrywer en het deur die jare duisende en derduisende bladsye aantekeninge, gesprekke, gedigte en idees vir gedigte versamel – dit was trouens sy pogings in hierdie verband wat tot ‘n groot mate verhoed het dat die vroeg twintigste-eeuse inwoners van Saskatchewan se herinneringe in vergetelheid weggesink het. Natuurlik was hy nie eiehandig hiervoor verantwoordelik nie maar hy het heelwat ander digters en skrywers geïnspireer om soortgelyke verhale op te diep en aan te teken en as prosa of poësie te verwerk. Mens kan hom beslis beskou as een van die grondleggers van prêriepoësie.

Die volgende paar paragrawe is ontleen uit ‘n artikel deur Rob McLellan in die Maple Tree Literary Supplement van Augustus 2010:

“Suknaski’s poems were written as stories about the land and the people that lived there, working their way toward myth, and the myth of the place, even as he told the “real story” of various residents of the village of Wood Mountain. Like his friend John Newlove, Suknaski was one of the first to write any stories about the Native peoples in that part of the country, well before it would have been considered “voice appropriation,” and helped more than a few other writers open up to tell their own stories down the road. There is a particular kind of deceptively simple prairie plainspeak that Suknaski seemed to perfect in his poems, and one that is repeated by many of the writers that came after him, but often without the kind of nuance that Suknaski was known for, through his series of seemingly endless departures and returns. As Scobie wrote in the introduction to Suknaski’s previous selected poems, The Land They Gave Away (1982):

Suknaski has had an immense influence upon the development of Prairie poetry over the last ten years. This “anecdotal” style has become an orthodoxy, and, in the hands of less skillful writers, a cliche. Suknaski’s best work retains the energy and vitality of the speech he is quoting – but the danger of the style is that the poetic rhythms will go flat and dull, producing only some mildly interesting short stories which might just as well be told in prose….

There is a line by Euripides that the late poet Irving Layton referenced when he wrote his “Birthday Poem for John Newlove” that could also apply to Andrew Suknaski, writing “Whom the gods do not intend to destroy / they first make mad with poetry.” In her piece “Essay Parcels from Andrew Suknaski” from the anthology Trace: Prairie Writers on Writing (1986), prairie writer Kristjana Gunnars wrote of receiving dozens of packages of poems and bread (made from the ash of Suknaski burning his papers) from Suknaski, the bulk of which she couldn’t even bring herself to open, writing “The artist is a poet. It was as I had feared. The artist was mad.” In a piece that doesn’t really show the best side of either, she starts the short piece with:

It was April when the parcels started arriving. The snow was melting. Yellow grass could be seen by the fence. I went home after work one evening. Opened the screen door. Two large thin parcels fell to my feet. The postman hid them between doors.

I did not open the parcels. They went into the basement. Next day four cards in the mailbox. Four more parcels at the St. Norbert post office. I picked them up. Not because I wanted them, but because of the Francophone clerk. He was so excited.

Those parcels went into the car trunk. There they stayed, unopened. When the warm weather came a great perfumed smell arose from one of the packages. When I got into the car it made me think of a field of tulips in Amsterdam.

Suknaski’s poems continually return to that edge to acknowledge the stories around him that might otherwise have been lost, writing of his own family histories and those of friends and neighbours, to various of the other nations and nationalities around him, including the immediate Sioux (ever aware of his immigrant guilt), the Chinese, Polish and Ukrainian immigrants, and various others of the native peoples. It is important to note that the word “honour” is repeated throughout his poems, as is the word “remember.” Suknaski does remember, including stories of Big Bear, Sitting Bull and Crowfoot, Gabriel Dumont and the Teton Sioux, much in the way other writers, such as his friend, the poet John Newlove also did, another Saskatchewan poet who left the land, but, unfortunately, was unable to return (he considered himself a Saskatchewan poet for the rest of his life). For Suknaski, perpetually leaving and returning, the land itself is important to him, from his father and mother as well as the physicality of his home base of Wood Mountain, Saskatchewan (elevation 1,013 metres), close to the Cypress Hills (the highest point between Labrador and the Rocky Mountains), site of the infamous Cypress Hills massacre.”

Iewers in die tagtigerjare het Suknaski opgehou skryf . ‘n Psigiatriese siekte het toegeslaan en hy het sy laaste jare deurgebring in ‘n tehuis in Moose Jaw wat beskerming aan sulke pasiënte bied, finansieël bygestaan deur vriende en mededigters. Hy is op 3 Mei oorlede en sy as is in Wood Mountain gestrooi. Die oorblyfsels van sy dokumente, manuskripte en notas, dit wil nou sê wat hy nie verbrand het nie, word bewaar by die Universiteit van Manitoba se Argiewe en Spesiale Versamelings.

Al die onderstaande gedigte kom uit Suknaski se bundel Wood Mountain Poems wat in 1976 gepubliseer is. Alhoewel die boek vanselfsprekend handel oor hierdie gebied moet sy mense dit nie as ‘n geskiedenis van daardie area beskou word nie – dit moet gesien word as ‘n blik op daardie mense en plekke, ‘n blik wat sowel die die hede en die verlede omvat. Tyd bestaan as ‘n gebied wat verken moet word, die dooies word opgewek en keer weer terug na die verlede nadat hulle hul verhaal vertel het.

Die gedigte is nie flambojant of sensasioneel nie. Daar is geen verbale kragtoere nie, maar wel ‘n sin vir plek wat my bekoor, sowel as ‘n heimwee – byna ‘n verdriet – vir dit wat verlore is. Voor in die boek is ‘n aanhaling deur opperhoof Seathl, na wie die Amerikaanse stad Seattle vernoem is: when the buffalo are all slaughtered, the wild horses all tamed, the secret corners of the forest heavy with the scent of many men and the view of the ripe hills blotted by talking wives, where is the thicket? gone. where is the eagle? gone. and what is it to say goodbye to the swift and the hunt? it is the end of living and the beginning of survival.

Nou moet ek (ongelukkig) dadelik byvoeg dat hierdie aanhaling geheel en al apokrief is – Seathl het nooit so iets geskryf of gesê nie, maar toe Suknaski se boek gepubliseer is was dit nog nie bekend nie en ek sluit die aanhaling in elke geval in omdat dit vir my tekenend is van die gees van die gedigte in hierdie bundel.

Die boek bevat enkele foto’s van mense of tonele van Wood Mountain.

Homestead, die eerste en langste gedig in die bundel mag mens dalk die indruk laat kry dat baie van die verse outobiografiese gegewens bevat maar dit is nie die geval nie – die ander gedigte handel byna uitsluitlik oor ander mense en gebeure in en om Wood Mountain.

 

 

HOMESTEAD, 1914

 

i returning

 

for the third spring in a row now

i return to visit father in his yorkton shack

the first time i return to see him

he was a bit spooked

seeing me after eleven years –

a bindertwine held up his pants then

that year he was still a fairly tough little beggar

and we shouted to the storm fighting

to see who would carry my flightbag across the cn tracks

me crying: for chrissake father

lemme carry the damn thing the

train’s already too close!

 

now in his 83rd year father fails

is merely 110 pounds now and cries while

telling me of a growing pain after the fall

from a cn freightcar

in the yard where he works unofficially as a cleanup man

tells of how the boss that day

slipped a crisp 20 into his pocket and said:

you will be okay meester shoonatzki

dont tell anyvon about dis

commeh bek in coopleh veek time…

father says his left testicle has shrivelled

to the size of a walnut

says there’s simply no fucking way

he’ll see another doctor – says:

the last one tried to shine a penlight up my ass

now son

no one’s ever looked up my asshole

and never will

never

while we walk through te spring blizzard to the depot

i note how he is bent even more now

and i think: they will have to break his back

to lay him flat when he dies

 

in the depot

father guards my bag while i buy two white owl cigars

and return to give him one

we then embrace saying goodbye

and i watch him walk away from me

finally disappearing in the snowflake eddy near a pine

on the street corner

and then remember how he stood beneath a single lightbulb

hanging from a frayed cord in his shack

remember how he said

my life now moves to an end with the speed of

electricity

 

ii mother

 

her ship sails for the new land

and she on it

the fare paid by her brother in limerick saskatchewan

 

dancing in the arms of some young farmer

she remembers her polish village

the day her mother is fatally struck

by a car –

she remembers being 14 when world war one begins

remembers how she and another girl walk 12 miles

to work every three days

shovelling coal onto flatcars for sixteen hours

before returning home

along the boundaries of wolves (their eyes glowing

like stars on the edge of the dark forest)

she remembers the currency changing as the war ends

her money and several years’ work

suddenly worthless one spring day

all these things drift away from the ship carrying

her to the unknown

new land

 

iii father

 

arrives in moose jaw fall of 1914

to find the landtitles office

is given the co-ordinates for the homestead east

of wood mountain village –

and he buys packsack and provisions for the long walk south

sleeps in haystacks for the first few nights

(finally arriving in limerick

buys homesteaders’ essentials: axe saw hammer

lumber nails shovel gun bullets food

and other miscellaneous items)

he hires someone with a wagon and horses

to drive him to the homestead

builds a floor and raises one wall that day

and feeling the late autumn cold

nails together a narrow box in which to sleep

the first night

 

the following morning

he rises through two feet of snow to find

all his tools stolen (except for the gun bullets

and knife he slept with)

he searches for a spot on the hillside

to carve out with a blunted knife

a cellar

in which to endure the first few years –

he nails together a roof with a stone

 

philip well is his closest neighbour

and they hunt together

and through long evenings

play cards by light of the coaloil lamp

spin tales of old country wanderings

to survive 40 below inters till pre-emption time

is up

when the landtitle is secured

and a more suitable shack is built-

father walks six times between moose jaw an

the homestead

till haggling civil bastards give him the title

each time

he carries a $10 bill sewn inside his pocket across

the heart

 

iv parting

 

the day i walked fearless between horses’ trembling feet

my father watching with hands frozen

to a pitchfork

is clearer in my memory

than the day he and my mother parted

-she leading the children through the fall

stubble to wood  mountain

 

in the following years

all i knew of father was the lonely spooked man

whom i met each autumn

in the back alley behind koester’s store

while winter descended from the mountains-

it seems he always came during the first storm

and tied his team to the telephone pole

(their manes and nostrils frosted)

he always pulled a side of pork from the hay

in the wagon

and placed it on my sleigh

 

parting

we never found he words

simply glanced at one another’s eyes and turned

something corroding the love in my heart

until i left wood mountain one sunday afternoon-

running away to the mountains

for what i thought would be forever

until another spring

i returned to see father

eleven years later

 

v the funeral

 

sofie in winnipeg

sends each member of the family a telegram announcing

the death of sister eve

 

mother who is 66 at the time

rides a greyhound bus from moose jaw to brandon

all night

father and brother louis drive from yorktown

arrive in brandon the night before the funeral

and het a hotel room-

louis goes out and buys father a pair of pants

and a shirt

returns wondering: how the hell will i get

father out of that sweater he’s sewn himself into?

back in the room

he goes to the bathroom and turns on the water

and returns to subtly introduce the idea to father

who will have no part of it

louis loses is temper and pulls out a pair of scissors

from a shaving kit

and wrestles father to the floor (cuts him out of

the old sweater

while father cries:

okay okay- i’ll take a bath)

 

the following day

the family is all on edge

everyone wonders how mother and father will respond

to one another

after 18 years of silence-

louis drives father to the funeral chapel

where mother is already viewing their daughter

they park outside

and father nervously climbs out as the chapel door opens

(he freezes

while mother emerges and also suddenly freezes

both stand motionless for 30 seconds and then

begin to run toward each other

they embrace

and she lifts him off the ground

he is 79 at the time)

 

vi birth certificate

 

carrying it in my pocket now as father carried

the worn $10 bill across his heart for the landtitle

i have crossed bridges of cities

hoping to find salvation

have gazed into the dark rivers of

spring where others have found love

hoping to glimpse the face of some god-

and stopped by grey-eyed policemen

produced identification and tolerated their jokes:

what do these letters and numbers mean kid?

where is this place?

is this all you have?

 

vii epilogue

 

my father once said:

i might have murdered you all and gone

straight to heaven

 

and having arrived at all these things now

what is to be done with you and love

father?

what is to be done now with that other man who

is also you?

that other man so long ago on a hot summer day

far too hot for man or beast

the day mother at the well with the rope

frozen in her hands watches louis

who has ceased haggling with you

sadly carrying a bucket of staples to the barn-

you father something frightening

slowly sweating and walking after him

you slowly raising a fence post above your thoughts

swimming in familiar rage

over that day’s fence posts’ improper spacing-

louis stopping suddenly for some reason

not looking back

but merely gazing across to tall wheat growing

beyond the coulee’s black shadow

(you suddenly stopping too and seeming afraid

and then lowering the fence post

as you turn around and return to the picket pile

to continue sharpening your newly sharpened axe)

that other man beating mother with a rolling pin

by the cream separator one morning

she pregnant and later sleeping in the late afternoon

to waken from a dream while the axe rises

above her grey head

her opening eyes staring into the eye of death

you father slowly turning away once again frightened

and ashamed

 

you once warning us of that other man within you

when these things happen to me

do all you can and help one another save yourselves

from me

 

that other man once sharpening mower blades

when brother mike plays and suddenly tips

a bucket of water used to soak blades-

that other man suddenly drowning in black rage

grabbing a long scarf from a coat hook in the porch

then seizing mike to knot the scarf around his neck

and around the end of the grindstone’s pulley

bolted high in the porch corner

the trembling right hand slowly labouring to turn

the crude sandstone

(mother and sister sofie fortunately arriving just in time

to fight you and free your son)

 

father

i must accept you and that other dark man within you

must accept you along with your sad admission

that you never loved anyone in your life

(you must be loved

father

loved the way a broken mother loves her son

though he must hang in the morning

for murder)

 

viii suicide note

 

silence

and a prayer to you shugmanitou*

for something

to believe in

 

*shugmanitou:  coyote in dakota  indian language

 

 

SOREN CASWELL

 

as gods of a vanished tribe

caswell’s rusting model-a’s were another world

where one hid while playing runsheeprun

old caswell fiercely moving through gasbarrels

was something to fear while gleeful smashing of carwindows

ceased and one ran to hide in lovenzanna’s coulee

 

caswell’s speech in the village hall and the yearly movie shown

by the greysuited man from the implement company

were something to look forward to when we were children

the trees and grass of ontario farms were greener

than anything we knew

 

in the village two thirds deserted now

caswell spends his day pottering alone in the garage

some days sells a few gallons of gasoline

and each afternoon saunters over to the pub for a beer

before returning home to his silent supper

no longer permitted to drive

he walks now

and following the meal

returns to the garage to dawdle away an hour or two

where he sometimes scrawls out a letter ending with the faint

illegible signature-

then retires again to the pub for a couple lasting

till closing time (he no longer wears his hearing aid

and seldom speaks- is merely a smile in the corner)

late in the darkening night he ambles home

and the street lamp next to the romanian church  is a star

guiding him as he no longer notices the boarded up

houses along his street

 

 

PHILIP WELL

 

prairie spring

and i stand here before a tire crimper

two huge vices held by a single bolt

(men of the prairies were grateful to a skilled man

who could use it and fix wooden wheels

when the craft flourished)

 

i stand here

and think of philip well found in his musty woodshed

this morning

by dunce mcpherson on the edge of wood mountain-

philip well lying silent by his rusty .22

 

and i ask my village: who was this man?

this man who left us

 

in 1914

well and my father walked south from moose jaw

to find their homesteads

they slept in haystacks along the way

and once nearly burnt to death

waking in the belly of hell they were saved by mewling mice

and their song of agony-

a homesteader had struck a match and thought he

would teach them a lesson

 

well and father lived in a hillside and built fires

to heat stones each day in winter

they hunted and skinned animals to make fur blankets

threw redhot stones into their cellars

overlaid the stones with willows

and slept between hides

 

father once showed me a picture

nine black horses pulling a gang plough

philip well proudly riding behind (breaking

the homestead to make a home)

 

well quiet and softspoken

loved horses and trees and planted poplars around his shack

when the land began to drift away

in tough times well bought a tire crimper

and fixed wheels tanned hides and mended harnesses

for people

 

and later (having grown older and often not feeling well)

moved to wood mountain village

to be near people who could drive him to a doctor

if necessary

 

today in wood mountain

men’s faces are altered by well’s passing

while they drink coffee in jimmy hoy’s cafe

no one remembers if well had a sweetheart

though someone remembers a school dance near

the montana border one Christmas-

well drunk and sleeping on a bench in the corner

while the people danced

well lonelier than judas after the kiss

(the heart’s sorrow like a wheel’s iron ring

tightening around the brain till

the centre cannot hold and the body breaks)

Leon Retief. Santiago Ramón y Cajal

Wednesday, July 11th, 2012

Cajal

Santiago Ramón y Cajal (1852 – 1934)

Spanje het deur die eeue ‘n hele aantal bekende kunstenaars gelewer. In geen besondere volgorde nie kan ek nou dink aan Velasquez, Picasso, Goya, Lorca, Cervantes, Unamuno, Falla, Rodriguez, Albéniz en wie weet hoeveel ander wat aan my onbekend is.

Die grootste lewende Spanjaard is sonder twyfel Fernando Alonso (en ek gaan geen argumente tot die teendeel duld nie). Hierdie tweemalige F1 wêreldkampioen is beslis die beste jaer wat tans aan die F1 sirkus deelneem, iemand met ‘n verstommende talent wat Ferrari se redelike middelklas renmotor baie beter laat lyk as wat dit in werklikheid is. Wanneer iemand op hierdie vlak aan motorsport deelneem is hy veel, veel meer as net ‘n tegnikus – sulke jaers is ware kunstenaars. Ek sien motorsport as soortgelyk aan jazz – die kuns van die oomblik.

Fernando Alonso

Fernando Alonso

Nou ja goed, noudat ek eers iets oor een van my grootste passies kwytgeraak het, iets oor ‘n ander boorling van Spanje – kunstenaar sowel as wetenskaplike. Santiago Ramón y Cajal is ‘n tans bykans onbekende Spanjaard; ‘n histoloog en neuro-anatoom wat die grondslag gelê het vir die moderne neurowetenskap. Vandag is hy selfs vir neurowetenskaplikes nie veel meer as ‘n naam wat in stowwerige boeke oor die geskiedenis van hierdie vakgebied aangetref word nie. Ek het in my tweede jaar as mediese student die eerste keer van hom gehoor toe ons destydse professor in fisiologie, prof Pienkes Esterhuizen, wat ‘n belangstelling in neurofisiologie gehad het, ons van hom vertel het. Prof Pienkes het by my ‘n belangstelling in hierdie vakgebied aangewakker en die bekoorlike neurofarmakologie van narkosemiddels is waarskynlik een van die redes waarom ek in hierdie vakgebied gaan spesialiseer het.

Prof Pienkes het egter meer gedoen as om ons net van Cajal se navorsing te vertel – hy het ook aan ons afbeeldings gewys van sketse wat Cajal van sy preparate gemaak het. Destyds was daar nog nie kameras wat foto’s van mikroskopiese plaatjies kon neem nie en dus moes Cajal, net soos ander histoloë van daardie tyd, maar tekeninge maak van wat hy kon sien. Die intrinsieke skoonheid van die sketse het my destyds al gefassineer, maar ek het die saak jare lank daar gelaat totdat ek onlangs om een of ander rede weer begin kyk het na die geskiedenis van neurobiologie.

Cajal het dwarsdeur sy lewe ‘n opstandige geaardheid gehad en het op elfjarige ouderdom die dorpshek met ‘n selfgemaakte kanon platgeskiet, waarvoor hy ‘n tydjie in die tronk moes deurbring. Sy ideaal was om ‘n kunstenaar te word maar sy vader, professor in anatomie, het hom oorreed om ‘n loopbaan in medisyne te volg. Dit het egter eers gebeur nadat Cajal se rebelse gedrag sy pa gatvol genoeg gemaak het dat hy sy seun eers as vakleerling barbier en daarna as skoenmaker ingeskryf het.

Miskien net eers ‘n woordjie van verduideliking: wanneer ‘n stukkie weefsel vir mikroskopiese ondersoek voorberei word, word dit eers in paraffienwas ingebed waarna dit deur ‘n mikrotoom in baie dun snitte gesny word. Mens kan egter nie sulke snitte sommer net so onder ‘n mikroskoop gaan sit nie, want jy sal byna niks sien nie – die preparaat moet eers gekleur word met een of meer van ‘n verskeidenheid kleurstowwe wat sekere seltipes of organelle binne-in selle selektief kleur sodat hulle waargeneem kan word. (Ek praat natuurlik hier van ligmikroskopie en nie elektronmikroskopie nie).

Camillo Golgi (1824-1926), ook ‘n neurohistloog, het ‘n metode ontdek wat neurone selektief met silwernitraat kleur en Cajal het hierdie kleurstof ekstensief gebruik om neuro-argitektuur te bestudeer. Golgi en Cajal het in 1906 die Nobelprys vir medisyne en fisiologie gedeel.

Ek gaan nie Cajal se navorsing in enige detail bespreek nie, want dit sal waarskynlik albei lesers van hierdie bydrae verveel – dit is genoeg om net sy sketse te wys. As afbeeldings van mikroskopiese preparate is hierdie sketse al klaar iets besonders, maar vir my is hulle meer as dit – hulle is onafhanklike kunswerke in eie reg. Selfs al weet mens glad nie wat die sketse verteenwoordig nie het hulle ‘n intrinsieke skoonheid wat op eie bene kan staan. As mens kyk na die primitiewe mikroskoop in die eerste foto is Cajal se prestasies nog meer bewonderenswaardig.

Neuron in menslike retina

Neuron in menslike retina

Neurone in die olfaktoriese korteks

Neurone in die olfaktoriese korteks

Serebellêre neurone

Serebellêre neurone

Argitektuur van Purkinje-selle in die serebellêre korteks

Argitektuur van Purkinje-selle in die serebellêre korteks

 

  

Picture the Mind

Myra Sklarew

It’s not a pretty sight-Vesalius’s folded surface

of the brain. Or da Vinci’s ventricles, spinal cord

trailing down like a braided afterthought.

Or each hemisphere bed down in its cubicle,

parted by the corpus callosum, crossing guard

for traffic back and forth. Now Descartes comes

on stage, appoints the pineal gland-trusty messenger

between matter and mind. Hard to say when beauty

slipped into this equation. Axon and dendrite.

Molecules dancing across synaptic space.

Receptors hungry for their messages.

Cascade of ions in their chrysalis of light.

Leon Retief. Om te kan onthou

Tuesday, February 28th, 2012

 

Menswees behels ‘n komplekse samespel van neurologiese prosesse wat ons interaksie met die omgewing (wat natuurlik ander mense insluit) bepaal. So deur die jare het ek in my daaglikse doen en late agtergekom hoe belangrik geheue is en hoe ons dit as vanselfsprekend ervaar, iets waaraan ons eintlik nooit dink nie – ‘n modaliteit van ons menslikheid, integraal tot dit wat ons is en hoe ons ons lewens ervaar. Sonder geheue is ons niks, ‘n blote versameling selle wat nog doelloos bly metaboliseer sonder dat die: “eienaar” van die selle enigiets onthou van die verlede, al die vreugde en verdriet, die hoop en wanhoop, die geselskap van ‘n geliefde, die omhelsing van ‘n kind, die skoonheid van ‘n sonsondergang of die sensuele genot van die liefdespel.

Ek sien ten minste een of twee keer per week pasiënte wat nie weet wie hulle is of waar hulle is nie, mense wat hul gades en kinders nie herken nie, verwese ou mense in die greep van Alzheimer se siekte. Soms is hulle aggressief, soms skytbang vir als wat rondom hulle gebeur. Ek onthou die tannie wat ‘n paar weke gelede, toe ek haar pre-operatief wou ondersoek, my met haar dun, beaarde vuisies geslaan het sodat ek nie eers naby aan haar kon kom nie. Vir mense soos hierdie is die lewe iets afgrysliks – en vir ons wat hulle moet behandel, is sulke situasies nie juis veel beter nie. Wanneer ek ‘n tannie van 92 met Alzheimers, iskhemiese hartsiekte, hartversaking, hoë bloeddruk, diabetes en nierversaking veilig deur haar narkose en chirurgie kry is dit wel uit ‘n professionele oogpunt ‘n uitdaging wat my satisfaksie gee maar ek kan nie juis sê dat ek aan die einde voel dat ek iets betekenisvol uitgerig het nie. Niks wat ons vir haar gedoen het gaan haar geheue terugbring nie, haar lewe gaan na die tyd net so leeg, betekenisloos en sonder herinneringe wees soos voorheen. Studies het getoon dat sulke pasiënte wat major chirurgie ondergaan oor die algemeen binne ses tot nege maande na sulke chirurgie sterf, en dan nie weens die gevolge van die siekte waarvoor hulle geopereer is nie.

My eerste kennismaking met geheueverlies was in my vyfde jaar as mediese student toe ek my psigiatrie-inwoning by die Oranje Hospitaal, die psigiatriese opleidingshospitaal in Bloemfontein, gedoen het. Een van die eerste pasiënte wat aan my toegeken is, was ‘n baie aangename omie wie se naam ek nou nie meer kan onthou nie – ‘n afgetrede jokkie met Korsakov-sindroom. Hierdie toestand is ‘n onomkeerbare breinsiekte wat die gevolg is van alkoholverslawing, essensieel te wyte aan ‘n gebrek aan tiamien (vitamien B1). ‘n Baie aangename oom, maar hy het geen, soos in geen, korttermyngeheue gehad nie. Hy kon als onthou tot min of meer die tyd toe die siekte sowat dertig jaar tevore toegeslaan het, maar het geen benul gehad van wat gister gebeur het nie.

Ek dink dat meeste besoekers en bydraers tot Versindaba seker al Oliver Sacks se boek The Man Who Mistook His Wife for a Hat gelees het. Ek het nie die boek byderhand nie, maar ek onthou dat hy in daardie boek iemand met korttermyngeheueverlies beskryf het en dat die persoon by navraag aan hom iets gesê het soos: ek voel al vir baie jare asof ek nie leef nie.

‘n Familielid van my – kom ons noem haar A – het Januarie verlede jaar ‘n breingewas ontwikkel. Haar langtermyn geheue is intak en sy onthou als tot en met Januarie 2011. Haar korttermyngeheue is egter daarmee heen. Haar suster – kom ons noem haar B – het my die volgende vertel: B gaan besoek A en hulle sit en gesels. Na ‘n tyd staan A op en sê sy gaan gou badkamer toe. Twee minute later keer sy terug, sien haar sussie B op die bank sit en sê jislaaik B, ek is so bly dat jy kom kuier het, wanneer het jy opgedaag? Sy kan nie eers onthou dat sy haar sussie twee minute tevore gesien het nie.

Die neurobiologie van geheue is besonder interessant maar ek gaan nie daaroor uitwei nie want ek dink nie dat die lesers van Versindaba dit so boeiend soos ek sal vind  nie. Laat ek volstaan met ‘n gedig deur Wislawa Szymborska wat als oor geheue vertel, net so indringend soos enige neurobioloog.

 

Hard Life with Memory

I’m a poor audience for my memory.
She wants me to attend her voice nonstop,
but I fidget, fuss,
listen and don’t,
step out, come back, then leave again.

She wants all my time and attention.
She’s got no problem when I sleep.
The day’s a different matter, which upsets her.

She thrusts old letters, snapshots at me eagerly,
stirs up events both important and un-,
turns my eyes to overlooked views,
peoples them with my dead.

In her stories I’m always younger.
Which is nice, but why always the same story.
Every mirror holds different news for me.

She gets angry when I shrug my shoulders.
And takes revenge by hauling out old errors,
weighty, but easily forgotten.
Looks into my eyes, checks my reaction.
Then comforts me, it could be worse.

She wants me to live only for her and with her.
Ideally in a dark, locked room,
but my plans still feature today’s sun,
clouds in progress, ongoing roads.

At times I get fed up with her.
I suggest a separation. From now to eternity.
Then she smiles at me with pity,
since she knows it would be the end of me too.

 

(Wislawa Szymborska. Vertaal deur Clare Cavanagh en Stanislaw Baranczak)

Leon Retief. Kerke en ander dinge in Kanada

Wednesday, January 18th, 2012

Soos die geval is met baie Westerse lande is Kanada taamlik sekulêr alhoewel ek nie daarin kon slaag om betroubare onlangse syfers te kry nie. Dit wil my voorkom asof ongeveer 18-20% Kanadese hulself bestempel as behorende tot geen geloof nie, maar dit is moeilik om vas te stel hoeveel van die res van die Kanadese bevolking gereelde kerkgangers is. Wat die geval ook al mag wees, wanneer mens deur die land reis en dan veral buite die prêries word dit gou opvallend hoeveel kerkgeboue in onbruik staan of baie min gebruik word.

Alhoewel ek self godsdiens beskou as nie veel anders as ‘n kindersiekte nie is daar tog iets aan ‘n mooi kerkgebou wat vir my ‘n soort van viscerale bekoring het, soortgelyk aan kerkmusiek – ‘n waardering vir sowel die onderliggende religieuse emosie, die struktuur van die werk en die blote sensuele skoonheid van die gebou/komposisie self. Wat kerke betref is my gevoel waarskynlik ten dele te wyte aan my vrou Lesli omdat ek kan sien wat haar geloof vir haar beteken. Sedert 2001, die jaar toe ons oudste dogter Liezl oorlede is het ons telkens, waar in die wêreld ons ook al ‘n Katolieke kerk teengekom het, dit binnegegaan en ‘n kers in haar nagedagtenis aangesteek. Vir my is dit ook ‘n betekenisvolle gebaar al deel ek nie Lesli se sienswyse daaromtrent nie. En soos dit nou maar in politiek korrekte Kanada gaan en met die dat baie kerkgeboue van hout of ander vlambare materiaal gemaak is, is die aansteek van kerse in baie kerke verbied omdat die gebou kwansuis kan afbrand, gevolglik het ons sedert ons aankoms hier vier jaar gelede net twee keer kerse kon aansteek.

Ek het nie Andries se kennis van argitekte of boustyle nie, al wat ek kan bied is enkele foto’s van kerke wat vir my nogal treffend was, sowel as een of twee foto’s oor dinge waarvoor ek nie ‘n ander rede kan kry om te skryf nie maar wat ek tog graag wil plaas.

In September verlede jaar was Lesli en ek in Victoria, die hoofstad van British Columbia, waar ek ‘n kongres bygewoon het. Ons was net tien dae daar en benewens die feit dat ek natuurlik die kongres moes bywoon het ons ook baie tyd spandeer in die wêreldberoemde Butchart Gardens (google dit gerus), restaurante, boekwinkels, vlugte in “seaplanes” (dalk kan iemand help – wat is ‘n goeie Afrikaanse woord hiervoor, “vliegboot” klink nie vir my reg nie) en doodgewone rondwandel en dus net twee kerke gesien. Een was sigbaar uit ons hotelkamer en was regtig niks noemenswaardig nie, die ander een was die kapel van St. Anne’s Academy, Victoria BC,  in ‘n nabygeleë klooster. (Kyk foto hier bo). As ek reg onthou dateer dit uit 1871.

Julie verlede jaar het ons twee weke lank deur Newfoundland getoer en dadelik op daardie provinsie verlief geraak, agterlik soos dit weliswaar deur baie Kanadese beskou word. Die Anglikaanse kerk, The Cathedral of St. John the Baptist, in St. John’s, hoofstad van die provinsie Newfoundland en Labrador, het ‘n besondere orrel, gebou deur die Engelsman Robert Hope-Jones in 1904 en in 1927 gemodifiseer deur die orrelbouer Casavant Frères van St. Hyacinthe in Quebec. Hope-Jones, wat in 1914 (as ek reg onthou) selfmoord gepleeg het, was ‘n baie innoverende orrelbouer, moeilik om mee klaar te kom maar sy baanbrekerswerk het na sy dood gelei tot die Wurlitzer orrel. Die orrel in St. John’s het ‘n besonder indrukwekkende klank alhoewel die uitstekende akoestiek van die kerk natuurlik ook ‘n bydrae lewer. Dit het vier klawerborde vir hande, een vir voete, 52 “speaking stops” (weet nie wat dit in Afrikaans is nie) en nagenoeg 3 600 pype. Ons het een van die gereelde Woensdagmiddag-uitvoerings bygewoon en na die tyd met die orrelis, David Drinkell, gaan gesels. Die uitvoering was werklik ‘n besondere ondervinding en die gemeente kan homself gelukkig ag met so ‘n goeie en begeesterde musikus.

 

 

Orrel van die Cathedral of St. John the Baptist in St. John’s, Newfoundland.

St. John’s is ook die tuiste van die Rooms-Katolieke Basilica of St. John the Baptist (twee katedrale van verskillende denominasies maar dieselfde naam – dalk ‘n soort van wedywering?) waarvan ek ongelukkig nie ‘n goeie naby-foto kon neem nie, maar ek skat dat hierdie foto, geneem vanaf Signal Hill, ‘n goeie idee sal gee van hoe hierdie kerk bo die stadjie uittroon sowel as van die argitektuur van die gebou. Dit is nogal ‘n indrukwekkend van binne sowel as buite.

 

 

Basilica of St. John the Baptist, ook in St. John’s.

 

 

Binnekant van die basilika.

Deel van ons reis het ‘n besoek aan die klein dorpie Cow Head in die Gros Morne National Park in die noordelike skiereiland van Newfoundland ingesluit en alhoewel die plaaslike Anglikaanse kerkie eintlik maar net ‘n soort van opslaangebou is, nie die moeite werd om af te neem nie, kan ek nie die versoeking weerstaan om hierdie foto te plaas nie.

 

 

Anglikaanse kerkie in Cow Head.

Ek het die foto hier onder geneem terwyl ons op ‘n bootrit in die Golf van St. Lawrence verby ‘n klein vissersdorpie gevaar het, die kerkie was hoog op teen ‘n berghang, geïsoleer van die dorpie self, dalkies tekenend van die algemene stand van godsdiens in Kanada as geheel?

Ons het die effens skewe kruis op die toring nogal amusant gevind en het gewonder: is hierdie kerkie die gemeente se religieuse en/of sosiale swaartepunt? Hoeveel mense in ‘n streek wat oor die algemeen as konserwatief beskou word woon nog kerkdienste by? Gesien die skynbare goeie toestand van die gebou mag daar dalk heelwat getroue kerkgangers wees, wie weet.

 

 

Kerkie in die Golf van St. Lawrence.

 

Christ Church Cathedral in Montreal se neogotiese styl het vir ons ‘n mooi kontras gevorm met die pienk gebou in die agtergrond. Die gebou is deur Frank Wills ontwerp en in 1859 voltooi. Dis nou die kerk, nie die pienk gebou nie…

 

 

Christ Church Cathedral, Montreal.

Die volgende twee foto’s is nie van ‘n kerk nie maar wel van ‘n tempel – een gewy aan Mammon.

 

Binnekant van die Royal Bank of Canada, Montreal.

Is daar iewers in die wêreld selfs ‘n middelmatige groot Franssprekende stad wat nie ‘n Notre Dame katedraal het nie? Montreal is geen uitsondering nie maar die Notre Dame katedraal aldaar het ons nie juis besonder beïndruk nie. Nogtans, hier is soos dit lyk – ongelukkig kon ek nie ‘n foto vanuit ‘n goeie perspektief neem nie want oral rondom die katedraal was werkers besig om strate, sypaadjies en parkeerterreine op te kap en als was afgesper.

 

Notre Dame katedraal, Montreal.

 

Die klein en pragtige dorpie Mahone Bay in Nova Scotia het drie werklik mooi kerke (Anglikaans, Luthers en United)  aan die dorp se waterfront in Edgewater Street, almal binne sowat 300 meter van mekaar. Elkeen is grootliks van hout gebou en daar word dikwels musiekuitvoerings aangebied. Hierdie drie kerke is dwarsdeur Kanada bekend en waar mens ook al in Nova Scotia reis kan mens poskaarte koop met foto’s van die kerke langs die waterfront.

Ons het Mahone Bay oor ‘n naweek besoek en elke Saterdag is daar oorkant die kerke ‘n straatmark wat ons natuurlik besoek het. Ons het elkeen ‘n sny vars brood en ‘n Tim Horton’s koffie gaan koop en op ‘n bank langs die waterfront gaan sit en om die beurt na die kerke en die baai gekyk. Toe dink ek onwillekeurig aan oom Simon Uys, ‘n nou al lank oorlede algemene praktisyn in Bellville wat dikwels geassisteer het by operasies waarvoor ek narkose gegee het. Benewens ‘n pragtige bry het hy ook ‘n klein wynplasie besit en eendag vertel hy my hoe hy die Saterdagmiddag op sy stoep gesit het met ‘n glas wyn in een hand en ‘n sny vars, warm brood in die ander, en aan homself gesê het “Jiggghe, Simon, jy is dagghem gghyk!” Hy het nie van geld gepraat nie. Op daardie dag in Mahone Bay het ek ook so gedink.

 

Drie kerke in Mahone Bay. 

Ons het ‘n onbeplande naweek in Antigonish (uitgespreek as AntIgonish) deurgebring, bloot omdat ons iewers vir ‘n paar dae wou ontspan en Antigonish was die naaste dorp vir hierdie doel. Ek het eers later uitgevind dat dit die tuiste is van die digteres Anne Simpson.

Seksuele molestering van seuntjies deur priesters het natuurlik ook in Kanada plaasgevind en skynbaar veral in Nova Scotia. Die voormalige biskop van daardie provinsie, biskop Raymond Lahey, is baie lof toegeswaai toe hy ruiterlik erken het dat hierdie skandale plaasgevind het en ‘n skriftelike verskoning sowel as ‘n skikking ter waarde van $15 miljoen bewerkstellig het om die slagoffers te vergoed.  En sowaar, net ‘n paar maande later is hy betrap met kinderpornografie op sy rekenaar. Hier is St. Ninian’s katedraal waar Lahey gesetel was.

 

St. Ninian’s in Antigonish.

Nova Scotia het waarskynlik meer kerke per honderd vierkante kilometer as enige ander gebied wat ons nog besoek het. Dikwels kom mens ‘n kerk sommer in die middel van nêrens teen, soos die kerke in die onderstaande twee foto’s. Meestal is die geboue goed versorg maar dit was moeilik om te oordeel of dit wel nog vir dienste gebruik word. Plattelandse Nova Scotia en Newfoundland se kerke is oor die algemeen strak, wit en eenvoudig.

Twee kerke in Nova Scotia.

Gravelbourg is ‘n kleinerige dorpie in die suide van Saskatchewan en die tuiste van die Cathedral of our Lady of the Assumption wat in 1919 voltooi is. Gravelbourg was tot redelik onlangs een van die min Franssprekende enklaves in Saskatchewan en die katedraal het in 1930 die setel van ‘n Katolieke biskop geword. Die dorp het sedertdien al meer verengels en die Katolieke populasie het tot so ‘n mate afgeneem dat daar nie meer ‘n biskop is nie en deesdae is die gebou bekend as ‘n ko-katedraal, wat dit ook al mag beteken. Die gebou self is taamlik onaansienlik van buite maar die binnekant, geskilder deur Monsignor Charles Maillard, is ‘n fees vir die oog en is ‘n uitbeelding van die sondes van die wêreld, die veertien stasies van die kruis (ek hoop dis die korrekte Afrikaans vir stations of the cross) en die dood van St. Philemon – voordat die kerk ‘n katedraal geword het is dit vernoem na St. Philemon, wie hy ook al was. Ek kon nie vasstel wanneer Maillard die interieur geskilder het nie maar dit was waarskynlik in die vroeë 1920’s.

Wanneer mens Gravelbourg se buitewyke benader is een van die eerste sowat ses dinge wat mens opval die reklameborde (as dit nou in hierdie geval die regte woord is) wat aborsie afkeur. Die afname in die Katolieke populasie ten spyt het dit skynbaar nie die sienswyse van die inwoners verander nie. Nogtans is dit ‘n dorpie met ‘n taamlike kosmopolitaanse atmosfeer (wel, kosmopolitaans vir die prêries) en met ‘n paar lekker restaurante.

 

Katedraal in Gravelbourg. 

Hierdie is waarskynlik die kleinste kerkie in Kanada, net buite Drumheller in Alberta se Badlands. Plek vir drie, die prediker en nog twee mense.

Kerkie in die Badlands.

 

 

Die Badlands.

 

Die rede vir ons besoek aan Drumheller was nie om die Badlands of Drumheller self te sien nie want dis maar ‘n redelik mistroostige dorpie – ons motivering was die Royal Tyrrell Museum net buite die dorp. Die Badlands het een van die rykste bronne van dinosouriërfossiele wat bekend is en hierdie museum is die enigste ter wêreld wat net aan paleontologie gewy is. Dit is ook ‘n “werkende” museum in die sin dat daar aktiewe navorsing gedoen word en van die uitstallings was werklik asemrowend. ‘n Verdere bydrae tot ons opwinding was ‘n uitstalling van Kambriese fossiele uit die Burgess-skalie wat in British Columbia se Rockies te vinde is, fossiele wat meer as 500 miljoen jaar oud is. Dit was die eerste keer dat ek van aangesig tot aangesig gekom het met onder andere Anomalocarus en Opabinia. Hier staan Lesli by die been van ‘n uitgestorwe dinosouriër.

 

Lesli in die Royal Tyrrell Museum

 

Andries het in sy uitstekende inskrywing oor kerke genoem dat toenemende ontkerstening tot gevolg het dat baie mense nie meer verwysings na die Bybel in letterkunde sal verstaan nie. Hy is waarskynlik korrek. Die King James weergawe van die Bybel, saam met Shakespeare se werke is sekerlik die twee geskrifte wat die grootste bydrae ooit tot die Engelse taal gelewer het. Dit bly vir my interessant hoe lank sulke kennis by mens bly voortbestaan. Ek het laas ‘n Bybel oopgemaak toe ek sestien was en moes katkiseer, maar steeds verstaan ek baie sulke verwysings – hoeveel by my verbyglip weet ek weliswaar nie. Dit laat my beslis armer – en nie net vir my nie maar ook daardie mense wat van kindsbeen af geen sulke kennis het nie.

 

In the secular night

In the secular night you wander around
alone in your house. It’s two-thirty.
Everyone has deserted you,
or this is your story;
you remember it from being sixteen,
when the others were out somewhere, having a good time,
or so you suspected,
and you had to baby-sit.
You took a large scoop of vanilla ice-cream
and filled up the glass with grapejuice
and ginger ale, and put on Glenn Miller
with his big-band sound,
and lit a cigarette and blew the smoke up the chimney,
and cried for a while because you were not dancing,
and then danced, by yourself, your mouth circled with purple.

Now, forty years later, things have changed,
and it’s baby lima beans.
It’s necessary to reserve a secret vice.
This is what comes from forgetting to eat
at the stated mealtimes. You simmer them carefully,
drain, add cream and pepper,
and amble up and down the stairs,
scooping them up with your fingers right out of the bowl,
talking to yourself out loud.
You’d be surprised if you got an answer,
but that part will come later.

There is so much silence between the words,
you say. You say, The sensed absence
of God and the sensed presence
amount to much the same thing,
only in reverse.
You say, I have too much white clothing.
You start to hum.
Several hundred years ago
this could have been mysticism
or heresy. It isn’t now.
Outside there are sirens.
Someone’s been run over.
The century grinds on.

© Margaret Atwood

 

 

Leon Retief. Surrealisme en die Black Dahlia moord

Monday, November 28th, 2011

Life imitates art far more than art imitates life – Oscar Wilde.

There is every reason to believe that (surrealism) acts on the mind very much as drugs do; like drugs it creates a certain state of need and can push man to frightful deeds – Andre Breton, Manifesto of Surrealism.

Sedert my skooldae het ek ʼn belangstelling in die beeldende aspekte van surrealisme gehad nadat ek ʼn boek daaroor in ons dorpsbiblioteek op Wepener ontdek het. Hoe op aarde die boek daar beland en op die rakke gebly het weet ek nie want met die politieke en godsdienstige klimaat van daardie tyd was omtrent enigiets anders as Pierneef en Hugo Naude beskou as uit die bose. Dit was die sestigerjare, die era van Verwoerd, John en Koot Vorster en Herman Strauss van Christelike Nasionale Onderwys-faam. (Ek het ook Darwin se Origin of Species en The Descent of Man in dieselfde biblioteek ontdek. Dalk was die destydse bibliotekaresse, tannie Mattie Geyer, meer liberaal as wat ek vermoed het, dalk was sy maar net nalatig, maar hoe dit ook al sy, ek dink steeds met nostalgie terug aan die ure wat ek in daardie baie goed toegeruste biblioteek deurgebring het.)

Sowat ʼn jaar of wat gelede het ek, terwyl ek meer oor surrealisme gelees het, toevallig afgekom op die vreemde verhaal van wat bekend staan as die Black Dahlia Murder. Die ietwat makabere vonds het my belangstelling geprikkel en ek het meer daaroor begin navors.

Wilde se stelling is waarskynlik taamlik aanvegbaar, maar die ontdekking van die verminkte liggaam van Elizabeth Short (haar foto hier bo) op 15 Januarie 1947 langs ʼn straat in Los Angeles toon dalk dat hy moontlik ʼn punt beet gehad het.

Short was tydens haar dood ʼn werklose jong dame wat gehoop het om ʼn Hollywood-ster te word. Nieteenstaande die sensasionele berigte wat die Hearst koerantketting destyds oor haar gepubliseer het is daar geen aanduiding dat sy ooit by prostitusie betrokke was nie. Hierdie koerante het aan haar die naam van Black Dahlia gegee omdat sy in swart geklee was toe sy die laaste keer lewend gesien is sowat ʼn week voordat haar lyk gevind is. Dis waarskynlik nie nodig om veel meer besonderhede oor haar agtergrond te verskaf nie aangesien dit nie relevant is tot die gebeure nie – hoe en waar sy haar moordenaar ontmoet het is steeds onbekend.

Ek gaan ook nie veel sê oor die surrealisme op sig self nie – beide lesers van hierdie bydrae is na alle waarskynlikheid goed daarmee bekend en soos hulle beslis weet het hierdie rigting in die beeldende kunste liggame – en veral vroueliggame – dikwels in vreemde en soms gemutileerde omstandighede uitgebeeld. Soos die kunshistorikus Sidra Stich opgemerk het “The recurring inclusion of images pointedly allied with death as integral body parts (eg skulls, a gun, a bottle of poison) locate destruction within the very core of the figure.”

Ek wonder soms nogal daaroor en moet erken dat dit my nie aanstaan nie, al het Dorothea Tanning geskryf “The millions of words they (dit wil nou sê die surrealiste) lavished on her (vroue) were not diagrams for degradation… They were disguised hymns to her mystery. I don’t believe that even in the most romantic moments of literary history have writing men so adored the idea of women.”

Ja well no fine – disguised inderdaad. Ek het steeds my voorbehoude, maar moet byvoeg dat daar na die beste van my wete geen verhoogde insidensie van maritale of ander geweld by surrealiste te bespeur is nie, een van die min uitsonderinge waarmee ek bekend is was toe Oscar Dominguez in ek dink 1938 tydens ʼn dronk meningsverskil ʼn bottel na Victor Brauner gegooi het en hom blind in een oog gelaat het.

Terug na Elizabeth Short. Haar liggaam was in twee gesny bokant haar naeltjie, netjies gewas en al die bloed was gedreineer, wat daarop dui dat sy elders vermoor is en dat haar lyk na die moord op die betrokke plek geplaas is. Dit was duidelik dat die moordenaar haar liggaam as’t ware uitgestal het. Haar bene was oopgesprei, een been se knie gebuig en haar arms was bo haar kop uitgestrek. Die posisie herinner aan ʼn foto deur Man Ray, Juliet on the Couch (ca 1945). Ongelukkig kon ek nie ʼn weergawe van hierdie foto op die internet vind nie – en hier het ek olliewhaail gedink mens kans absoluut als op die internet kry. Man Ray se foto toon sy eggenote Juliet Browner wat uitgestrek op ʼn rusbank lê, een been opgetrek, beide arms bo haar kop gestrek – tot ʼn baie groot mate dieselfde posisie waarin Short se lyk gevind is. In die foto is Juliet Browner natuurlik lewend en in een stuk. Daar is eweneens ooreenstemminge met ʼn foto deur Man Ray, Primacy of matter over Thought.

primacy of matter over thought. Man Ray

Primacy of matter over thought. Man Ray

In nog ʼn werk van Man Ray, La Jumelle (Die Tweeling) – hierdie keer ʼn skilderye en nie ʼn foto nie -, word ʼn vroulike liggaam uitgebeeld asof sy in twee geklief word deur wat lyk na ʼn glas- of metaalplaat.

Die posisie waarin Short se liggaam gerangskik is toon ook ooreenstemming met ʼn werk van Hans Bellmer, wie se vasgemaakte en soms verminkte poppe en mannekyne taamlik onthutsend is. Alyce Mahon het Bellmer se bydrae tot ʼn uitstalling van surrealistiese kuns beskryf as “…inject(ing) a note of death and sinister violence – the doll’s grotesque imperfection contrasting starkly with the mass-produced beauty of the mannequins.”

Hans Bellmer se Pop

Hans Bellmer se Pop

Daar is ook segmente weefsel uit beide van Short se borste gesny wat herinner aan ʼn Exquisite Corpse tekening deur André Breton, Nusch Éluard, Paul Éluard en Valentine Hugo, waar ʼn vroulike figuur uitgebeeld word met arms uitgestrek in min of meer dieselfde posisie as waarin Short se liggaam gevind is en met segmente van beide borste ingekleur asof dit uitgesny kon wees. Ongelukkig kon ek ook nie van hierdie werk ʼn afbeelding op die internet opspoor nie.

Daar is ook ʼn segment spier uit een van Short se bobene verwyder wat herinner aan Salvador Dali se Minotaure.

Salvador Dali se Minotaure.

In sy geheel laat die moordtoneel mens dink aan Dali se Art of Radio.

Art of radio. Salvador Dali

Art of radio – Salvador Dali

Alhoewel verskeie verdagtes deur die polisie ondervra is het geen arres gevolg nie en is die moord vandag nog amptelik onopgelos.

Dit is onwaarskynlik dat die ooreenkomste tussen hierdie moord en surrealisme aan blote toeval te wyte is. Met Hitler se oorname van mag in Duitsland in die dertigerjare en nog later met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog het baie surrealiste na die VSA uitgewyk, net soos talle ander kunstenaars, akademici, sakemanne en dies meer. Sommige het ʼn tuiste in New York gevind, ander in Kalifornië en meer spesifiek in Hollywood en Los Angeles en teen 1947 was hierdie kunsrigting goed gevestig in Amerikaanse kunskringe, hul werke gesog onder versamelaars.

Die moordenaar het beslis kennis gedra van surrealisme en daar word skynbaar algemeen aanvaar dat die surrealistiese gemeenskap ʼn vermoede gehad het wie die moordenaar was. Van hul latere werke het op hierdie moord gesinspeel, meer daaroor later.

George Hodel

George Hodel

George Hodel (1907-1999) was ʼn randfiguur in die surrealistiese dampkring, ʼn dokter met vele belangstellings, onder andere die kunste en psigoanalise, maar ook ʼn ietwat eienaardige persoonlikheid om dit saggies te stel. Hy was hoof van die veneriese siekte afdeling van die Los Angeles County Health Department gedurende die 1940s en het ook ʼn privaat kliniek besit. Sy sekretaresse het selfmoord gepleeg deur ʼn oordosis barbiturate te neem, maar wat mens laat wonder of dit inderdaad selfmoord was is die feit dat hy teenwoordig was toe sy oorlede is en dat hy van haar dokumente na haar dood verbrand het voordat die polisie ontbied is. Skynbaar wou sy hom gaan aankla omdat hy rekeninge vervals het. Dalk is hierdie vervalste rekeninge die rede waarom hy dit kon bekostig om ʼn huis te laat oprig wat deur Frank Lloyd Wright se seun ontwerp is en ʼn groot kunsversameling op te bou.

Hodel en sy vrou was bevriend met Man Ray en sy eggenote Juliet Browner, sodanig so dat Man Ray foto’s van Hodel se kinders geneem het en ook van sy boeke aan Hodel geskenk het. Hodel was dus baie goed bekend met surrealisme in die algemeen en met Man Ray se werk in die besonder

Hodel se dogter het in 1949 ʼn aanklag van bloedskande teen haar pa aanhangig gemaak maar hy is vrygespreek alhoewel dit vir my wil voorkom asof hy inderdaad skuldig was. Hierdie klag het die polisie laat besluit dat hy ʼn verdagte in die moord op Elizabeth Short is – ek moet byvoeg dat ek self geen sodanige verband sou vermoed nie maar nou ja, ek is nie ʼn speurder nie.

Die polisie het skelmpies mikrofone in Hodel se huis laat installeer en sommige van die dinge wat hy kwytgeraak het klink inderdaad inkriminerend vir iemand soos ek wat nie weet watter soort stellings in ʼn hof as bewyse aanvaar sal word nie.

“Supposin’ I did kill the Black Dahlia. They couldn’t prove it now. They can’t talk to my secretary anymore because she’s dead. They thought there was something fishy. Anyway, now they may have figured it out. Killed her. Maybe I did kill my secretary…”

Hieronder is ʼn uittreksel uit die polisie se verslag aan die jurie.

Doctor George Hodel, MD… at the time of this murder had a clinic at East First Street near Alameda. Lillian DeNorak… who lived with this doctor said he spent some time around the Biltmore Hotel (dieselfde hotel waar Short laas lewend gesien is) and identified the photo of the victim Short as one of the doctor’s girlfriends. Tamar Hodel… daughter, stated that her mother, Dorothy Hodel, has told her that her father had been out all night on a party the night of the murder and said, “They’ll never be able to prove that I did that murder.”

Nou moet ek byvoeg dat Lillian DeNorak later in ʼn psigiatriese hospitaal opgeneem is (ek weet nie waarom nie en ook nie wie haar laat opneem het nie) en dat verskeie ander getuies die polisie vertel het dat hulle nooit vir Short en Hodel saam gesien het nie.

In 2003 het Steve Hodel, seun van George en op daardie stadium ʼn afgetrede speurder by Los Angeles se moordafdeling, ʼn boek gepubliseer waarin hy beweer dat sy vader die Black Dahlia moordenaar is. Na George Hodel se dood het hy afgekom op twee foto’s van Short wat deur sy vader geneem is – George was ʼn entoesiastiese fotograaf. Short se familie ontken dat hierdie foto’s van Elizabeth is en ek self sien geen ooreenstemming nie. Steve Hodel beweer voorts in sy boek dat George ook verantwoordelik is vir verskeie ander onopgelosde moorde, bewerings wat sedertdien deur ander skrywers in vlamme afgeskiet is.

Die tergende vraag bly dus: was George Hodel die Black Dahlia moordenaar? Hy het beslis ʼn eienaardige persoonlikheid gehad, het baie belang gestel in die surrealisme en gesien sy kontakte met surrealiste en Man Ray se werk in die besonder is daar ooreenstemmings wat beslis verdag lyk. Was hierdie moord die poging van ʼn gefrustreerde kunstenaar wat Elizabeth Short om die lewe gebring het om sodoende ʼn “kunswerk” in vlees en bloed te skep wat alle ander surrealistiese skeppings sou oortref? Wie weet…

Wie die moordenaar ook al was, surrealiste het onmiddellik besef dat daar ʼn verwantskap is tussen hierdie grusame daad en hul kunsvorm en verskeie van hul latere werke het daarna verwys. Die belangrikste is waarskynlik Duchamp se Étant donnés waarvan ek nie ʼn afbeelding gaan plaas nie maar wat in Wikipedia te sien is.

Alhoewel die Black Dahlia moord nou al grootliks in die vergetelheid verval het is daar tog in heavy metal rock-groep met dieselfde naam wat na die beste van my wete steeds aktief is.

Naskrif: jare nadat ek klaar met skool was het Lesli en ek weer eenkeer by my ouers op Wepener gaan kuier. Toevallig was daar ʼn uitverkoping van ou biblioteekboeke en ek het groot plesier daaruit gekry toe ek die twee boeke deur Charles Darwin kon aankoop, sowel as Erich Maria Remarque se All Quiet on the Western Front. Ek het daai boek uitgeneem toe ek in standerd agt en veertien jaar oud was en ek onthou dat tannie Mattie so bietjie gefrons het toe sy die boek stempel en my nog gesê het sy dink nie hierdie boek is geskik vir kinders nie maar toemaar, ek kan dit maar huis toe neem en lees. Dus was sy dalk wel ʼn soort van in-die-kas liberaal.

 

Free Union 
 

My wife with the hair of a wood fire
With the thoughts of heat lightning
With the waist of an hourglass
With the waist of an otter in the teeth of a tiger
My wife with her rosette mouth and a bouquet of stars of the last magnitude
With the teeth of tracks of white mice on the white earth
With the tongue of rubbed amber and glass
My wife with the tongue of a stabbed host
With the tongue of a doll that opens and closes its eyes
With the tongue of an unbelievable stone
My wife with her eyelashes in the strokes of a child’s writing
With eyebrows from the edge of a swallow’s nest
My wife with brows of slates on a hothouse roof
And with steam on the windowpanes
My wife with shoulders of champagne
And of a fountain with dolphin heads beneath the ice
My wife with wrists of matches
My wife with fingers of luck and the ace of hearts
With fingers of mown hay
My wife with armpits of marten and of beechnut
And of Midsummer Night
Of privet and of an angelfish nest
With arms of seafoam and of riverlocks
And of a mingling of the wheat and the mill
My wife with legs of flares
With the movements of clockwork and despair
My wife with calves of eldertree pith
My wife with feet of initials
With feet of rings of keys and Java sparrows drinking
My wife with a neck of unpearled barley
My wife with a throat of the valley of gold
Of a tryst in the very bed of the torrent
With breasts of night
My wife with her undersea molehill breasts
My wife with breasts of the ruby’s crucible
With breasts of the spectre of the rose beneath the dew
My wife with the belly of an unfolding of the fan of days
With the belly of a gigantic claw
My wife with the back of a bird fleeing vertically
With a back of quicksilver
With a back of light
With a nape of rolled stone and wet chalk
And of the drop of a glass where one has just been drinking
My wife with hips of a skiff
With hips of a chandelier and of arrow-feathers
And of shafts of white peacock plumes
Of an insensible pendulum
My wife with buttocks of sandstone and asbestos
My wife with buttocks of swans’ backs
My wife with buttocks of spring
With the sex of an iris
My wife with the sex of placer and platypus
My wife with a sex of seaweed and ancient sweetmeat
My wife with a sex of mirror
My wife with eyes full of tears
With eyes of purple panoply and of a magnetic needle
My wife with savanna eyes
My wife with eyes of water to be drunk in prison
My wife with eyes of wood always under the axe
My wife with eyes of water-level air-level earth and fire

1931

André Breton

***

Dark Poet 

Dark Poet, a maid’s breast
Haunts you,
Embittered poet, life seethes
And life burns,
And the sky reabsorbs itself in rain,
Your pen scratches at the heart of life.

Forest, forest, alive with your eyes,
On multiple pinions;
With storm-bound hair,
The poets mount horses, dogs.

Eyes fume, tongues stir,
The heavens surge into our senses
Like blue mother’s milk;
Women, harsh vinegar hearts,
I hang suspended from your mouths.

Umbilical Limbo 1926

Antonin Artaud