Posts Tagged ‘Marius Crous’

Resensie: Tussenganger (Marius Crous)

Monday, March 2nd, 2020

 

Resensie: Tussenganger deur Marius Crous. Protea Boekhuis, 2020.

Resensie: Nini Bennett

 

Marius Crous is ’n bekroonde digter en resensent. Sy oeuvre bestaan uit Brief uit die kolonies (2003), Aan ’n beentjie sit en kluif (2006) en Vol draadwerk (2012). Brief uit die kolonies is in 2004 bekroon met die RAU-Mardene Marais-(UJ-) debuutprys.

Volgens Louis Esterhuizen is Crous se jongste bundel, Tussenganger, ’n uitdagende en deurgekomponeerde teks wat die leser met die totaliteit van sy menswees konfronteer – genadelose poësie, en by uitstek hermeties van aard. Die leser se insette om betekenis te genereer is van kardinale belang: Tussenganger maak geen maklike toegewings in hierdie verband nie. Die gedigte, as ondeurdringbare taalbousels, bied talle leesversperrings aan die leser. In omgangstaal sal daar van hermetiese poësie gepraat word as moeilike of selfs ontoeganklike poësie. Die woord “hermeneutiek”, op sy beurt, is epistemologies verwant aan die naam van die Griekse boodskappergod, Hermes. Hermes is deur die antieke Grieke beskou as die “hermeneutes” wat bomenslike dimensies kon verstaan of verstaanbaar kon maak vir die menslike verstand. Die bundeltitel, Tussenganger kan moontlik verwys na Hermes, die boodskapper van die gode en gids na die onderwêreld. Hierdie boodskapper tussen die mens en die gode signalleer ’n soort bemiddelaar of tussenganger. Die onverstaanbaarheid word met ander woorde getransformeer na verstaanbaarheid. In ’n onderhoud met Dewald Koen op Versindaba het Crous genoem dat hy soos ’n onbetrokke tussenganger tussen mense voel en dat Tussenganger geskryf is tydens ’n tussenfase (na sy moeder se dood). Meer hieroor later.

In die breë gesien handel die bundel oor die brutalisering van dinge: van die liggaam en seksualiteit; van geloof en geestelike sekerhede; van die Rooms-Katolieke Kerk en sy sakramente en rites; van ideologiese magstrukture, en van die planeet. Dit is dus ’n bundel wat hom bemoei met die slag van heilige koeie. Verse oor skilders en kuns, middeleeuse en eietydse geestelikes, die digter se moeder en politieke konflik, soos die Fees Must Fall-beweging, kom voor.

Die bundel open met ’n motto van Kenneth Goldsmith: “The function of a writer is more like being a DJ than being Jimi Hendrix.” Die digter as disc jockey is met ander woorde gekonfyt in die kuns van rekordering/herhaling of nabootsing, ’n aanhaling wat ook die swaar intertekstuele lading in die bundel voorafskadu.

Die gedig, “Lied aan die maan” (11) verwys na Dvořák se “Song to the moon” uit die opera Rusalka. Dis ’n vers wat enersyds as mistiek, andersyds as onheilspellend gelees kan word; die blommekrans om die maan suggereer ’n blommekrans by ’n graf. Die slotreëls waarsku: “ kraak die maan oop / soos ’n lem deur ’n oogbal”.

Die kleur wit, ook as die afwesigheid van kleur, vind gestalte in onder meer “By die lees van Han Kang” (18) en “Wit lig” (15), verse wat die nihilisme van ’n bestaanswêreld aksentueer. The white book (van Kang) vorm die interteks, ’n reeks meditaties wat die spreker in verband bring met Robert Rauschenberg se White Painting. Hierdie kleurloosheid word in “Variasies op ’n tema (na Oscar Wilde)” (13) gejukstaponeer met ‘n ontploffing van kleure in die natuur. Die spreker flankeer met Wilde se uitspraak, “Mere color, unspoiled by meaning, and unallied with definite form, can speak to the soul in a thousand different ways”. Die somber toonaard in deel een resoneer voorts met “Winterreis (17), ’n vers waarin Ingeborg Bachmann se liefdesgedig, “Nebelland”, waarin ’n mistige winterlandskap as ruimte opgeroep word, gestalte vind. In “Winterreis” herleef die spreker die dood van ’n geliefde: Bachmann se minnaar, Paul Celan, het selfmoord gepleeg deur verdrinking (in die Seine).

 

in die winter eers word jy gesoek

as almal amper al vergeet het van jou wegdrywe

helder oordag / op die middag / by die rivier

Ook besinnings oor bome en riviere kom voor.

 

Deel twee open met “Adagietto” (25), oftewel “’n kort adagio”. Die vers tref in die understatement en weerloosheid van jeugdige erotisisme. Homoërotiese versugtinge word voortgesit in klandestiene ruimtes, soos parke en voorstede in “Park” (29) en “Voorstad” (30). Ook die pyn en verwonding van mitologiese figure word verbeeld in onder meer “Achilles” (31) en “Drie weeklae van Hektor” (29-30). In skrille kontras met die antieke (homoseksuele) Griekse helde word moderne gayseks aan die hand van ’n pornografiese webtuiste aan die leser gestel:

 

THE POZZING OF PETE CREST

ek ken nie die nuwe taal

van pozzing breeding seeding

die taal van taking loads

raw sex rough sex barebacking

is ek ’n bug chaser

’n soeker na die gift

hoekom toxic loads najaag

of biohazard op my lyf laat ink

’n aar vir die meth slamming

glasige gewag in ’n donker hotelkamer

vir anonieme cum pigs

(28)

 

In die “Verdringing van Rupert von Deutz” (34) word ’n pedorastiese ervaring tussen Von Deutz, ’n Benedikteinse teoloog, en ’n seun beskryf – ’n gebeurtenis wat meervlakkig uitspeel as die verontheiliging van veel méér as net dogma. Hierdie vergrype aan seuns en hulle seksualiteit word ’n tema wat transhistories deur Tussenganger bly herhaal; dit herinner aan ’n skeefgetrekte tipe moraliteitsteater waarin die motief, naamlik die herlewing van trauma, dieselfde bly; net die rolspelers, inkleding en rekwisiete verskil telkens.

’n Besondere hoogtepunt in die bundel is die verse wat handel oor die afsterwe van die digter se moeder, soos byvoorbeeld “Bardo” (119) en “Moeder” (39). In laasgenoemde vers reggresseer die Jesus-figuur, in tandem met die moeder se sterwensproses, en skep dié vers ’n onthutsende en aangrypende invalshoek op ’n Verlosser wat kragteloos en infantiel vertoon – maar steeds ’n figuur is wat piëteit by die leser wek.

Ná die dood van die spreker-digter se moeder, soos dit verbeeld word in Tussenganger, verskuif die klem na Jesus se Moeder, ’n bemoeienis met Theotokos, byvoorbeeld “Liturgie van St Johannes Chrusostomus, Konstantinopel” (40). Die oorgang is een van die sterflike na die ontsterflike Moeder self.

Daar is hallusinêre verse oor die hel (“Hel”, 54), ’n stuk skreiende en blaamskuiwende alleenspraak van Petrus, gerig aan Judas (“Petrus aan Judas”, 60), en gedigte oor die tempel wat ironies inspeel op liggaamlike ontering en geweld. Vervolgens die ekobewuste “Kyrie” (51):

 

ontboste reënwoude wees ons genadig

plastiekversmorende see wees ons genadig

ontboste reënwoude wees ons genadig

ysbeer uitgewerp op ’n stuk ysskots

hoe vra ons van jou om te vergeet

(…)

 

Deel vier, getitel “Einklammerung”, kan onder meer dui op ’n fenomenologiese reduksie. Só handel die gedig, “Om die vuur” (73) oor die wit man in Suid-Afrika wat sedert 1994 ten seerste gemarginaliseer is. Van die verwagte, gemoedelike braaivleiskuier is daar geen sprake nie. Inteendeel, die spreker dien eerder die leser ’n opstopper toe deur dít, wat eens kosbaar was, te negeer in die kruste taal denkbaar. Met ander woorde: deur die brutalisering van taal gee die spreker te kenne dat Afrikanermans gátvol is. Die gedig spot met die mannementaliteit in die liedjie “Hardekole”. Die vers, “Mea culpa” (76) resoneer ook met laasgenoemde tematiek en die prys van white guilt en politiese korrektheid word verreken teen “silwer sikkels”, wat die suggestie van verraad voor die oog roep:

 

ek deel die besems se kas

met politoer en kakpapier op my lessenaar

maandeliks kry ek my sikkels silwer

vir die prysgee van my parkeerplek

 

Die vers, “Sacerdotalis Caelibatus” (79), ’n werk wat oor priesterlike selibaatheid handel, neem ’n ironiese wending as dit (weer eens) berig oor pedorastiese aktiwiteite in ’n klooster. ’n Kenmerk van Tussenganger is die naasmekaarstelling van die heiligmaking van persone en idees versus die aftakeling van dít was as heilig beskou word. In Crous se vorige bundel, Vol Draadwerk, het hy katedrale metafories gesink; in Tussenganger ontmasker hy kerklike praktyke en kindermolesteerders en huiwer nie om die parafilie bloot te lê nie. Die fokus skuif na seuns of jong mans se verlies aan persoonlike waardigheid.

“FMF”* (84), ’n snydende vers oor die Fees must fall-beweging, besin oor knellende hedendaagse kwessies in die akademie soos die gehalte van tersiêre onderrig, die finansiële nood van studente en die aanstelling van senior akademici.

In deel vyf word daar op die werk van skilders en kunstenaars gefokus waarin liggaamlikheid, tatoeëerkuns, littekens, selfmutilasie en selfs die gebruik van plastiese sjirurgie aan die bod kom (byvoorbeeld “Marina Abramovic”, 92 en “Orlan”, 94).

In die onlangse poësie-oes is die verwysings en verse oor die sterwende of bejaarde moeder opvallend, soos dit byvoorbeeld in grondwater van Marlise Joubert die geval is. Crous vul hierdie oes aan met twee onvergeetlike moedergedigte: “Bardo” (119), en die reeds genoemde “Moeder” (39). Die begrip ‘Bardo’ verwys na die Tibetaanse tussenfase of die liminale staat tussen dood en wedergeboorte. Dis ’n vers wat ontstel en ontroer – ’n emosionele uitknikker. Ek haal aan; strofe 6 uit ’n treursang waarin die moeder se uitvaart oor die bestek van vyf bladsye beskryf word:

 

alleenvaart vir haar verder

sy wat reeds so baie moes boet

vir haar pa en oupa

baarmoederloos met kromgetrekte kloue

’n flenterhart katarakte spatare blaasinfeksie

spinnekopbytwond aan haar gesonde been

al wat kortkom

was bloed in haar handpalms

 

Die bundel sluit af met “Nibiru” (151), ’n verwysing na die Nibiru-kataklisme waartydens die aarde (volgense apokaliptiese voorspellings) teen ’n reuse planetêre objek sal bots. Lars von Trier se film, Melancholia (2011) vorm die subteks.

Daar is nog heelwat fasette rondom hierdie seminale werk wat ek binne die bestek van dié resensieruimte nie aangeraak het nie. Tussenganger is ’n lywige bundel van 152 bladsye wat in die fynproewer van poësie se smaak sal val. Die betekenisproduksie van ’n hermetiese werk soos dié mag in sommige gevalle ’n veeleisende leesproses behels, maar stééds een wat die leser sal beloon. Al is heelwat van die gedigte ellipties geskryf, met ander woorde poësie wat hiate of betekenisgapings aan die kant van die leser laat ontstaan, is daar steeds genoeg leidrade om selfs die hardste neut te kraak. Die bundel is ’n waardevolle toevoeging tot Crous se oeuvre én tot die Afrikaanse poëtiese kanon.

 

GOD

met god weet mens nie altyd nie

eers net ballonne bo die tuin

of die wind wat sy vingers

trek deur die bloekombome

’n vrug se plof in die gras

wanneer die nag soos dik bloed

oor die wêreld loop

sit hy ’n kwarts

tollend tussen die planete

en vertel ons van die gemikte boomtak

die inkap van spykers in die tempelmure

of grofgeskut na ’n vakansiehotel

lanterns en drywende kerse soos afgestorwenes

teen ’n agtergrond van swart

die vere hou op plons in die inkvate

die blaaie krul om van die vlamme

teen die muur ’n tapisserie

oor die lewe van lilith

wat maak die besmeerde hande

bo die kaarttafels en escritoires

in die vensters van wolkekrabbers blaf skoothonde

maar in die baai is alles stil

soos ’n aandwandeling in eden

(50)

Nuwe publikasie: tussenganger (Marius Crous)

Tuesday, January 21st, 2020

 

Agtergrond

Bekende digter en resensent Louis Esterhuizen het die volgende oor hierdie versameling gedigte gesê: Duidelik is tussenganger die werk van ʼn digter wat in die volle krag van sowel sy eie kreatiewe denke as vakkundige vernuf staan. Dit is ʼn digverweefde, deurgekomponeerde en uitdagende teks wat die leser nie net met die totaliteit van sy/haar menswees konfronteer nie, maar ook dwing om afstand te doen van geykte opvattings en veral verwagtings. Genadelose poësie, inderdaad, en by uitstek hermeties van aard met geen “gemaklike” toegewing aan die leser óf die aangesprokene nie. Trouens, nog selde was TS Eliot se uitspraak “Genuine poetry moves before it is understood” só van toepassing as met hierdie gedigte.

Oor die outeur

Marius Crous (1965–) is ‘n bekroonde Suid-Afrikaanse digter en dosent aan die Nelson Mandela Universiteit. In 2004 het het hy die RAU-Mardene Marais- (UJ-)debuutprys vir Brief uit die kolonies (2003) ontvang.

Sy gedigte word opgeneem in die versamelbundels wat jaarliks ná Versindaba uitgereik word, asook in Groot verseboek en ander bloemlesings soos My ousie is ‘n blom.

Hy verower in 2014 derde prys in Versindaba se lykdigte kompetisie oor gestorwe digters met Lykdig vir Wisława Szymborska.

Publikasies:

2003 – Brief uit die kolonies

2006 – Aan ‘n beentjie sit en kluif

2012 – Vol draadwerk

 

Verkoopsmoontlikhede

Crous het reeds profiel gebou as digter, resensent en akademikus; hy is gerekend en gewild.

 

Lesersprofiel

Liefhebbers van ‘ernstiger’ poësie sal verheug wees oor hierdie aanvulling tot Crous se oeuvre.

 

TITEL: tussenganger
OUTEUR: Marius Crous
GENRE: Poësie
PRYS: R180.00 (BTW ingesluit)
VERSKYNINGSDATUM: Februarie 2020
ISBN (GEDRUKTE BOEK): 978-1-4853-1088-4
FORMAAT: 137 x 213 mm
HARDEBAND/SAGTEBAND: Sagteband
AANTAL BLADSYE: 152
VERSPREIDING: Wêreldwyd

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.

 

Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!

 

=====================================================

Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach

 

kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn

 

ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief

 

mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers

 

[© Nini Bennett. 2019]

=====================================================

René Bohnen

16 September 2019

 

al die honde blaf geel

vandag-vandag

is breyten

taggentag

 

kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme

 

weet

ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier

word

mettertyd ons rymelinge

mymeringe

in ʼn veld van suggestie en skaduwees

 

so minsaam so min saam

skyn

die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid

 

kyk            kyk

 

Woordgogel

hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy

 

bring gloeipampoene vir ons ont-donkering

 

(© René Bohnen. 2019)

*

====================================================

Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019

 

baardbard

elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam

*

vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers

 

die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit

 

die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp

 

toemaar

 

ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom

 

[© Marius Crous  – 2019]

*

=====================================================

Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
heg
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
bloot
voorsiens
in
ons voortgang
in

 

[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]

*

=====================================================

Louis Esterhuizen

Lumier

 

En jy, tot stilstand gebring

 

deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,

 

hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –

 

Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.

 

[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]

*

=====================================================

Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)

 

ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.

 

enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten

breytenbach!

 

[© Diana Ferrus. 2019]

*

======================================================

Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]

 

bruingebrand

in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie

 

om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons

 

meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer

 

wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig

 

[© Pieter Fourie]

*

=======================================================

Melanie Grobler

Sterftejas

’n gedig vir Breyten Breytenbach

 

Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur

 

omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.

 

Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome

 

kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.

 

Alles van waarde is weerloos.

 

[© Melanie Grobler]

*

=====================================================

Pieter Hugo

 

‘n HANDVOL BREYTEN

 

Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan

 

Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.

 

Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf

 

Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig

*

Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig

 

Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal

 

[© Pieter Hugo. Sept. 2019]

*

======================================================

Louis Jansen van Vuuren

 

Liewe Breyten

 

Ek begin ‘n odegedig te skryf:

 

‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe

 

my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:

 

‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook

 

ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’

 

baie geluk Breyten

van Louis

 

[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]

*

=====================================================

                                                             Marlise Joubert

aanhou beweeg. vir bb

Lead me, guide me to the light of your paper.

Keep me in your arc of acuity. – C.D. Wright

 

die rus is altyd elders –

so word beweer en trap

jy woorde hier en trap jy

son en maan of uile daar

met jou volle tagtig jaar

ontwyk die stilstand jou

genadiglik op hierdie

16de septemberdag

 

so is dit mos –

dan pas die skoen

dan pas dit nie oral skuur

en krap dit metafore uit

druk soms tone teenmekaar

verloor miskien ’n sillabe of twee

op jou bewegingsweg

 

die stilstaan ontwyk ons nog

en ek vier jou geboorte skemerhoog

met elke liewe ou pampoen

en sou die stilte met deurgetrapte

sole skielik uit die bloute arriveer

met of sonder groot fanfare

dan weet ons dit

genadiglik, ook nié

 

die rus is nooit die lewe nie

 

trap dan liefs nog aanmekaar

volg hart-swig-telik steeds die roete

die klein of groter reis

met of sonder buiteblaf

(aan)dadig met gedig en kwas

meedoënloos, mede-

deelsaam gerig

 

die beste skoen is tog ingeloop!

 

[© marlise joubert / sept 2019]

*

======================================================

Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…

 

watervalberaad

                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach

 

die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af

af

vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend

rokend

reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei

 

die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi

 

op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong

 

Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport

 

Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong

 

Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie

 

yours all freaked free in the boweries of the night

 

‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands

 

en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal

 

Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel

 

die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi

 

bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers

 

(Zimbabwe Julie 1989)

 

[© Antjie Krog]

*

======================================================

Johann Lodewyk Marais

 

Wêreldboom

 

Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.

 

(Vir Breyten Breytenbach)

 

[© Johann Lodewyk Marais. 2019]

*

====================================================

Susan Smith

onkant

al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
amasoonriviere
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring
betrap

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’

 

[© Susan Smith. 2019]

*

====================================================

Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)

 

As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.

 

[© Carina Stander / 2019]

*

====================================================

De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 

 

Oda a un lazo

.

El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos

filosofías

 

Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle

filosofieë,

bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap

kragtelose

sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,

onbevange

oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte

stanings

waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls

weg

van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue

weet

wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou

diereriem,

jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip

beskerm

teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,

ligfetus

met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone

breyten

kan kry in die mielieland.

 

[© De Waal Venter. Sept. 2019]

*

=====================================================

Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –

 

Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.

 

Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”

 

Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.

 

Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.

 

Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”

 

Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.

 

Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.

 

Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.

 

[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]

 

===================================================

Resensie: “Takelwerk” (Daniel Hugo)

Thursday, April 2nd, 2015

Takelwerk deur Daniel Hugo, (Human & Rousseau, 2015)

Resensent: Marius Crous

‘n INTELLEKTUELE SPEL MET VERSVORM

1.

Omslag

In sy onderhoud met Bernard Odendaal (op Versindaba, 24 Februarie 2015 ) merk Daniel Hugo, onder meer die volgende op:

Emosie is die laaste ding wat my inspireer om ‘n gedig te skryf. (Soms tog wel.) Die digkuns is vir my verstandwerk, ‘n vernufspel met die taal en poëtiese vorm. […] Vir my is poësie ‘n produk van die brein, nie van die hart nie.

Dit, tesame met die feit dat Hugo in 1988 gepromoveer het oor die vernufpoësie en hy ook op gereelde grondslag tekste uit Nederlands in Afrikaans vertaal, maak die leser van sy vyftiende bundel bedag op wat om te verwag. In sy proefskrif verduidelik Hugo vernufpoësie soos volg:

Die grootste gemene deler van hierdie soort poësie is die intellektuele spel met die versvorm en met die tipografiese, spellings-, fonologiese, morfologiese, sintaktiese, semantiese en etimologiese moontlikhede van die taal. Die medium word dus in ‘n groot mate doel of tema op sigself. […] Taalvernuf en spel met die versvorm kom ook in ander tipes poësie voor. By die vernufvers is die voorkoms daarvan frekwenter en intensiewer.

As sinoniem vir “vernufpoësie” sou mens die term “geestige poësie” kon gebruik.

Inderdaad is Hugo bekend vir sy “intellektuele spel met die versvorm” en is hy een van die digters in Afrikaans wat bekend is vir sy vaste versvorme en sy gebruik van rymwoorde. Trouens, in die genoemde onderhoud met Odendaal noem Hugo dat die “takelwerk van vaste versvorme” hom veilig laat voel. Hugo erken ook sy skatpligtigheid teenoor Opperman en noem dat laasgenoemde se voorliefde vir die klassieke kwatryn hom aangespoor het om onder meer onlangs die bekende kwatryne van Omar Khajjam in Afrikaans te vertaal. Vergelyk hier byvoorbeeld “Roebai” (bl. 23) wat reeds in 1976 geskryf is:

            Die dood dood sal hom uiteindelik op elkeen wreek –

            ook op die sjah wat hom in ‘n paleis versteek.

            Een nag word hy met ‘n rykversierde dolk deur

            die altydteenwoordige kamerling gesteek.

By Hugo is die leser bewus van die humoristiese inslag wat dikwels kenmerkend is van die vernufvers. Vergelyk die gedig “Egpaar” (bl.28):

            ‘n vonkie blaas hy aan

            tot ‘n vulkaan

            vernuftig blus sy dit

            met slegs ‘n traan [.]

2.

Takelwerk  handel oor die bekende temas in Hugo se oeuvre, naamlik die besinning oor die kunstenaarskap, die worsteling met die religie, die liefde en die erotiek en die digter se belewenis van die natuur en die wisselwerking tussen die waarneming van die natuur en die skryf van verse daaroor. Die titel, suggereer dat ons in hierdie bundel verse oor skepe en maste en takelwerk gaan kry, maar dié is egter ontleen aan ‘n siklus van 38 gedigte getitel “Stellenberg se eik”. Dit sluit ook aan by die foto op die voorblad, wat deur die digter se vrou Marlene Malan geneem is. “Stellenberg” as synde ‘n verwysing na die woonbuurt in Durbanville word ook gekontrasteer met die lewe in die Karoo op Prins Albert.

In die onderhoud met Odendaal verwys Hugo na die “kaal wintertakke van die akkerboom wat vir [hom] soos die takelwerk van ‘n seilskip lyk.” In die derde gedig van die reeks word die fotograaf aangespreek as “ die / eensame dokumenteerder van sy vier seisoene” (bl. 57), maar metteryd word “die eik [..] al meer [sy] eie plek” (bl. 74) waaronder hy kan sit en koerant lees of skryf.

Die waarneming van die boom gaan ook gepaard met die oplet na die verskillende voëlsoorte wat in die boom “kweel en kwetter” (bl. 63), maar die digter vergun hom tog self ook die vryheid om snags ook ‘n uil by te lieg (bl 64).  Die digter se metafoor vir die boom as skip gee ook aanleiding tot speelse skrywing, soos byvoorbeeld die beskrywing van die eekhoring as die “ratsste / matroos in die takelwerk” (bl. 71).

Kontrasterend met die eik se “groen swerk” (bl. 56) word die landskap van die Karoo en in die besonder rondom Prins Albert ook beskryf en beleef. Ook die boombeeld word weer betrek in ‘n ander gestalte:

            takke van die uitspansel swiep

            in ‘n kosmiese wind – sterreklusters

            word een-een soos neste losgeruk (bl. 49),

Dit is ‘n ruimte wat gekenmerk word deur “son en stilte” (bl. 53) en die son wat soos ‘n skerp leeslamp skyn (bl. 55).  Die digter moes die “knus Boland / vir die Groot-Karoo verruil” (bl.54), maar gee erkenning aan die geliefde wat saam met hom is, ‘n tuiste skep en snags die een is wat “die deur teen die wolwe sluit” (bl. 43). Vergelyk ook die openingsreels van “Hare op jou tande” (bl. 45):

            ons het ‘n huisie in die Groot-Karoo

en raak hier ongemaklik tuis

hariges bewaak die geharkte werf:

roman, haarwurm en vlermuis

Soos die gedig “Memento mori” (bl. 21) suggereer is daar egter in hierdie paradyslike bestaan ook ‘n voortdurende besef van verganklikheid en verval van die liggaam. In die gedig “Wagkamer” (bl. 29) word genoem dat die spreker snags “wag vir die dood” en in die reeks verse getiteld “Hospitale” (bl. 30-32) en wat aan Eugène Marais opgedra word, word die dood as “die Vale” aangespreek. Met sy verse oor siekte sluit Hugo aan by ‘n tradisie in Afrikaans en veral sy mentor Opperman se Komas uit ‘n bamboesstok resoneer in etlike verse in die bundel.

Vernufpoësie uit Daniel Hugo se pen is nie noodwendig dorre, intellektuele verse nie. Dit is ‘n slim spel met taal en betekenis en bied ‘n goeie balans tussen humor en erns. Hier en daar (bv “Die lewe as Hollywood” of “Muskiet”) slaag van die verse nie heeltemal nie en skep die indruk van geforseerdheid. In die geheel gesien is dit ‘n welkome toevoeging tot Hugo se oeuvre.

Verwysing

Hugo, Daniel Johannes. 1988.  Die digter en sy middele: ‘n ondersoek na die vernufpoësie in Afrikaans. D.Litt-proefskrif. UOVS. Aanlyn beskikbaar by: http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-10162013-093750/unrestricted/HugoDJ.pdf

Marius Crous. Twee verse vir myself (1965 – 2015)

Friday, February 20th, 2015

TWEE VERSE VIR MYSELF (1965-2015)

I

Vedi? Ē venuto!

op so ‘n dag vir surfers in die baai

sal ek ‘n seil span op hobie beach

-junie in die baai immers nie soos nat soos die kaap nie –

met butterfly oor die kar se speakers

kniel in my life is life t-hemp

met ‘n gesteelde tasji ter hand

 

ritualisties my na 50 onleefbare jare

(just another fuckin beautiful day in africa)

oopspleet vir die omstanders

derms vir die meeue en scoops vir die herald

 

wie sal neurie in die agtergrond

dalk ‘n koortjie van karoppassers en –wassers

khasiha khumin

mimikus van die plein voor kfc

sal witgesmeer my suzuki speel

hy moet my bene vasbind

vir die fatsoenlike omvalslag

(alles vooraf gereël

my motorsleutels huissleutels selfoon beursie in sy agtersak)

 

kom dood my pinkerton

in jou wit skip

 

roep my van ‘n afstand

(daar was nie tyd vir kaboekie rouge op die wange

darem skoongeskeer maar sonder talkum)

 

vuur met ons uitvaart

‘n salvo af

 

 

II

sal ook ek van ‘n balkon in ‘n vreemde stad

vlieg met my hoteljapon ‘n valskerm

my hare ‘n stralekrans van rooi

 

val

 

om ander se pret te bederf

(mos altyd die een sonder lag       die preker)

 

hopelik in ‘n vreemde stad

met ‘n vreemder gemaal

ingetrap word in die sypaadjie

saam met die kots en die nagvuil

afgespuit word van die blokke

as dit dag word

en dis stil

 

met tempelghongs op die heuwels

die wierookdans van die opkomende son

alles in ‘n taal

waarin ek met gebare leef

 

waar geen marmerklip my sal gedenk

geen vierkant gruis aanbid kan word

geen blomme geen plastiekkranse

vergeefse trane en vroom woordjies van onthou

 

my lewe inraam

aum

 

 

(c) Marius Crous / Februarie 2015

 

 

 

 

 

 

 

Wenners van die lykdig-kompetisie!

Monday, August 4th, 2014


Wenners : Lykdig-kompetisie
Baie geluk!

 

EERSTE PRYS (R2000): Lykdig 23: René Bohnen. Peter Blum

TWEEDE PRYS (R1500): Lykdig 56: Dominique Botha. I always loved the wild things best

DERDE PRYS (R1000): Lykdig 40: Marius Crous. Lykdig vir Wisława Szymborska

EERVOLLE VERMELDING (R500):Lykdig 33: Louis Jansen van Vuuren. Maak dit ‘n dubbel

(more…)

Louis Esterhuizen. Kwartet vir die einde van die tyd

Wednesday, January 15th, 2014

Gestel dit is die nag van 15 Januarie 1941 in die Stalag VIIIA-gevangeniskamp in die Duitse dorpie Görlitz. In die oopte langs Barak 27 sit ongeveer 400 styf teen mekaar ingedruk. Met in die voorste ry, net so bibberend van die koue soos die geïnterneerdes agter hulle, die Duitse offisiere. Onder hul voete, in die modder en sneeu, lê tientalle van die kaartjies hierbo vertrap. Almal kry koud. Maar hulle is almal teenwoordig, ten spyte van die feit dat hulle uiters moeg is na die dag se harde handearbeid; ten spyte daarvan dat dit oorlog is en hulle uitgeteer van honger en vrees. Hoekom? Want vier van hulle het toestemming gekry om hulle te trakteer op ‘n musiekuitvoering en enigiets is beter as die gebruiklike uitsiglose stiltes in die gebruiklike skuiltes van bed en stank, is dit nie?

Daardie aand het die Franse kompoinis Olivier Messiaen (1908 – 1992) sy magistrale werk Quatuor pour la fin du temps (in Engels bekend as Quartet for the End of Time) met die hulp van drie makkers (tjello, viool en klarinet) met die wêreld gedeel op ou, afgeleefde instrumente. En vandag nog, 73 jaar later, is hierdie musiek van Messiaen sekerlik nog steeds een van die sterkste uitdrukkings van menswees en menswaardigheid.

Olivier Messiaen

In sy boek The Rest is Noise, skryf Alex Ross soos volg oor dié musiek: “The title does not exaggerate the ambitions of the piece. An inscription in the score supplies a catastrophic image from the Book of Revelation: “In homage to the Angel of the Apocalypse, who lifts his hand toward heaven, saying, ‘There shall be time no longer.’ It is, however, the gentlest apocalypse imaginable. The seven trumpets and other signs of doom aren’t roaring sound-masses, as in Berlioz’s Requiem or Mahler’s ‘Resurrection’ Symphony, but fiercely elegant dances, whose rhythms swing along in intricate patterns without ever obeying a regular beat.”

En ‘n paar paragrawe verder verduidelik hy waarom hy spesifiek hierdie musiek bó enige ander uitsonder: “Messiaen’s quiet answer to the ultimate questions of fear and faith stayed with me the longest, not because he was a greater composer than Bach or Beethoven but because his reply came out of an all-too-modern landscape of legislated inhumanity.’

Gaan lees gerus Alex Ross se artikel indien hierdie onderwerp jou interesseer; veral die gedeeltes oor hoe die vier musikante mekaar ontmoet het onderweg na die kamp en die tragiese verloop toe Karl-Albert Brüll, die Duitse offisier wat die hele uitvoering moontlik gemaak het, na die oorlog by Messiaen se deur aankom en laasgenoemde weier om hom te woord te staan … En toe hy hom uiteindelik bedink en probeer het om Brüll op te spoor, moes ontdek dat Brüll onder die wiele van ‘n motor gesterf het.

Kwartet vir die einde van tyd.

Ons totale menswees in die bestek van 8 bewegings, gespeel deur vier instrumente.

Vandag, 73 jaar gelede. In ‘n Duitse konsentrasiekamp.

By wyse van leesprikkel herinner ek jou graag aan Marlies Taljaard se wonderlike bespreking van besonderse gedigte deur Marius Crous; gedigte en bespreking waarin Messiaen dikwels betrek word.

Soos die een hieronder.

*

MESSIAEN

messiaen lig die katedraal

wat debussy laat sink het

soos ‘n hand vol skulpgruis

uit die see

debussy het hom laat wegsink

soos ‘n skatkis in die geelgroen slik

maar messiaen

voor die orrel

katrol hom stadig op

op

op

op

tot op ‘n piek in darien

© Marius Crous (Uit: Vol draadwerk, 2012: Protea Boekhuis)

Marlies Taljard: That blessed place wherein the symphonies flow

Friday, December 6th, 2013

Ek dra hierdie blog op aan die nagedagtenis van Nelson Mandela

Die simboliese orde is ‘n begrip wat deur Lacan gebruik word en aan die hand waarvan Kristeva haar siening van die semiotiese staat definieer. Dit is dié toedrag van sake wat as die “normale” kondisie van die samelewing of die sosiale raamwerk waarmee die meeste mense binne die sosiale opset hulleself identifiseer, beskryf kan word. Dit is daardie omgewing waarin die subjek hom bevind wanneer hy/sy van taal en simbole gebruik maak om te kommunikeer, die terrein van strukture, wet en orde. Binne die poësie verteenwoordig die simboliese orde letterlike of woordeboekbetekenis van woorde of taaluitinge. Daarteenoor stel Kristeva die semiotiese poëtiese tipe taalgebruik. Sy wys daarop dat “there is within poetic language (…) a heterogeneousness to meaning and signification” (Kristeva, 1980:133). Hierdie veelvuldigheid en meerduidigheid wat tesame met die letterlike betekenis van ‘n poëtiese teks bestaan, noem Kristeva semiotiese betekenis, na aanleiding van die Grieks sémeion wat die betekenis het van ‘n duidelike merk, spoor, indeks, teken, bewys, gravure of afdruk (Kristeva, 1980:133). Kristeva (1980:134) voer aan dat die semiotiese komponent van betekenisgewing binne poëtiese tekste die simboliese opponeer en oorheers. Tog is die simboliese aspek van signifikasie nooit heeltemal afwesig nie: “However elided, attacked, or corrupted the symbolic function might be in poetic language, due to the impact of the semiotic processes, the symbolic function nonetheless maintains its presence” (Kristeva, 1980:134).

 

Die gedig Apostase is een van die gedigte wat ‘n sterk kodifiserende funksie binne Marius Crous se bundel Vol draadwerk vervul, veral met betrekking tot ondermyning en bevraagtekening van stagnante religieuse praktyke en die Christelike geloof. Ek het in ‘n vorige blog reeds na hierdie gedig verwys. Die kode van afvalligheid en selfs van blasfemie wat in die gedig geartikuleer word, kom ook in die res van die bundel voor. Die klem val op twyfel aan die sinvolheid van ‘n godsdiens wat oënskynlik sy relevansie in die huidige tydsgewrig verloor het deur die gebruik van uitdagende, godslasterlike frases soos “hier om die slagtafel”, “boggelbek-beeldpoetser van die bees” en “ek tiep die kelk / en vreet die liggaam van die silwer skaal”. Hierdie tipe taal word deur Kristeva as semiotiese poëtiese taal bestempel. In hierdie geval omdat dit as “pulveriserend” beskryf kan word: die fondamente van die geloofsisteem word daardeur sodanig ondergrawe dat die struktuur kan begin intuimel. In ooreenstemming met die meerduidigheid van betekenisgewing binne poëtiese taal, soos dit deur Kristeva verstaan word, moet daar egter eweneens rekening gehou word met die Oosterse filosofiese tradisie waarin profanering of ontluistering van heilige dinge daartoe dien om die mens se verstand te suiwer en ‘n totale paradigmaskuif aan die hand te doen.

 

‘n Gedig wat tematies met die bogenoemde gedig verband hou, is Meditasie. In hierdie gedig word die signifikasiemeganismes wat dieper sin aan godsdiensbeoefening gee, bevraagteken deur belangrike simbole van verskillende godsdienssisteme met mekaar te vermeng en sodoende ‘n hibriede teks tot stand te bring – volgens Kristeva nog ‘n eienskap van semiotiese poëtiese taal. Só word die transendentale waarhede wat in dié simbole geleë is, van hulle uitgediende en selfs anachronistiese betekenis, soos dit binne ‘n bepaalde tradisie bestaan, gestroop. Terselfdertyd word dié simbole egter met nuwe betekenis ingeklee deur nuwe assosiasies en verbindinge te lê in ‘n oop, hibriede teks waarin simbole uit verskillende tradisies saam resoneer en mekaar kreatief bevrug:

 

MEDITASIE

 

met wierookstokkies in my hand

sal ek vir altyd rookseine maak

lemniskate eiers maskers

‘n bril

twee oë wat vaal staar van nêrens af

in my kop sal ek die ghongs

die platdrom die tempelhorings

kristalklokkies hoor

die boot met die boekvrag

hoor aandryf na die oorkant

papiere soos meeue oor die water

in my reistas my mariabeeld

‘n rosekrans

op die boeg ‘n vasgespykerde boeddha

wat sal ek die wyses aan wal vra

hul pols oor die vuur in die stuitjie

of die hart se draadwerk

die resep vir die ronddryf

soos ‘n drol om die skuit

die oog van die kool in die ghat

of die son se vingerklap

 

Meditasie (wat in Oosterse tradisies daarop gemik is om ‘n toestand van verligting of satori te bereik) word in hierdie gedig beskryf as ‘n geskakeerde, multidimensionele en ambivalente ervaring waarin verskeie godsdienstige tradisies verteenwoordig is: Oosterse godsdienste deur die brand van wierook, die slag van die ghong en die lui van klokkies; inheemse Amerikaanse tradisies deur rookseine; die Grieks-Romeinse tradisie deur die bootvaart na die “oorkant”; die Rooms-Katolike tradisie deur die Mariabeeld en die rosekrans; Zen Boeddhisme deur die koan in die slotreël …

 

Die vasgespykerde Boeddha is ‘n voorbeeld van ‘n hibriede simbool wat sowel die Christelike as die Boeddhistiese tradisies verteenwoordig en mag dui op die ooreenkomste tussen verskillende geloofstradisies. Nog ‘n meerduidige simbool is Bernouli se lemniskaat (∞) (syfer agt wat op sy sy lê), ook bekend as die oneindigheidsimbool. In spirituele praktyke verwys die lemniskaat na die oneindigheid, die numineuse en na hoër spirituele magte. Dit verwys dus na uiteenlopende spirituele praktyke. Die lemniskus kom dikwels in die Major Arcana van die Tarrot voor as simbool van die eerste kaart, die Magus wat hoër goddelike magte probeer beheer. Binne die paganisme kan die ∞ in verband gebring word met die paganistiese oktagram.

 

‘n Ander interessante verwysing is dié na die verskillende geluide wat gehoor word terwyl die spreker mediteer met “twee oë wat vaal staar”. Maulana Rumi sê oor hierdie geluid: “O God, lead my soul to that blessed place, wherein thy symphonies flow”. Die Nadibind Upanishad sê: “A yogin ought to sit in Sidha Asan (a yogic posture), and adopting Vaishnavi Mudra, should hear within him the “Sound” coming from the right side” (Singh, 2003:136-7). Volgens Kirpal Singh (2003:128) is die hoor van hierdie “musiek” dié element wat alle godsdienste saamsnoer: “All scriptures of the world tell us that Shabd is above the material and efficient cause and All-Controlling Power of the Universe.” Dit staan onder talryke name bekend, onder andere die Logos, die Woord, Shabd en Naam. Singh (2003:128-9) beskryf Shabd soos volg: “The subject of Shabd is such that we cannot do justice to it by discursive reasoning. All that can be said is that ‘Shabd’ implies the Power of God that has created and is sustaining the various grand divisions, divisions, and subdivisions of the vast creation of God”. Dit sluit by die lemniskaat-verwysing aan deur assosiasie met die oneindige: “It is the Causeless Cause, the eternal self-existing life, running endlessly in and out of time. It is the very soul of the Creative Power, all pervading even to the purely spiritual realm – Sat Lok” (Singh, 2003:128). Pythagoras en Sokrates beweer dat dié geluid hulle na hoër spirituele dimensies meevoer. Dit is die geluid wat Plato die “musiek van die sfere” noem. Ook die Bybel, die Gita en die Vedas praat daarvan deur middel van simbole en verskillende name. Madame Blavatski beskryf die geluid as dié van ‘n nagtegaal, dan die lui van silwer simbale, daarna die oseaan, die Vina – die bamboesfluit, trompette en uiteindelik die gerammel van donderweer (Singh, 2003:147). Verwysing na hierdie mistieke tradisie waarin meditasie gebruik word om deur bemiddeling van die transendentale “musiek” hoër spirituele dimensies te bereik, impliseer ‘n spirituele verwysingsraamwerk wat nie gebonde is aan rituele wat slegs met bepaalde godsdienste vereenselwig kan word nie. Verder word die suggestie gelê dat dié spirituele waarhede van ‘n numineuse aard is en buite Lacan simboliese orde van gestruktureerde taaluitinge lê.

 

In die laaste reëls van die gedig word ‘n vloeibare toestand gesuggereer, onder andere deur die gebruik van die woord “ronddryf” – ‘n toestand wat direk in teenstelling staan met die vastigheid (selfs verstardheid) van die simboliese orde. Ontbinding word in die derdelaaste reël geïmpliseer, ‘n reël wat nie noodwendig verstaan moet word in terme van dekadensie en destruksie nie, maar, byvoorbeeld binne Zen-denke, kan ontbinding in verband gebring word met die losmaak van dinge uit hulle gewone verband sodat nuwe betekenis kan ontstaan.

 

Ook die koan-agtige slotreël dui op die bereiking van satori (verligting): Een van die maniere waarop Zen-Boedhiste satori bereik, is deur die stel van ‘n nie-rassionele vraag waarop die intellek geen antwoord kan verskaf nie en waarin die ego dus uitgeskakel word. Ook hierdie proses dui op die dominante rol wat semiotiese prosesse by die interpretasie van die gedig speel ten einde die simboliese orde te ondermyn.

 Bronne:

Kristeva, Julia. 1980. Desire in language: A semiotic approach to literature and art. Vertaal uit die Frans: Thomas Gora, Alice Jardine en Leon S. Roudiez. New York: Columbia University Press.

 Singh, Kirpal. 1960, Sewende uitgawe 2003. Naam or Word. Irvine: Ruhani Satsang. http://www.ruhanisatsangusa.org/pdf/Naam.pdf

 

  •