Posts Tagged ‘Marius Crous’

Stilet 32(1&2) Opsommings/Abstracts

Friday, July 9th, 2021



Soos ons reeds vroeër aangekondig het, sal Versindaba voortaan opsommings plaas van akademiese artikels wat in Afrikaanse en Nederlandse vaktydskrifte verskyn het om ons lesers op die hoogte te hou van verwikkelinge in die literêre teorie, veral ten opsigte van die Afrikaanse/Nederlandse poësie. Stilet 32(1&2) word gewy aan die werk van die digter en akademikus Joan Hambidge. Hierdie uitgawe van Stilet bevat interessante artikels rondom haar werk. Ons plaas hieronder enkele opsommings uit artikels wat in dié uitgawe verskyn het.

Dank aan die redakteurs van Stilet met wie se verlof ons hierdie plasing maak, naamlik Thys Human en Rickus Ströh.


STILET 31 (1&2)


Uiting gee aan die privaatste emosies : Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson (Marius Crous)


One of the procedes in Joan Hambidge’s oeuvre is a perennial intertextual dialogue with other poets, artists and movie stars. For Snyman (2016) the poet engages with these so-called supplementary alter egos and the conversation forms the basis of her metapoetic reflections on the writing process. From a reading of a selection of poems by Hambidge on the enigmatic American poet Emily Dickinson we deduce that the two poets from two worlds (and centuries) apart share an obsession with writing, both have to deal with a sense of loneliness and both address their poems to an absent Other. Whereas Hambidge’s love poems are overt lesbian poems, Emily Dickinson is believed to have sublimated her desire for another woman in her poems. Not only is Dickinson a major interlocutor in the work of Joan Hambidge but also in the work of several Afrikaans women poets, as Lina Spies (1991) alluded to in her study of the interchange between Dickinson and Elisabeth Eybers.


Nie aan God of die duiwel getrou nie”:  Joan Hambidge en die rol van die polemikus/ kritikus in die literêre sisteem (Reinhardt Fourie)


True to neither God, nor the devil: Joan Hambidge and the role of the polemicist/critic in the literary system

Joan Hambidge is well known in the Afrikaans cultural world: on the one hand for her extensive creative output, and on the other hand for her provocative book reviews and views on literature. Her various essays, reviews, letters, opinion pieces and columns on literature represent an impressive body of work by a remarkably productive critic. While many literary studies on Hambidge’s poetry and prose have been undertaken, and a few have approached her creative work from research fields such as publishing studies and corpus linguistics, there has not been, as far as can be determined, any research focused in particular on Hambidge’s critical output. This article is a response to this lacuna in research into the work or this versatile author. The study therefore focuses on the discourses (also sometimes called genres) within the Afrikaans literary system that are broadly known as the polemic and criticism. The argumentative point of departure is that a meaningful discussion about the nature and purpose of Afrikaans literary criticism today can evidently benefit from a selected consideration of Hambidge’s wide-ranging contribution within this arena. In the first section of the article, the terms polemic and criticism are explored to determine to which degree these genres differ and overlap, and how they are important for the proper functioning of a literary system. In the second section of the article follows a consideration of selected texts from Hambidge’s critical corpus in support of a brief assessment (and celebration) of the significant contribution made by this writer and critic to Afrikaans literary criticism. I pay attention to the ways in which Hambidge’s critical work can refine our ideas around the polemic and criticism, while I also show how her contribution to critical literary discourse may possibly influence the ongoing conversation around the need for and purpose of polemics and criticism within the Afrikaans literary system.


Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol (Burgert Senekal)


Joan Hambidge is een van die produktiefste digters en kritici in die hedendaagse Afrikaanse poësiesisteem. Die huidige studie ondersoek haar posisie in hierdie sisteem vanuit ’n kwantitatiewe oogpunt vir die tydperk 2000-2019. Eerstens word ’n kwantitatiewe oorsig gebied oor watter digters, uitgewerye, kritici en publikasieplatforms ’n aktiewe rol in die Afrikaanse poësiesisteem vanaf 2000 tot 2019 gespeel het, met ’n spesifieke klem op hoe produktief Hambidge in verhouding tot ander rolspelers in hierdie sisteem is. Deur middel van ’n netwerkontleding word nabyheidsentraliteit ook aangewend om die mees sentrale persone, uitgewerye en publikasieplatforms te identifiseer, sowel as Hambidge se verbintenisse met hierdie instellings en met ander sentrale persone. In aansluiting by ’n buitelandse studie word Eigenvektor- en PageRanksentraliteit ook in ’n vereenvoudigde netwerk aangewend om Hambidge se posisie as digter in ’n digter-uitgewery netwerk te bepaal.


Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans (Yves T’Sjoen)


Foreign literature is of course part of a national literary or monolingual circuit. The dynamics in the literary field are, amongst other factors, determined by the presence of literature originally produced in another linguistic system abroad. The research dealing with cultural transmission of texts is often called literary transnationalism. Lionnet & Shih, authors of Minor Transnationalism (2005), make a distinction between vertical and lateral literary careers. Literature which functions in the English-speaking world follows a vertical direction. The lateral movement occurs between literary fields which do not belong to the metropolitan center of the so-called World Republic of Letters (Casanova 1999). In this paper the intercultural dialogue between South Africa and the Netherlands is the main topic. Dutch poetry is translated into Afrikaans and circulates therefore in the South African public space. In that way, Dutchspeaking writers such as Herman de Coninck, Gerrit Komrij and Leonard Nolens take (in)directly part in the literary conversation in the Afrikaans language. Rebecca Walkowitz suggests a “foreign reading” of texts beyond the linguistic field of their initial production. These readings are complementary to the non-indigenous views on poetry. In the literary history of a national or local literature the presence of foreign literature in translation in a more “marginal” field requires more attention. Not only translators, also critics such as Joan Hambidge, play a significant role in the cultural transmission between Dutch poetry and the Afrikaans literature.


Die lesbiese vrou as teken binne die Afrikaanse poësie (Joan Hambidge)


Dié teks is ’n kritiese selfondersoek, ten einde te probeer bepaal hoe die skrywer – ’n vrou en meer spesifiek lesbies – funksioneer binne ’n patriargale gemeenskap. ’n Dubbele posisie van marginaliteit: vrou én lesbies, word ingeneem. Omdat die skrywer nie binne die gedigte wat sy skryf haar gevoelens represseer nie, oortree sy ’n taboe: die lesbiese vrou word ’n werklikheid; ’n ópdringerige teken wat van haar lesers aandag opeis.


Heterosubjectivity from the queer margin: notes on the methodological destabilisation of sexuality and the literary reading process (Christel Stander)


Stilet VIII of 1996 featured an article by Joan Hambidge regarding the lesbian woman as sign in Afrikaans poetry. In her article, she conducts a critical self-investigation with the aim of determining how the writer – a woman, and more specifically a lesbian – functions within a patriarchal community (Hambidge, 1996:50). An investigation like this, where the researcher actively tries to bring her own lesbian subjectivity into play, would have been far less acceptable to Afrikaans academia at an earlier stage. Only with the (relatively recent) increase in interest in post-structuralism has there been an attempt to do away with the ideal of scientific objectivity as the only legitimate research position.


Gender and the primordial (Joan Hambidge)


Jungian readings of texts have been neglected since post-structuralism and Lacanian readings of texts have become popular. In this essay, a primordial and gender approach via the Tarot is applied to two seminal authors in Afrikaans literature, namely Eugène N Marais and Hennie Aucamp. The primordial wisdom of the Tarot is analysed and an intuitive reading of these texts is done to unlock hidden or arcane messages in the text. The reading is non-scientific, ‘arguing’ for a more intuitive reading of literature to unlock arcane messages.

Modern literature is currently more aligned with Freud/Lacan than Jung, most likely because of the international influence of French post-structuralism. In an earlier edition of Robert Con Davis’s Contemporary literary criticism (1986), there appears an essay which seems to have been omitted later: ‘Iris Murdoch’s A severed head: The the evolution of human consciousness’ by Isaiah Smithson. From this omission the reader can infer that the conventionally Jungian and Freudian approaches to literature are being superseded by post-structuralism.

For Smithson, the novel (text/narration) is equal to the myth. In this regard, the study connects to the work of Maud Bodkin and Northrop Frye, two theorists who have done significant work regarding primordial patterns in literature. According to Frye in Anatomy of criticism, the poem represents an archetypal pattern and is not only a structure consisting of words, or a ‘glanzende kiemcel’ (gleaming germ cell).


Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge (Charlene Van der Walt)


Growing up white, Afrikaans, gay and Christian on the East Rand of Johannesburg during the eighties and nineties in South Africa, in retrospect, held some unique challenges for identity formation. Each single word identity signifier appropriated in the previous sentence held worlds of complexity, especially considering the shifting political landscape in South Africa during this period. Two foundational experiential and embodied realities served simultaneously as points of departure and as navigational beacons in this (ongoing and never ending) process of coming to terms with self. Firstly, and although this dimension has shapeshifted quite dramatically, I have always been deeply aware of a sense of ‘calling.’ Considering aforementioned context this essentially translated into being called into Dutch Reformed Church ministry and becoming a so-called Dominee. Secondly, and while some might think in opposition to the first, although this has never been my experience, I have always found myself attracted to women. Boys have always been friends, kindreds and exciting trouble-makers, but it has been in the company of women that something unique has become animated within me.


Die vrou in twee Hambidge-gedigte (Marius Crous)


In sy resensie van Joan Hambidge se derde bundel, Die anatomie van melancholie, skryf Johann de Lange:

Melancholie bring dan ook van Hambidge se mees eksplisiete gedigte oor die lesbiese liefde (1987).

Ryk Hattingh maak die volgende opmerking in sy resensie van die bundel:

In die tweede gedeelte van die bundel word die melancholiese bul by die horings gepak. Die feit dat die twee geliefdes, albei vroue, “nie ontwerp vir liefde” is nie, word gedissekteer en “weggebêre vir ’n vers”. Sterk, donker verse dié (1987).

Wat ’n mens dadelik in die twee resensies opval, is die verwysings na “lesbiese liefde” en “twee geliefdes, albei vroue”. Hambidge bring ’n opvallende vernuwing in die Afrikaanse liefdespoësie wat deur vroue geskryf word, omdat die skrywende persoonlikheid in dié poësie in die reël ’n heteroseksuele vrou is wat oor haar gevoelens jeens ’n manlike geliefde dig.


Rondom die literatuur en kritiek van die tagtigerjare : Elize Botha, Joan Hambidge en Charles Malan in gesprek met P.H. Roodt (Joan Hambidge, P.H. Roodt, Elize Botha, and Charles Malan)


P.H.R.: Wat is vir u belangrike trekke in die prosa van tagtig?

Elize Botha: Wat (soos ek dit sien) gebeur het in die Afrikaanse prosa van die tagtigerjare, is dat daar ’n terugkeer was na die realisme – nie noodwendig die dokumentêre realisme waarvan ons in die laatsewentigerjare gepraat het nie. Maar die realisme pur sang, van suiwer bloed, waar van die standpunt uitgegaan word dat daar ’n werklikheid is, ’n objektief vasstelbare werklikheid, waar die waarnemer egter nie verdwyn nie. Ons is nie nou terug by die ou outonomistiese gedagte nie, maar ons is daar waar daar geskryf word, so lyk dit vir my, nie net as reportage nie, maar op ’n sekere manier idealisties. Realisties/idealisties as jy jou so iets paradoksaals kan voorstel.


Pous Johanna (Fourie Botha)


Dit is nie maklik om die indruk wat ’n mentor op ’n student se lewe laat, te verwoord nie, maar ’n weggooi-opmerking op sosiale media, waar Marita van der Vyver na Joan Hambidge as “pous Johanna” verwys, het iets vir my bevestig, maar ook verskuif, ná my jare lange verbintenis met Joan.

Dié pittigheid was vriendelik ná ’n positiewe resensie, maar in my kop het die idee van pous Johanna soos ’n granaat oopgebars. Eers het dit my herinner aan ’n klas wat ek nooit sal vergeet nie: die keer toe Joan, uit die vuis, ’n volledige lesing oor ’n leesteken – ’n klaarblyklik verdwaalde punt – in die openingsgedig van Jeanne Goosen se Elders aan diens afgesteek het. Sonder om te aarsel, in daardie radiostem van haar. Dan besef jy daar is geen detail, geen diorama vir die speurende leser se oogensiklopedie, wat onnoemenswaardig is of nie ondersoek moet word nie. Joan se kyk skroei – niks ontglip my priemende blik nie – al het sy die wonderlike vermoë om vir haar studente ’n literêre werk of polemiek eenvoudig onder woorde te bring.


Joan Hambidge : ’n reeks herinneringsketse (Neil Cochrane)


Every man’s memory is his private literature – Aldous Huxley Dit is 1998. Die munisipale bus snork deur Sunnyside se oggendverkeer. Die maagdelike student sit tussen ‘n klomp rumoerige skoolkinders. Hulle is op pad na Pretoria se vername skole. Hy is onderweg na die Geesteswetenskappegebou van Tukkies. GW 3-23 van die kaasrasper om presies te wees. Vandag ry hy in ‘n pienk dubbeldekker wat Jacqueline’s-nagklub adverteer – ‘n lekker jolplek vir straight mense wat wil sokkie op ‘n Vrydagaand. Die bus moet oorgeverf word, want Jacs is toe en Stardust gooi nou sy deure oop vir ‘n nuwe geslag gays. Reënboogkleure vir die rokende bus, want in Madiba se reënboogland geniet gays uiteindelik grondwetlike beskerming. Die maagdelike student trek elke naweek sy stywe PVC-broeke en neonkleurige hempies aan. Hy rave nagte om met Faithless se “Insomnia” in sy ore en die reuk van poppers en Vicks in sy neus. Nie die reuk van appels nie. Hy is besig om sy voorgeskrewe gedigte vir AFR210 te lees. Hulle gaan vandag voort met die digkuns van die sogenaamde Tagtigers in die Afrikaanse poësie met spesiefike fokus op die opbloei van die gay stem. Die twee hoofswepe is Joan Hambidge en Johann de Lange. Hy is soos ‘n spons wat nie genoeg water kan opsuig nie, want tot dusver was dit maar ‘n droë wit seisoen. Hambidge en De Lange se poësie verskil so radikaal van die digkuns wat hy nog tot onlangs op hoërskool – dié een digby Pretoria se wonderboom (Ficus salicifolia) – behandel het (later sou hy uitvind dat Hambidge vir ‘n tydjie in dieselfde hoërskool was). Hambidge en De Lange se gedigte laat hom nie so alleen met sy andersheid nie.


Digterlike nagalming van die self(ie) (Azille Coetzee)


Daar is die kunstenaars wat vir ons wys hoe ons verander het, hoe tegnologie ons in staat stel, ten goede of ten kwade, om beperkende of beswarende aspekte van menswees agter te laat. En dan is daar kunstenaars wat vir ons wys hoe ons nog steeds, na alles, maar nog net dieselfde is. Vir goed of vir kwaad. Hoe die vrae en begeertes wat ons dryf nooit verander het nie. Sulke kunstenaars kyk deur die morele paniek of grandiose optimisme wat met moderne tegnologiese ontwikkeling gepaard gaan en sien te midde daarvan steeds die mens in al haar kwesbaarheid, verlange en onvermydelike liggaamlikheid – Oidipus, Antigone, Eurudike.

In haar gedig “Selfie” in Matriks (2015) takel Joan Hambidge die kulturele verskynsel wat dalk die mees tekenend van ons tegnologiese epog is. Dit wat jou verswelg wanneer jy jou rekenaar oopmaak of jou selfoon in die hand neem, waarna jy oor en oor moet kyk, dit wat jy oor en oor lewer, al wil jy nie. Deesdae (anders as in 2015) word baie selfies “ironies” geneem en geplaas (wat nou dieselfde is as nie-ironies), omdat ons verleë is daaroor, maar dit nie kan regkry om daarmee op te hou nie.


The Coroner’s Wife – ’n Vertaalde keur uit ’n literêre ikonoklas se poëtiese oeuvre (Dewald Koen)


Die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) definieer die woord “ikonoklas” as “iemand wat tradisionele opvattings en instellings (probeer) omvergooi” (2015:494). Laasgenoemde definisie versinnebeeld die digter Joan Hambidge. Naas digter, dra Hambidge talle spreekwoordelike hoede, naamlik die van hoogleraar in die Afrikaanse letterkunde en kreatiewe skryfkuns, resensent, digter en romansier, openbare intellektueel asook genderaktivis. Hambidge kan met reg as een van Afrikaans se mees produktiewe digters en gerekende resensente beskou word weens haar onversadigde skryflus en onblusbare passie vir die resensiekunde. Myns insiens is laasgenoemde faktor een van die primêre redes waarom Hambidge as ikonoklas beskou word, aangesien sy geen spreekwoordelike heilige koei in haar resensies ontsien nie.


Aftrede sal háár nie tot stilstand bring (Sonja Loots)


“En nou gaan ek jou iets vertel wat jou kop gaan oopblaas!” Só begin menige gesprek met Joan Hambidge, op volle toere, elke dag. Teen die tyd dat sy voor die A.C. Jordan-gebou parkeer het, uit haar Mini Cooper gebars het en besig is om die Universiteit van Kaapstad se Bo-kampus te bestorm, beter jy op datum wees met jou leeswerk. Met ander woorde klaargelees of amper klaargelees aan alle romans en bundels wat nuut in Afrikaans verskyn het, die naweek- en oggendkoerante van hoek tot kant, polemieke in druk én aanlynskermutselings, al die e-posse met wetenswaardighede wat sy vir jou gestuur het en elke liewe jota en tittel in en rondom jou vakgebied. Jy moet ook lees vir stiltes in en om die woorde heen, vir intertekste en subtekste, want wanneer die hysbakdeure oopgly en Joan Hambidge oor jou drumpel tree en jou kom omsingel, gaan alles geweeg en geanaliseer, ingeskat en gekontekstualiseer word. Sy vra nie noodwendig of die gesprek vir jou geleë is, of jy dalk iewers heen op pad is, of jy dalk moet gaan klasgee of ’n dringende stuk werk moet afhandel nie, want sy het baie op die hart! Wat is die storie agter die storie, wie was nou al weer ’n “vaak vissie’’, wie vra daarvoor om benader te word “met die sjarme van ’n reeksmoordenaar’’ en bowenal, wie het ’n smashing, ’n absoluut smashing bundel of roman geskryf? As jy oor iets van haar verskil, verkwalik sy jou nie, maar jy maak geringe indruk en sy beweeg lig en vinnig aan na die volgende onderwerp. Moet net nie dink jy gaan daar sit met ’n mond vol tande nie! As sy oor jou drumpel tree, is dit om haar kennis en belesenheid en menings te deel, maar ook om rekenskap te vra, want as daar een iets is wat sy van kollegas verwag, is dit om hartstogtelik vir hul vakgebied om te gee en hard te werk.


Indeks as laatwerk:  ‘n indeksering van ‘n lewe en oeuvre? (Amanda Lourens)


Dat Joan Hambidge se omvangryke oeuvre liefs in sy totaliteit beskou moet word, is die besonder sinvolle opmerking wat deur Cochrane (2016) in sy bydrae oor haar in die tweede uitgawe van Perspektief & profiel: ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis gemaak word. Hy haal in dié verband ook vir Gouws (in Cochrane 2016) aan, wat haar oeuvre as een groot bundel beskou en dit beskryf as “ ’n nimmereindigende proses om betekenis te vind.”

Die doel van hierdie kort bydrae is geensins om ’n oorsig van Hambidge se oeuvre aan te bied nie (dít doen Henning Snyman en Neil Cochrane immers uitstekend in die genoemde gedeelte in Perspektief & profiel). Ek wil eerder stilstaan by een van die definitiewe hoogtepunte in die oeuvre, naamlik Indeks (2016), wat Hambidge se 26ste bundel is, en wat verskyn in die jaar waarin die digter sestig word. Hierdie bundel staan naamlik in ’n baie bewustelike verhouding met die res van haar oeuvre, en eksplisiete verwysings na vorige bundels kom voor, wat dan natuurlik ook Cochrane en Gouws se siening bevestig. Om hierdie rede is dit volgens my ’n logiese invalshoek om die verhouding tussen die 2016-bundel en die voriges te belig, en terselfdertyd ondersoek in te stel na hoe die spreker haar eie digterlike posisie in die betrokke bundel teken.


“’n faset van my daaglikse bestaan” : Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange (Rickus Ströh)


In ’n gesprek wat in 2012 opgeneem is tussen die digters Johann de Lange en Joan Hambidge, as deel van LitNet se reeks skrywersonderhoude, verwys Hambidge terug na ’n gedig “Die emmer” wat in die Lange se debuutbundel Akwarelle van die dors (1982) verskyn het. Hierdie verwysing ontlok ’n gesprek wat die hegte vriendskap tussen die twee digters bevestig. De Lange verwys onder meer na besonderhede wat Hambidge van sy lewe (en werk) onthou waarvan hy self nie oor seker is nie.


Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns (Phil Van Schalkwyk)


Die vooropstelling van die intertekstuele is een van die aspekte van Hambidge se digkuns waarmee sy tot die ontwikkeling van die Afrikaanse poësie sedert die 1980’s ’n sterk bydrae lewer en, soos Johann Lodewyk Marais (2005) in sy resensie van haar versamelbundel Die buigsaamheid van die verdriet aanvoer, die weg vir andere in hierdie verband gebaan het. Deel van die intertekstualiteit by Hambidge is dan ook die bewuste omgaan met en problematisering van die skryfhandeling. Hambidge, wat bekend geword het as beoefenaar van die vrye vers, het ook toenemend, as deel van die intertekstuele spel, vaste versvorme geaktiveer en, soos “De Lange” in Hambidge se “Ballade van die ontroue vers” (Die somber muse, 1990) teenoor die spreker opmerk, “tegniek begin uitbuit” (Hambidge, 2004:109).

Die kritiek op Hambidge se werk het dikwels presies op die intertekstualiteit en metatekstuele bewussyn, of liewer die nagevolge daarvan vir haar digkuns, betrekking. In sy resensie van Ruggespraak maak Marthinus Beukes (2003:169) die volgende uitspraak: “Dit is juis ’n groot beswaar teen hierdie bundel: daar ontspruit te veel verse oor die kuns van poësie wat nie deur meesleurende, nuutseggende beelde woordlyf kry nie”. Die begin van ’n gedeeltelike antwoord op hierdie soort kritiek is egter opgesluit in ’n opmerking van Beukes (2003:167) elders in dieselfde resensie: “Gedigvorme word ikonies van die liefdesverhouding, byvoorbeeld ‘Distigon’ (50) en ‘Gebreekte sonnet’ (51). Met die ‘Vyf haikoes uit Japan’ (72) en die ‘Tankas’ (75) is die aan- en afwesigheid van die (ge)liefde digonderwerp”. Die intertekstuele gesprek en die spel met bestaande digvorme word in die poësie van Hambidge op sigself soms beeldend.


“ ’n Wolk van gevlerkte slange” : ’n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge (Stefan van Zyl)


Louis Venter (1992:388) skryf in Literêre terme & teorieë dat poëtikas uitsprake maak “oor wat die literatuur is, hoe dit funksioneer, watter middele dit gebruik en wat die doel daarvan is”. Vir die ingewyde leser is dit geen geheim dat die ars poetica ’n belangrike plek in Joan Hambidge se poësie-oeuvre inneem nie. In haar magisterverhandeling, Ars poëtiese solipsisme: ’n padkaart van Joan Hambidge se poësie, onderskei Karen de Wet (1990:25) tussen Hambidge se “ars poetica”-verse (verse wat “Ars poetica” getiteld is) en haar “ars poëtiese” verse (verse waarin haar kuns-van-poësie en haar skeppende maakmetode in digvorm voorkom).


Die lykskouer se vrou (Louise Viljoen)


Joan Hambidge het vele fasette as kreatiewe persoon, maar vir my is sy in die allereerste plek ’n digter. Die vraag is hoe ’n mens in ’n bondige huldeblyk erkenning kan gee aan haar omvangryke, volhardende en toegewyde oeuvre (25 bundels oor die loop van 35 jaar). Dalk, het ek gedink, kan dit gedoen word deur te verwys na die bundel The Coroner’s Wife wat ’n keur uit haar gedigte in vertaling bevat en boonop die leser uitdaag met sy provokatiewe titel.

Alhoewel Hambidge se gedigte al dikwels vertaal is en in verskillende publikasies verskyn het, is The Coroner’s Wife die eerste publikasie ekslusief gewy aan vertalings van haar gedigte. Die gedigte is vertaal deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel en Douglas Reid Skinner; ’n drietal gedigte in die bundel is deur Hambidge self vertaal en een is oorspronklik in Engels geskryf. Die bundel is verdeel in vier afdelings, wat die belangrikste temas in haar werk reflekteer: die reisgedigte in die afdeling “Travelogues”, die liefdesen familiegedigte in die afdeling “Love and Family”, die metapoëtiese gedigte in die afdeling “Ars Poetica” en die huldigingsgedigte vir verskillende mense in die afdeling “Time and Eternity”. Dit is opvallend dat ’n afdeling eksklusief gewy aan die gender- en seksuele politiek, ’n besonder prominente tema in Hambidge se werk, hier ontbreek. Myns insiens word dit oorgelaat aan die bundeltitel, The Coroner’s Wife, om die praatwerk oor sekere aspekte van Hambidge se genderpolitiek én poëtika te doen.


“Ons het emosies met hoofletters!”. Swart Koring as wilful repossession of popular romance (Martina Vitackova)


In 1996 writes Hambidge, true to the “omnibus” tradition so popular amongst genre fiction, five novelettes, each in the style of a different genre of popular fiction, and all with Sonja Verbeek as main character. The title Swart Koring is a reference to Tryna du Toit’s Groen Koring (1948) – one of the seminal popular romance texts in Afrikaans. While the plot follows the expected developments of the respective popular genres, it queers and, yes, at the same time celebrates the different forms of ‘low literature’.


Vir Joan-die-digter en/as literêre kritikus – of (aweregs) andersom (Ina Wolfaardt-Gräbe)


Vir my is ’n gemeenskaplike literêr-teoretiese belangstelling part en deel van ’n dekadelange vriendskap met Joan. Ek verwys daarom in hierdie huldeblyk, naas ’n blik op die belangrikheid van teorie vir Joan se digterskap, ook op gedeelde momente in allerlei inisiatiewe en aktiwiteite wat verband hou met die vestiging van die vak algemene literatuurwetenskap aan universiteite hier te lande in die laat sewentiger- en begin tagtigerjare van die vorige eeu.1 Joan se ingesteldheid op literêre teorie sny egter dieper as ’n betrokkenheid by verbandhoudende aktiwiteite daaromheen – ’n mens sou jou trouens moes afvra of dit überhaupt moontlik is om Joan-die-digter te bedink sonder inagneming van Joan-dienuuskierige- verkenner van literêr-teoretiese kwessies?


Begeerte (’n Hibridiese akademiese teks) (Joan Hambidge)


Die werklikheid is op hierdie teks gebaseer

Hoofstuk dertien: Freud praat terug I

n ’n droom is ons verteller by ’n party. Daar is verskillende vroue aanwesig en daar word ’n speletjie gespeel: Waarom kan jy nie ’n verhouding met die verteller aanknoop nie?

Verskillende vroue word aan die woord gestel. Al die kritiek is vlymend en sarkasties.


Taalkundige ondersoek na die liminale ruimte tussen die akademiese en literêre wêreld: Hambidge – die grensverskuiwende rebel (Mariska Nel and Jako Olivier)


In this article the academic and literary genres of the writer Joan Hambidge is researched by means of a linguistic analysis in order to describe the lingual liminal space of her idiolect. To this end, two novels and a PhD thesis were used a central text.


“Ag in vadersnaam, noem my dan eerder oom!” (Ilse de Korte)


As student aan die Universiteit Kaapstad het ek die voorreg gehad om by hierdie Groot Gees klas te loop en ek kan my werklik nie die Afrikaanse akademie sonder hierdie formidabele mens met haar kekkellag en Lacoste-T-hemde voorstel nie.

Dit was die laat negentigerjare, toe prof. Henning Snyman hoof van die departement was en tannie Betsie van der Westhuizen ons sekretaresse. Die groot name aan wie se lippe ek as voorgraadse student gehang het, was die boustene van my liefde vir Afrikaans – Chris van der Merwe het vir my die plaasroman aangebied, Etienne van Heerden het my aan Koos Prinsloo bekendgestel, Rolf Wolfswinkel het my amper laat spesialiseer in Middel-Nederlands en Johan Oosthuizen het my selfs taalkunde laat geniet! By André Brink het ek Engels gehad en ek het nog vir hom eksamen geskryf oor die verskillende eindes in The French Lieutenant’s Woman, sonder dat ek ooit die boek klaar gelees het en dus nie eers één van daardie eindes onder oë gehad het. As dit nie was vir al die postmodernistiese teorie wat ek by Joan geleer het nie, sou ek seker nie 72% vir daardie vraestel gekry het nie.


Stilet-eindredaksiehuldeblyk : Festschrift (Thys Human)


Van Joan Hambidge het ek geweet lánk voordat ek van die ALV óf Stilet gehoor het. As voorgraadse student het dit my eindelose genot verskaf om Joan se Beeld-rubriek “Op my literêre sofa” te lees en my die gebeurlike wêreld van die Afrikaanse letterkunde te verbeel; ’n wêreld wat ek toe reeds van plan was om eendag te betree. Ek kan só goed onthou watter vormende invloed die rolprente Annie Hall en A couch in New York, om totaal uiteenlopende redes, op my voorstelling van Joan op haar sofa gehad het.


Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans

Saturday, June 19th, 2021
Dit is tans ongelukkig so dat die meeste akademiese tydskrifte agter ‘n betaalgordyn lê en redelik ontoeganklik is vir mense wat nie daarop ingeteken is nie. Sodat ons lesers ingelig kan bly in terme van wat tans oor die letterkunde en, spesifiek, oor die poësie geskryf word, sal Versindaba in die vervolg ten minste die opsommings van artikels wat oor die Afrikaanse en die Nederlandse poësie handel, publiseer. Ek begin met die Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans, wat vir alle lesers toeganklik is. By die volgende skakel kan alle uitgawes van dié tydskrif besoek word:


Die volgende artikels wat op die Afrikaanse digkuns betrekking het, het die afgelope jare in die Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans verskyn. Ek plaas telkens ‘n skakel na die betrokke uitgawe, maar lesers sal daar na die spesifieke artikel moet soek.


Alwyn Roux en Yves T’Sjoen

’n Kartering van Breyten Breytenbach se betrokkenheid by die Gorée-instituut vir demokrasie, ontwikkeling en kultuur in Afrika (1987-2017)


Marius Crous

Enkele Nederlandse gedigte oor Bach en sy musiek


Marni Bonthuys

Riekert, Weideman en Myburgh: Die representasie van Noordwesterse ruimte in drie Afrikaanse digbundels


Ronel Foster

Van VOC-verversingspos tot V&A Waterfront, en verder: Die representasie van die Kaap in enkele gedigte


Bernard Odendaal

Nawerkings van Herman Gorter se Mei (1889) en Verzen (1890) in die Afrikaanse digkuns


Marius Crous

’n Diergerigte lesing van “Beeld van ’n jeug: duif en perd”


Bernard Odendaal

Naklanke van Paul van Ostaijen se avant-gardistiese digkuns(-beskouings) in Afrikaans (deel 1)


Bernard Odendaal

“Poësie as spel”: George Weideman oor die naklanke van Paul van Ostaijen se avant-gardistiese poësie in sy eie digkuns (deel 2)



Marlies Taljard

(Inhoudsbestuurder: Versindaba)


Resensie: Tussenganger (Marius Crous)

Monday, March 2nd, 2020


Resensie: Tussenganger deur Marius Crous. Protea Boekhuis, 2020.

Resensie: Nini Bennett


Marius Crous is ’n bekroonde digter en resensent. Sy oeuvre bestaan uit Brief uit die kolonies (2003), Aan ’n beentjie sit en kluif (2006) en Vol draadwerk (2012). Brief uit die kolonies is in 2004 bekroon met die RAU-Mardene Marais-(UJ-) debuutprys.

Volgens Louis Esterhuizen is Crous se jongste bundel, Tussenganger, ’n uitdagende en deurgekomponeerde teks wat die leser met die totaliteit van sy menswees konfronteer – genadelose poësie, en by uitstek hermeties van aard. Die leser se insette om betekenis te genereer is van kardinale belang: Tussenganger maak geen maklike toegewings in hierdie verband nie. Die gedigte, as ondeurdringbare taalbousels, bied talle leesversperrings aan die leser. In omgangstaal sal daar van hermetiese poësie gepraat word as moeilike of selfs ontoeganklike poësie. Die woord “hermeneutiek”, op sy beurt, is epistemologies verwant aan die naam van die Griekse boodskappergod, Hermes. Hermes is deur die antieke Grieke beskou as die “hermeneutes” wat bomenslike dimensies kon verstaan of verstaanbaar kon maak vir die menslike verstand. Die bundeltitel, Tussenganger kan moontlik verwys na Hermes, die boodskapper van die gode en gids na die onderwêreld. Hierdie boodskapper tussen die mens en die gode signalleer ’n soort bemiddelaar of tussenganger. Die onverstaanbaarheid word met ander woorde getransformeer na verstaanbaarheid. In ’n onderhoud met Dewald Koen op Versindaba het Crous genoem dat hy soos ’n onbetrokke tussenganger tussen mense voel en dat Tussenganger geskryf is tydens ’n tussenfase (na sy moeder se dood). Meer hieroor later.

In die breë gesien handel die bundel oor die brutalisering van dinge: van die liggaam en seksualiteit; van geloof en geestelike sekerhede; van die Rooms-Katolieke Kerk en sy sakramente en rites; van ideologiese magstrukture, en van die planeet. Dit is dus ’n bundel wat hom bemoei met die slag van heilige koeie. Verse oor skilders en kuns, middeleeuse en eietydse geestelikes, die digter se moeder en politieke konflik, soos die Fees Must Fall-beweging, kom voor.

Die bundel open met ’n motto van Kenneth Goldsmith: “The function of a writer is more like being a DJ than being Jimi Hendrix.” Die digter as disc jockey is met ander woorde gekonfyt in die kuns van rekordering/herhaling of nabootsing, ’n aanhaling wat ook die swaar intertekstuele lading in die bundel voorafskadu.

Die gedig, “Lied aan die maan” (11) verwys na Dvořák se “Song to the moon” uit die opera Rusalka. Dis ’n vers wat enersyds as mistiek, andersyds as onheilspellend gelees kan word; die blommekrans om die maan suggereer ’n blommekrans by ’n graf. Die slotreëls waarsku: “ kraak die maan oop / soos ’n lem deur ’n oogbal”.

Die kleur wit, ook as die afwesigheid van kleur, vind gestalte in onder meer “By die lees van Han Kang” (18) en “Wit lig” (15), verse wat die nihilisme van ’n bestaanswêreld aksentueer. The white book (van Kang) vorm die interteks, ’n reeks meditaties wat die spreker in verband bring met Robert Rauschenberg se White Painting. Hierdie kleurloosheid word in “Variasies op ’n tema (na Oscar Wilde)” (13) gejukstaponeer met ‘n ontploffing van kleure in die natuur. Die spreker flankeer met Wilde se uitspraak, “Mere color, unspoiled by meaning, and unallied with definite form, can speak to the soul in a thousand different ways”. Die somber toonaard in deel een resoneer voorts met “Winterreis (17), ’n vers waarin Ingeborg Bachmann se liefdesgedig, “Nebelland”, waarin ’n mistige winterlandskap as ruimte opgeroep word, gestalte vind. In “Winterreis” herleef die spreker die dood van ’n geliefde: Bachmann se minnaar, Paul Celan, het selfmoord gepleeg deur verdrinking (in die Seine).


in die winter eers word jy gesoek

as almal amper al vergeet het van jou wegdrywe

helder oordag / op die middag / by die rivier

Ook besinnings oor bome en riviere kom voor.


Deel twee open met “Adagietto” (25), oftewel “’n kort adagio”. Die vers tref in die understatement en weerloosheid van jeugdige erotisisme. Homoërotiese versugtinge word voortgesit in klandestiene ruimtes, soos parke en voorstede in “Park” (29) en “Voorstad” (30). Ook die pyn en verwonding van mitologiese figure word verbeeld in onder meer “Achilles” (31) en “Drie weeklae van Hektor” (29-30). In skrille kontras met die antieke (homoseksuele) Griekse helde word moderne gayseks aan die hand van ’n pornografiese webtuiste aan die leser gestel:



ek ken nie die nuwe taal

van pozzing breeding seeding

die taal van taking loads

raw sex rough sex barebacking

is ek ’n bug chaser

’n soeker na die gift

hoekom toxic loads najaag

of biohazard op my lyf laat ink

’n aar vir die meth slamming

glasige gewag in ’n donker hotelkamer

vir anonieme cum pigs



In die “Verdringing van Rupert von Deutz” (34) word ’n pedorastiese ervaring tussen Von Deutz, ’n Benedikteinse teoloog, en ’n seun beskryf – ’n gebeurtenis wat meervlakkig uitspeel as die verontheiliging van veel méér as net dogma. Hierdie vergrype aan seuns en hulle seksualiteit word ’n tema wat transhistories deur Tussenganger bly herhaal; dit herinner aan ’n skeefgetrekte tipe moraliteitsteater waarin die motief, naamlik die herlewing van trauma, dieselfde bly; net die rolspelers, inkleding en rekwisiete verskil telkens.

’n Besondere hoogtepunt in die bundel is die verse wat handel oor die afsterwe van die digter se moeder, soos byvoorbeeld “Bardo” (119) en “Moeder” (39). In laasgenoemde vers reggresseer die Jesus-figuur, in tandem met die moeder se sterwensproses, en skep dié vers ’n onthutsende en aangrypende invalshoek op ’n Verlosser wat kragteloos en infantiel vertoon – maar steeds ’n figuur is wat piëteit by die leser wek.

Ná die dood van die spreker-digter se moeder, soos dit verbeeld word in Tussenganger, verskuif die klem na Jesus se Moeder, ’n bemoeienis met Theotokos, byvoorbeeld “Liturgie van St Johannes Chrusostomus, Konstantinopel” (40). Die oorgang is een van die sterflike na die ontsterflike Moeder self.

Daar is hallusinêre verse oor die hel (“Hel”, 54), ’n stuk skreiende en blaamskuiwende alleenspraak van Petrus, gerig aan Judas (“Petrus aan Judas”, 60), en gedigte oor die tempel wat ironies inspeel op liggaamlike ontering en geweld. Vervolgens die ekobewuste “Kyrie” (51):


ontboste reënwoude wees ons genadig

plastiekversmorende see wees ons genadig

ontboste reënwoude wees ons genadig

ysbeer uitgewerp op ’n stuk ysskots

hoe vra ons van jou om te vergeet



Deel vier, getitel “Einklammerung”, kan onder meer dui op ’n fenomenologiese reduksie. Só handel die gedig, “Om die vuur” (73) oor die wit man in Suid-Afrika wat sedert 1994 ten seerste gemarginaliseer is. Van die verwagte, gemoedelike braaivleiskuier is daar geen sprake nie. Inteendeel, die spreker dien eerder die leser ’n opstopper toe deur dít, wat eens kosbaar was, te negeer in die kruste taal denkbaar. Met ander woorde: deur die brutalisering van taal gee die spreker te kenne dat Afrikanermans gátvol is. Die gedig spot met die mannementaliteit in die liedjie “Hardekole”. Die vers, “Mea culpa” (76) resoneer ook met laasgenoemde tematiek en die prys van white guilt en politiese korrektheid word verreken teen “silwer sikkels”, wat die suggestie van verraad voor die oog roep:


ek deel die besems se kas

met politoer en kakpapier op my lessenaar

maandeliks kry ek my sikkels silwer

vir die prysgee van my parkeerplek


Die vers, “Sacerdotalis Caelibatus” (79), ’n werk wat oor priesterlike selibaatheid handel, neem ’n ironiese wending as dit (weer eens) berig oor pedorastiese aktiwiteite in ’n klooster. ’n Kenmerk van Tussenganger is die naasmekaarstelling van die heiligmaking van persone en idees versus die aftakeling van dít was as heilig beskou word. In Crous se vorige bundel, Vol Draadwerk, het hy katedrale metafories gesink; in Tussenganger ontmasker hy kerklike praktyke en kindermolesteerders en huiwer nie om die parafilie bloot te lê nie. Die fokus skuif na seuns of jong mans se verlies aan persoonlike waardigheid.

“FMF”* (84), ’n snydende vers oor die Fees must fall-beweging, besin oor knellende hedendaagse kwessies in die akademie soos die gehalte van tersiêre onderrig, die finansiële nood van studente en die aanstelling van senior akademici.

In deel vyf word daar op die werk van skilders en kunstenaars gefokus waarin liggaamlikheid, tatoeëerkuns, littekens, selfmutilasie en selfs die gebruik van plastiese sjirurgie aan die bod kom (byvoorbeeld “Marina Abramovic”, 92 en “Orlan”, 94).

In die onlangse poësie-oes is die verwysings en verse oor die sterwende of bejaarde moeder opvallend, soos dit byvoorbeeld in grondwater van Marlise Joubert die geval is. Crous vul hierdie oes aan met twee onvergeetlike moedergedigte: “Bardo” (119), en die reeds genoemde “Moeder” (39). Die begrip ‘Bardo’ verwys na die Tibetaanse tussenfase of die liminale staat tussen dood en wedergeboorte. Dis ’n vers wat ontstel en ontroer – ’n emosionele uitknikker. Ek haal aan; strofe 6 uit ’n treursang waarin die moeder se uitvaart oor die bestek van vyf bladsye beskryf word:


alleenvaart vir haar verder

sy wat reeds so baie moes boet

vir haar pa en oupa

baarmoederloos met kromgetrekte kloue

’n flenterhart katarakte spatare blaasinfeksie

spinnekopbytwond aan haar gesonde been

al wat kortkom

was bloed in haar handpalms


Die bundel sluit af met “Nibiru” (151), ’n verwysing na die Nibiru-kataklisme waartydens die aarde (volgense apokaliptiese voorspellings) teen ’n reuse planetêre objek sal bots. Lars von Trier se film, Melancholia (2011) vorm die subteks.

Daar is nog heelwat fasette rondom hierdie seminale werk wat ek binne die bestek van dié resensieruimte nie aangeraak het nie. Tussenganger is ’n lywige bundel van 152 bladsye wat in die fynproewer van poësie se smaak sal val. Die betekenisproduksie van ’n hermetiese werk soos dié mag in sommige gevalle ’n veeleisende leesproses behels, maar stééds een wat die leser sal beloon. Al is heelwat van die gedigte ellipties geskryf, met ander woorde poësie wat hiate of betekenisgapings aan die kant van die leser laat ontstaan, is daar steeds genoeg leidrade om selfs die hardste neut te kraak. Die bundel is ’n waardevolle toevoeging tot Crous se oeuvre én tot die Afrikaanse poëtiese kanon.



met god weet mens nie altyd nie

eers net ballonne bo die tuin

of die wind wat sy vingers

trek deur die bloekombome

’n vrug se plof in die gras

wanneer die nag soos dik bloed

oor die wêreld loop

sit hy ’n kwarts

tollend tussen die planete

en vertel ons van die gemikte boomtak

die inkap van spykers in die tempelmure

of grofgeskut na ’n vakansiehotel

lanterns en drywende kerse soos afgestorwenes

teen ’n agtergrond van swart

die vere hou op plons in die inkvate

die blaaie krul om van die vlamme

teen die muur ’n tapisserie

oor die lewe van lilith

wat maak die besmeerde hande

bo die kaarttafels en escritoires

in die vensters van wolkekrabbers blaf skoothonde

maar in die baai is alles stil

soos ’n aandwandeling in eden


Nuwe publikasie: tussenganger (Marius Crous)

Tuesday, January 21st, 2020



Bekende digter en resensent Louis Esterhuizen het die volgende oor hierdie versameling gedigte gesê: Duidelik is tussenganger die werk van ʼn digter wat in die volle krag van sowel sy eie kreatiewe denke as vakkundige vernuf staan. Dit is ʼn digverweefde, deurgekomponeerde en uitdagende teks wat die leser nie net met die totaliteit van sy/haar menswees konfronteer nie, maar ook dwing om afstand te doen van geykte opvattings en veral verwagtings. Genadelose poësie, inderdaad, en by uitstek hermeties van aard met geen “gemaklike” toegewing aan die leser óf die aangesprokene nie. Trouens, nog selde was TS Eliot se uitspraak “Genuine poetry moves before it is understood” só van toepassing as met hierdie gedigte.

Oor die outeur

Marius Crous (1965–) is ‘n bekroonde Suid-Afrikaanse digter en dosent aan die Nelson Mandela Universiteit. In 2004 het het hy die RAU-Mardene Marais- (UJ-)debuutprys vir Brief uit die kolonies (2003) ontvang.

Sy gedigte word opgeneem in die versamelbundels wat jaarliks ná Versindaba uitgereik word, asook in Groot verseboek en ander bloemlesings soos My ousie is ‘n blom.

Hy verower in 2014 derde prys in Versindaba se lykdigte kompetisie oor gestorwe digters met Lykdig vir Wisława Szymborska.


2003 – Brief uit die kolonies

2006 – Aan ‘n beentjie sit en kluif

2012 – Vol draadwerk



Crous het reeds profiel gebou as digter, resensent en akademikus; hy is gerekend en gewild.



Liefhebbers van ‘ernstiger’ poësie sal verheug wees oor hierdie aanvulling tot Crous se oeuvre.


TITEL: tussenganger
OUTEUR: Marius Crous
GENRE: Poësie
PRYS: R180.00 (BTW ingesluit)
ISBN (GEDRUKTE BOEK): 978-1-4853-1088-4
FORMAAT: 137 x 213 mm

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.


Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!



Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach


kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn


ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief


mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers


[© Nini Bennett. 2019]


René Bohnen

16 September 2019


al die honde blaf geel


is breyten



kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme



ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier


mettertyd ons rymelinge


in ʼn veld van suggestie en skaduwees


so minsaam so min saam


die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid


kyk            kyk



hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy


bring gloeipampoene vir ons ont-donkering


(© René Bohnen. 2019)



Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019



elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam


vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers


die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit


die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp




ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom


[© Marius Crous  – 2019]



Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
ons voortgang


[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]



Louis Esterhuizen



En jy, tot stilstand gebring


deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,


hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –


Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.


[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]



Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)


ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.


enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten



[© Diana Ferrus. 2019]



Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]



in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie


om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons


meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer


wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig


[© Pieter Fourie]



Melanie Grobler


’n gedig vir Breyten Breytenbach


Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur


omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.


Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome


kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.


Alles van waarde is weerloos.


[© Melanie Grobler]



Pieter Hugo




Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan


Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.


Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf


Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig


Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig


Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal


[© Pieter Hugo. Sept. 2019]



Louis Jansen van Vuuren


Liewe Breyten


Ek begin ‘n odegedig te skryf:


‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe


my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:


‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook


ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’


baie geluk Breyten

van Louis


[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]



Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…



                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach


die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af


vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend


reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei


die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi


op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong


Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport


Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong


Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie


yours all freaked free in the boweries of the night


‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands


en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal


Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel


die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi


bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers


(Zimbabwe Julie 1989)


[© Antjie Krog]



Johann Lodewyk Marais




Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.


(Vir Breyten Breytenbach)


[© Johann Lodewyk Marais. 2019]



Susan Smith


al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’


[© Susan Smith. 2019]



Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)


As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.


[© Carina Stander / 2019]



De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 


Oda a un lazo


El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos



Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle


bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap


sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,


oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte


waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls


van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue


wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou


jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip


teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,


met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone


kan kry in die mielieland.


[© De Waal Venter. Sept. 2019]



Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –


Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.


Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”


Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.


Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.


Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”


Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.


Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.


Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.


[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]



Resensie: “Takelwerk” (Daniel Hugo)

Thursday, April 2nd, 2015

Takelwerk deur Daniel Hugo, (Human & Rousseau, 2015)

Resensent: Marius Crous




In sy onderhoud met Bernard Odendaal (op Versindaba, 24 Februarie 2015 ) merk Daniel Hugo, onder meer die volgende op:

Emosie is die laaste ding wat my inspireer om ‘n gedig te skryf. (Soms tog wel.) Die digkuns is vir my verstandwerk, ‘n vernufspel met die taal en poëtiese vorm. […] Vir my is poësie ‘n produk van die brein, nie van die hart nie.

Dit, tesame met die feit dat Hugo in 1988 gepromoveer het oor die vernufpoësie en hy ook op gereelde grondslag tekste uit Nederlands in Afrikaans vertaal, maak die leser van sy vyftiende bundel bedag op wat om te verwag. In sy proefskrif verduidelik Hugo vernufpoësie soos volg:

Die grootste gemene deler van hierdie soort poësie is die intellektuele spel met die versvorm en met die tipografiese, spellings-, fonologiese, morfologiese, sintaktiese, semantiese en etimologiese moontlikhede van die taal. Die medium word dus in ‘n groot mate doel of tema op sigself. […] Taalvernuf en spel met die versvorm kom ook in ander tipes poësie voor. By die vernufvers is die voorkoms daarvan frekwenter en intensiewer.

As sinoniem vir “vernufpoësie” sou mens die term “geestige poësie” kon gebruik.

Inderdaad is Hugo bekend vir sy “intellektuele spel met die versvorm” en is hy een van die digters in Afrikaans wat bekend is vir sy vaste versvorme en sy gebruik van rymwoorde. Trouens, in die genoemde onderhoud met Odendaal noem Hugo dat die “takelwerk van vaste versvorme” hom veilig laat voel. Hugo erken ook sy skatpligtigheid teenoor Opperman en noem dat laasgenoemde se voorliefde vir die klassieke kwatryn hom aangespoor het om onder meer onlangs die bekende kwatryne van Omar Khajjam in Afrikaans te vertaal. Vergelyk hier byvoorbeeld “Roebai” (bl. 23) wat reeds in 1976 geskryf is:

            Die dood dood sal hom uiteindelik op elkeen wreek –

            ook op die sjah wat hom in ‘n paleis versteek.

            Een nag word hy met ‘n rykversierde dolk deur

            die altydteenwoordige kamerling gesteek.

By Hugo is die leser bewus van die humoristiese inslag wat dikwels kenmerkend is van die vernufvers. Vergelyk die gedig “Egpaar” (bl.28):

            ‘n vonkie blaas hy aan

            tot ‘n vulkaan

            vernuftig blus sy dit

            met slegs ‘n traan [.]


Takelwerk  handel oor die bekende temas in Hugo se oeuvre, naamlik die besinning oor die kunstenaarskap, die worsteling met die religie, die liefde en die erotiek en die digter se belewenis van die natuur en die wisselwerking tussen die waarneming van die natuur en die skryf van verse daaroor. Die titel, suggereer dat ons in hierdie bundel verse oor skepe en maste en takelwerk gaan kry, maar dié is egter ontleen aan ‘n siklus van 38 gedigte getitel “Stellenberg se eik”. Dit sluit ook aan by die foto op die voorblad, wat deur die digter se vrou Marlene Malan geneem is. “Stellenberg” as synde ‘n verwysing na die woonbuurt in Durbanville word ook gekontrasteer met die lewe in die Karoo op Prins Albert.

In die onderhoud met Odendaal verwys Hugo na die “kaal wintertakke van die akkerboom wat vir [hom] soos die takelwerk van ‘n seilskip lyk.” In die derde gedig van die reeks word die fotograaf aangespreek as “ die / eensame dokumenteerder van sy vier seisoene” (bl. 57), maar metteryd word “die eik [..] al meer [sy] eie plek” (bl. 74) waaronder hy kan sit en koerant lees of skryf.

Die waarneming van die boom gaan ook gepaard met die oplet na die verskillende voëlsoorte wat in die boom “kweel en kwetter” (bl. 63), maar die digter vergun hom tog self ook die vryheid om snags ook ‘n uil by te lieg (bl 64).  Die digter se metafoor vir die boom as skip gee ook aanleiding tot speelse skrywing, soos byvoorbeeld die beskrywing van die eekhoring as die “ratsste / matroos in die takelwerk” (bl. 71).

Kontrasterend met die eik se “groen swerk” (bl. 56) word die landskap van die Karoo en in die besonder rondom Prins Albert ook beskryf en beleef. Ook die boombeeld word weer betrek in ‘n ander gestalte:

            takke van die uitspansel swiep

            in ‘n kosmiese wind – sterreklusters

            word een-een soos neste losgeruk (bl. 49),

Dit is ‘n ruimte wat gekenmerk word deur “son en stilte” (bl. 53) en die son wat soos ‘n skerp leeslamp skyn (bl. 55).  Die digter moes die “knus Boland / vir die Groot-Karoo verruil” (bl.54), maar gee erkenning aan die geliefde wat saam met hom is, ‘n tuiste skep en snags die een is wat “die deur teen die wolwe sluit” (bl. 43). Vergelyk ook die openingsreels van “Hare op jou tande” (bl. 45):

            ons het ‘n huisie in die Groot-Karoo

en raak hier ongemaklik tuis

hariges bewaak die geharkte werf:

roman, haarwurm en vlermuis

Soos die gedig “Memento mori” (bl. 21) suggereer is daar egter in hierdie paradyslike bestaan ook ‘n voortdurende besef van verganklikheid en verval van die liggaam. In die gedig “Wagkamer” (bl. 29) word genoem dat die spreker snags “wag vir die dood” en in die reeks verse getiteld “Hospitale” (bl. 30-32) en wat aan Eugène Marais opgedra word, word die dood as “die Vale” aangespreek. Met sy verse oor siekte sluit Hugo aan by ‘n tradisie in Afrikaans en veral sy mentor Opperman se Komas uit ‘n bamboesstok resoneer in etlike verse in die bundel.

Vernufpoësie uit Daniel Hugo se pen is nie noodwendig dorre, intellektuele verse nie. Dit is ‘n slim spel met taal en betekenis en bied ‘n goeie balans tussen humor en erns. Hier en daar (bv “Die lewe as Hollywood” of “Muskiet”) slaag van die verse nie heeltemal nie en skep die indruk van geforseerdheid. In die geheel gesien is dit ‘n welkome toevoeging tot Hugo se oeuvre.


Hugo, Daniel Johannes. 1988.  Die digter en sy middele: ‘n ondersoek na die vernufpoësie in Afrikaans. D.Litt-proefskrif. UOVS. Aanlyn beskikbaar by:

Marius Crous. Twee verse vir myself (1965 – 2015)

Friday, February 20th, 2015



Vedi? Ē venuto!

op so ‘n dag vir surfers in die baai

sal ek ‘n seil span op hobie beach

-junie in die baai immers nie soos nat soos die kaap nie –

met butterfly oor die kar se speakers

kniel in my life is life t-hemp

met ‘n gesteelde tasji ter hand


ritualisties my na 50 onleefbare jare

(just another fuckin beautiful day in africa)

oopspleet vir die omstanders

derms vir die meeue en scoops vir die herald


wie sal neurie in die agtergrond

dalk ‘n koortjie van karoppassers en –wassers

khasiha khumin

mimikus van die plein voor kfc

sal witgesmeer my suzuki speel

hy moet my bene vasbind

vir die fatsoenlike omvalslag

(alles vooraf gereël

my motorsleutels huissleutels selfoon beursie in sy agtersak)


kom dood my pinkerton

in jou wit skip


roep my van ‘n afstand

(daar was nie tyd vir kaboekie rouge op die wange

darem skoongeskeer maar sonder talkum)


vuur met ons uitvaart

‘n salvo af




sal ook ek van ‘n balkon in ‘n vreemde stad

vlieg met my hoteljapon ‘n valskerm

my hare ‘n stralekrans van rooi




om ander se pret te bederf

(mos altyd die een sonder lag       die preker)


hopelik in ‘n vreemde stad

met ‘n vreemder gemaal

ingetrap word in die sypaadjie

saam met die kots en die nagvuil

afgespuit word van die blokke

as dit dag word

en dis stil


met tempelghongs op die heuwels

die wierookdans van die opkomende son

alles in ‘n taal

waarin ek met gebare leef


waar geen marmerklip my sal gedenk

geen vierkant gruis aanbid kan word

geen blomme geen plastiekkranse

vergeefse trane en vroom woordjies van onthou


my lewe inraam




(c) Marius Crous / Februarie 2015








Wenners van die lykdig-kompetisie!

Monday, August 4th, 2014

Wenners : Lykdig-kompetisie
Baie geluk!


EERSTE PRYS (R2000): Lykdig 23: René Bohnen. Peter Blum

TWEEDE PRYS (R1500): Lykdig 56: Dominique Botha. I always loved the wild things best

DERDE PRYS (R1000): Lykdig 40: Marius Crous. Lykdig vir Wisława Szymborska

EERVOLLE VERMELDING (R500):Lykdig 33: Louis Jansen van Vuuren. Maak dit ‘n dubbel