Posts Tagged ‘marlise joubert’

wicus luwes. handbreedtes, asemreise en professionele roubeklaers

Monday, April 11th, 2016

unique-careers-3

Hu Xinglian (sien foto) is ‘n professionele roubeklaer in Sjina. Haar dienste sluit ‘n volledige klankstelsel, veelkleurige kolbeligting en ‘n musiekgroep in. In Sjina en naburige Taiwan word die dooies met ‘n groot gedruis die hiernamaals ingestuur. Die dooie se gewildheid of status in die samelewing word deur baie gemeenskappe gemeet aan die hoeveelheid mense wat die begrafnis bywoon. Professionele roubeklaers word gehuur om begrafnisse of roudienste by te woon. Sulke roubeklaers kom natuurlik teen ‘n prys, maar jy is ten minste verseker van roubeklaers wat nie net jou reënboogbroodjies opeet en hulself uit die voete maak nie.

In sekere dele van die wêreld is professionele roubeklaers deel van die tradisie. Liu Jun-Lin van Taiwan is ‘n derde generasie professionele roubeklaer wat haar dienste elke dag van die week uithuur. Sy vermeng die roukrete met ‘n tipe dreunsang (haar broer speel tradisionele snaarinstrumente tydens die roudienste). Sy kruip na die kis op haar hande en knieë en roep na gelang van die geleentheid iets soos die volgende uit:
“My dierbare vader, jou dogter mis jou so baie! Kom asseblief terug.”
Volgens oorlewering is sekere roubeklaers selfs in die plek van familielede gehuur in die tye toe vervoer (en yskaste) nog minder gevorderd was. Die roubeklaers kon dus die rol van die afgestorwene se dogter vir die begrafnis speel.

 

vir oopmaak wanneer dood my oë toegemaak het
(‘n brandberig)

nou dit byna sulke tyd is
wil ek dit op skrif stel
dat alle afsprake, ondernemings, waarskuwings, profesieë,
aansprake en testamente hiermee gekanselleer word

in my hele lewe het ek
geen enkele gedagte of insig gehad
wat die moeite werd is om te onthou nie

vergeet die stellingnames /
die gedigte: trek so gou moontlik
‘n streep deur dit alles

moenie ernstig opneem die beloftes
wat ek aan dese en gene gemaak het nie /
die ewige liefde was toe maar net
‘n handbreedte ver
en hemde en skoene sal gou genoeg vergaan

wees goed vir my vrou
(vir geval sy my oorlewe) want sy was die hart
van alles wat goed en getrou was
en mooi               o so mooi

en help my dogter om haar vader te vergeet
soos ek my moeder en vader vergeet het
die vergeetleef van bewussyn het tog slegs
deur na haar gevloei
en verder niks

van monnimente gepraat:
geen gedenkdiens of rouberig of steen nie asseblief
(asof daar ooit rede vir so iets sou wees)
geen hopie grond vir bitter eende om te beskyt
neem geen notisie van nabetragting nie
dis gekwetterde fokkol vir voëls en fools

– gedeelte uit Breyten Breytenbach se ‘die beginsel van stof’

 

Die dood is die groot gelykmaker; die waarheid se laaste kans om woord te word of weg te kwyn/verdwyn saam met die kis. Die dood is ‘n komma vir die een en ‘n punt vir die ander. Ek wonder altyd hoekom my oë traan en ek weemoedig raak op vreemdelinge se begrafnisse. Ek neem aan dat dit iets met die omgewing te doen het en dat daar ‘n stukkie empatie iewers daarin opgesluit lê. In my kort tyd op aarde het ek al begrafnisse vir bejaardes bygewoon. Op sulke begrafnisse is die tema gewoonlik ‘sy het ‘n vol lewe gehad’ of ‘haar brein was nog skerp, maar die bene of die voete wou nie meer nie’. Ek het al begrafnisse bygewoon vir kindertjies wat minder as een week in hierdie wêreld deurgebring het en hoërskoolleerlinge wat in motors verongeluk het. Sulke begrafnisse volg gewoonlik die tema van ”n kind moenie voor sy ouer sterf nie’ of ‘die lewe is nie regverdig nie’. Ek weet al hierdie dinge, maar steeds hak my droë tong aan my verhemelte vas by begrafnisse en roudienste.

moirologist

Roubeklaers in Antieke Egipte

Daar is verwysings na professionele roubeklaers in Antieke Egipte en deesdae adverteer moderne moirologiste hul dienste in London op webblaaie. Daar is self roubeklaers op tuisbodem wat deeltyds die werk opneem en met die huidige finansiële toestande kan die meeste van ons doen met ‘n ekstra inkomste. Die weste het tradisioneel nie baie ooghare vir die soort ding by begrafnisse nie, maar so ‘n roubeklaer kan ‘n hele paar rolle vervul. ‘n Begrafnis werk mos in beide rigtings en die grafgrawers baat net soveel by die verrigtinge as die afgestorwenes. Dit bied ‘n vorm van afsluiting of finaliteit aan die dood. Ek is seker daar is al studies gedoen oor die uitwerking van begrafnisse of roudienste op die mense wat agterbly. Ek wonder of daar ‘n verskil in die termyn van rou sou wees van diegene wat nie so ‘n roudiens bygewoon het nie, teenoor diegene wat wel so ‘n geleentheid bygewoon het.

In die film ‘Fight Club’ speel Helena Bonham Carter die rol van Marla Singer. Sy woon verskillende ondersteuningsgroepe by – enigiets van ‘Alcoholics Anonymous’ tot groepe vir mense met dobbelprobleme. Die hoofkarakter in die verhaal, Edward Norton / Brad Pitt, woon ook ‘n paar verskillende ondersteuningsgroepe by. Edward Norton se karakter is verslaaf aan die anti-verslawingsgroepe omdat hy wil huil. Bonham Carter daarteenoor wil weer eerder as buitestaander sien hoe mense huil, om op haar manier lewendig te voel. Troos word dus ‘n soort metafoor en dit is miskien waar die professionele roubeklaers so ‘n belangrike rol speel. Die rol van huil in die troosproses is werklik interessant.

Liu Jun-Lin, die professionele roubeklaer van Taiwan, is gevra hoe sy die trane dag na dag naboots. Haar antwoord, of dit die waarheid is of nie, was dat dit werklike trane is. Die kollektiewe rouproses en troosproses is ‘n groot tema in alles wat daagliks met ons gebeur. Die rouproses lei ons deur die dood na die lewe. Dit is ook ‘n fase van lewe wat nie misgekyk moet word nie. Rou en troos as afsonderlike metafore, maar miskien onlosmaaklik deel van dieselfde lewensritme. Miskien moet ons eerder na professionele roubeklaers as professionele troosters verwys en die proses van rou eerder as metafoor vir troos inspan.

 

tussen gaan en bly

‘n brief vir Octavio Paz as antwoord op
Entre irse y quedarse

hier op melkbos huiwer alles tussen gaan en bly
die winterson steeds verlief op die see se glans

die lang strand is nou ‘n baai met wandelpaaie
waarlangs die dorpie stil soos ‘n eier blink

alles is ver: tafelberg en bote en meeue
alles is naby, maar ontwykend vir enige aftasting

by die damhuis sit ons as digters bymekaar
die biefstuk, die vis, die wyn rus in hul name se kleur

kinders herhaal ons jare wat was
woorde met geen verband val los oor die tafels

die lig verander die tuinbeelde in ‘n teater
terwyl karre verbyskuur na ander bestemmings

ek ontdek myself in jou oog, octavio
soos bloed vloei die dag se hart na sy einde

op pad huis toe verdwyn melkbos agter hawens en valleie
ons het gekom, en ja, ons het gegaan: ‘n asemreis ver

-uit bladspieël deur Marlise Joubert

professional-mourners

Bronne
1. Breytenbach B, die beginsel van stof, Human & Rousseau, Kaapstad, 2011
2. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015
3. http://money.howstuffworks.com/10-unique-careers-you-wont-believe-exist2.htm
4. http://www.bbc.com/news/magazine-21479399
5. http://www.iol.co.za/news/south-africa/kwazulu-natal/fake-crier-for-hire-1856378
6. http://www.jobisjob.co.uk/blog/2015/01/bizarre-jobs/
7. https://en.wikipedia.org/wiki/Professional_mourning
8. https://en.wiktionary.org/wiki/moirologist

Wicus Luwes. Bysake, bywoorde en bygelowe

Monday, September 14th, 2015

bee_drawing

“Like a bee you fill hundreds of homes with honey, though yours is a long flight from here.”
– Rumi

Ek het as kind op ‘n dooie by getrap. Die angel het in my voet bly sit terwyl ek aan al die rate vir die bysteek probeer dink het: ys, botter en ‘n mes wat in die regte rigting skraap. Ek was nog altyd versigtig vir ‘n by. Ek het geweier om my blikkie koeldrank verder te drink as ‘n by daarby sou inklim. Seker maar die soet reuk wat die by se GPS op my ingestel het. Ek het iewers gelees dat sommige bye jou verder as ‘n kilometer volg en vir jou wag as jy besluit om in water weg te kruip. Ek het op die harde manier geleer dat selfs ‘n dooie by jou nog leed kan aandoen.

Die Kalahari San-mense vertel ‘n pragtige verhaal van ‘n by wat op ‘n keer ‘n hottentotsgot oor die rivier moes help. Halfpad oor die rivier, kon die by nie sy passasier se gewig verder dra nie en moes noodgedwonge die hottentotsgot op ‘n drywende blom neersit. Die moeë by het toe ‘n saad op die hottentotsgot se lyf geplant. Die saad het later tot die eerste mens ontwikkel.

Bye is deesdae vir ander redes in die koerante. Vreemde sterftes en diefstal van bye is weekliks in die nuus. Die kort beriggies en kriptiese leidrade het my laat wonder of iemand dalk al in-diepte studies daaroor gedoen het nie. Ek bedoel nie slegs wetenskaplike navorsing nie. Ek het eerder ‘n persoon wat kriminele sake behartig in die oog, want ek dink die saak het ‘n hele paar vlakke. ‘n Gesoute kenner soos Leroux se Speurdersersant Demosthenes H. de Goede sal dalk net die regte persoon wees vir die saak / bysaak. Deon Meyer se Griessel sal dalk ook die pyp in hierdie bynes kan rook. Die misdaadtoneel is ‘n byeboer se plaas in Kanada. Ek is nie seker of De Goede se jurisdiksie buite die landsgrense sou strek nie. ‘n Byeboer se bye het spoorloos verdwyn. Die klaer in die saak gebruik die bye om sy kliënte se gewasse te bestuif en vir heuning. Bestuiwing is nodig vir ‘n groot aantal kosse wat ons bloot van ‘n winkelrak af pluk.

BeeHiveCheck7

“I’ve said this over and over, but I’ll say it a million more times – I’m concerned more about the death of a bee than I am about terrorism. Because we’re losing hives and bees by the millions because of such strong pesticides.”
– Patti Smith

Daar heers groot bekommernis oor die ineenstorting van korwe. Amerikaanse Vuilbroed of jongbysiekte verwoes hele korwe en kolonies ook in Suid-Afrika. As Speurdersersant Demosthenes H. de Goede ‘n rede benodig om sy speurwerk in Noord-Amerika voort te sit, kan die verwantskap met Amerikaanse Vuilbroed dalk net die regte motivering wees. Ja-Nee, Speurdersersant H. de Goede is ‘n ervare geregsdienaar, maar het lanklaas ‘n saak van hierdie omvang behartig. ‘n Vinnige kykie na die definisie van ‘n bywoord deur Wikipedia, kan hom dalk net in die regte rigting stuur: ‘n Bywoord of adverbium is ‘n beskrywende woord wat ‘n werkwoord, hele sin, byvoeglike naamwoord, telwoord of ander bywoord nader bepaal. Dit verskaf meer inligting oor plek, tyd, wyse of graad. (Plek of Ubi in Latyns. Tyd of Quando. Wyse of Quomodo.) Al wat Wikipedia se definisie van ‘n bywoord nie vir ons gee nie, is die ‘Qui’ of die ‘Wie’.

Jy kry nie maklik ‘n stoeier onder nie, soos wat Advokaat Gerrie Nel se greep op hedendaagse regskennis al vir ons gewys het. Speurdersersant Demosthenes H. de Goede is ook ‘n kenner in hierdie gevegskuns en met ‘n bietjie aanmoediging sal hy die bygreep of ‘shuffling bee’ vir ‘n nuuskierige konstabel demonstreer.

Quando
Die tyd waarin ‘n misdaad plaasgevind het, is van kardinale belang. Indien Speurdersersant H. de Goede by die ‘Wie’ wil uitkom, kan hy die ander afdelings gebruik om die tydsraamwerk te bepaal. Die verdwyning van die bye in konteks van die bestuiwing van vrugtebome of groente, moet in ag geneem word. Daar is sekere siklusse waarin bye ‘n rol speel en om die skuldige (of skuldiges) vas te trek, sal hierdie siklusse ondersoek moet word.

siklus

all that rots forms a family
– Fabian Casas

daar is bote in the hawe
waarvan jy die name nie weet nie
hulle rus soos wit swane op water

daar is klanke van voëls waarvan
jy die gapende snawels nie sien nie
hul skaduwees sny soos skeermesse
oor dakke se verskimmelde kakebene

snags hoor ek die honde blaf in my buurt
maar ek kan hulle nie aanraak nie

agter die tuinmuur restoureer iemand sy huis
en ek luister met weemoed na die slae
van ‘n hamer op spykers
wetende dat kewernomades
aanteel om die planke te vreet
dat swart bye nesmaak in ruïnes –
elke familie het immers ‘n sikliese substraat

hier is die liefde spoorvas en soos ‘n ooglid
vertrou ek ons knipsel reise –

maar soms soek ek na môre se sinne
in ‘n geslote boek op die tafel
om soos ‘n foto
geskeur uit die siklus van stof
sigbaar in die lig te leef

deur Marlise Joubert
uit bladspieël

Ubi
Kanada mag dalk aan die ander kant van die wêreld wees, maar dit is duidelik dat die korf of kolonie van ons bekende wêreld dalk kleiner is of kleiner gemaak word deur die migrasie-patrone van die mens. Die mense wat voordeel kan trek of byval kan vind by die verdwyning van die klaer se bye, is heel moontlik nie aan die ander kant van die wêreld nie. Motief is egter iets wat bydraend is, maar nie bepalend nie. Die plek waar die bye gehou word en die plek waar die bye gebruik word, sal verdere insig bied in die ontknoping van hierdie taai saak. Ek lees al meer berigte oor die lot van bye en byeboere in die aanlyn nuusblaaie (sien skakel onder). Hierdie voorval in die VSA het in die staat, Alberta, plaasgevind, maar daar is ‘n tendens regoor die wêreld met betrekking tot die diefstal van bye. Die omvang van die skade is ook nogal groot – daar is 600 000 bye en 12 korwe by die Alberta-boer gesteel. Dis asof daar ‘n kriewelrigheid oor die sterftes van bye as sekondêre saak is. Die gemanipuleerde (of gemonopileerde) bedryf van sade of bestuiwing tree telkens na vore. Die verspreiders van die geneties gemanipuleerde saad wil hul winste hoog en die landbougemeenskap lojaal hou. Hul kweek plante wat nie saad maak nie en bou genetiese meganismes in hul produk wat nie geraak word deur bekende  siektes nie.

Ek is dus nie meer seker wat die beste plek vir Speurdersersant Demosthenes H. de Goede sou wees om die saak te onderoek nie. Dit wil voorkom of die plekke waar bysake aangemeld word, by die dag vermeerder.

wit by

wat meer weet ek as die durende gedreun
jou wegwees draal seshoekselle uit bottende drome

hoe stil is jy so stil so stil

in die vroemore vermoed ek jou wit koningin
in die wind vind ek jou in die heuningsoet wind

verloor ek jou skielik soos stilte
al wat bly is die songoud drade wat ek spin

teen die vergetelheid in – spyse uit die eter –
soetigheid uit die dromende dye

hoe stil is jy so stil so stil

om en om jou soos goue koorde korf ek woorde
in my verbeelding verdra jy dit my blinde koningin

hier in ons domein van roes en heuningdou
sal alles stiller stom geliefde vrou

deur Tom Gouws

BeeStuff_on_Parchmt

Qui
In die soeke na ‘wie’, moet ‘n mens bepaal ‘wie nie’. Die omvang van die bysake maak die speelveld groter en groter. Al die klaers vind dit vreemd en party wil nou selfs GPS-senders in hul byekorwe plaas as voorsorgmaatreël. Daar is diegene wat sê dat ons minder bekommerd moet wees, want die mens kan steeds bestuiwing toepas sonder die bye. Daar is ook die vraag oor die wenner en verloorders; miskien ook die manipuleerders en die wat gemanipuleer word. Ons almal weet dat daar onvoorsiene dinge gebeur as jy spelers uit die siklus neem. Die paniek wat tans in byekringe regoor die wêreld heers, word miskien uit eie geledere gevoed.

Dis hoekom ek dink dat Speurdersersant Demosthenes H. de Goede die regte persoon vir die saak is. Hy het per slot van sake al misdade op plase ondersoek en nie geskroom om internasionale sindikate aan te vat nie. Die Speurdersersant se naamgenoot, die Griekse spreker en politikus, Demosthenes, het by geleentheid gesê dat ons geneig is om te wens vir iets wat ons reeds glo. Beide Aristotles en Plato gebruik die bykolonie as metafoor vir die mensdom. Dit kan moontlik wees dat die bysake op die oppervlak verskil van die bysaak onder die oppervlak. Die Midde-Oosterlinge wat in die antieke tye geleef het, het geglo dat die by ‘n brug tussen die bo- en onderwêreld bied. Die by was dus ‘n mitologiese brug tussen die lewe en die dood. Ek weet nie presies hoekom hul so sou glo nie, maar ek weet wel dat ‘n dooie by se angel ‘n lewendige mens se lyf kan laat sweer.

 

Honey Bee

Honey bee hanging,
drop of sun-
splashed water,
from a stem
hugged and tugged
into a furring haze

caterpillar drops to
arthritic contortions
on cold shade stone

dung beetle drums
across gravel

from the tensile
stem the heavy droplet
falls up into the air.

deur Charl J.F. Cilliers
uit: Collected Poems 1960-2008

 

Bronne:
1. Cilliers CJF, Collected Poems 1960-2008, Malgas Publishers, Melkbosstrand, 2008
2. Internet: https://af.wikipedia.org/wiki/Bywoord
3. Internet: https://en.wikipedia.org/wiki/Bee_%28mythology%29
4. Internet: http://globalnews.ca/news/2191248/thousands-of-honey-bees-stolen-from-alberta-farmer/
5. Internet: http://landbou.com/bedrywe/bysiekte-moet-bestry-word/
6. Internet: http://www.katinkahesselink.net/sufi/rumi.html
7. Joubert M, In a Burning Sea, Protea Book House, Pretoria, 2014
8. Joubert M, bladspieël, Human & Rousseau, Kaapstad, 2015

Prente:
1. Internet: http://journal.illuminatedperfume.com/2010_08_01_archive.html
2. Internet: https://www.pinterest.com/explore/bee-drawing/

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 2)

Friday, July 3rd, 2015

In Deel 1 het ek gebruik gemaak van ’n Boeddhistiese invalshoek om Indra se Net aan te dui, ’n sentrale metafoor rondom Interkonneksie (Interconnectedness of Interconnection). Verder het ek hierdie metafoor aangewend om die verband tussen ’n sosiale medium soos facebook en Interkonneksie  aan te dui. Die fenomenale interkonneksie tussen fb-gebruikers is op ’n kragtige wyse geïllustreer deur die volgende uitdaging, wat poësie behels het: om vir vier dae ’n gedig elke dag op jou fb-status te plaas en terselfdertyd vier ander mense elke dag uit te nooi om dieselfde te doen. Hierdie ‘oefening’ in Interkonneksie het gedigte soos ’n virtuele wegholbrand laat versprei. Kommentare van die fb-netwerk het ingestroom en hierdie oorweldigende positiewe reaksie dui op ’n geweldige hongerte van poësie-liefhebbers om iets anders as net “no make-up selfies” of afgesaagde status updates te deel. Hier dink ek byvoorbeeld aan een van Breyten Breytenbach se skilderye, getiteld “Selfkop”. Die self of ego verskans die werklikheid van “the interconnectedness of all”. Alhoewel die deel van poësie op die prinsipe van persoonlike keuse gebaseer is, draai dit tog weg van fb-jeremiades (ek sluit myself geensins uit nie) op facebook wat die idee van die individu as afgesonderde en afsonderlike entiteit markeer. Daarom kan uitdagings soos hierdie die uitgebreide netwerk beklemtoon en die self effens met rus laat.

Kom ons kyk na nóg gedigte:

Marlise Joubert, digter, waterverf-kunstenaar en webmeester van Versindaba skryf só oor haar Dag 1 en wyle Ronnie Belcher en plaas ook ’n foto waarop sy, Louis Esterhuizen en Ronnie verskyn:

“Wat ’n spesiale en vermaaklike mens was hy nie! Hy was een van onse Bekgeveg maats (Die Versvreters) toe ons destyds opgetree het by die KKNK. Wie kan dit nog onthou? Ek haal dus ’n versie van hom aan wat spesiaal is in dié konteks. Ons het saam met hom die aand opgetree by Dorpstraat toe hy dié sonnet sommer so uit sy mou skud vir die gehoor. Sy poësie dek ’n wye spektrum wat wissel van humoristies-tragiese volkskwatryne tot die tradisionele vorme soos die sonnet, waarvan hy sekerlik as een van die voorste beoefenaars in Afrikaans beskou word”.

Poësie-aand

Sal ek vanaand in Dorpstraat se kafee
my siel ontbloot for everyone to see?
Hier tussen die geskinder en gepraat
my siel ophang soos aan ’n doringdraad?
Met ander se geroggel en gerook
my sielsgeheim met nikotien bestook?
Hier tussen al die waaiers en die fans
myself beskinder saam met also-rans?
Nee, eerder lieg en skurwe rympies maak
oor snaakse goed wat ander siele raak
soos ghoffels wat kafoefel op ’n trein
and other dear souls crying in the rain.
Maar smokkel met my siel se brood-en-jêm
voor al dié vreemde wesens? Not-a-dêm!

Uit: Van heidebos en klip

Dag 2: (Slegs die eerste gedeelte uit hierdie gedig word aangehaal, maar dalk kan dit op ’n later stadium op versoek as ’n geheel op Versindaba geplaas word. Met Buiteblaf se goedkeuring, natuurlik).

“Ek kies ’n Breyten-gedig wat vir my een van die allermooiste (en skreiende) verjaarsdaggedigte is aan ’n jarelange vriend. Daar is natuurlik honderde ander aangrypende verse wat ek sou kon kies van BB. Die gedig is lank, maar die moeite werd om deur te lees. Hoop julle geniet dit”.

paginamagina

(verjaardagaantekening as ode aan Ampie Coetzee)

Ouboet, ek sit my beste gesig op
om hierdie gedig vir jou te skrywe
want jy, liewe maatjie, word ’n fris sewentig

(let daarop hoe spoor die rym na gewig)
en wanneer lig en lied ons laat staan

en ons skeef gaan lê met die stil kreet
van protesvreugde in die hart
is ons wat jonk is van dae en nagte
(meesal omdat ons die tyd se gewrigte vergeet het)
dit aan ons weggaan verskuldig
om mekaar van die wal in die sloot te help
en so die koei van verbeelding in die put te versuip

en omdat ek lief vir jou is
kom: ons drink die wyn en eet die brood
en tjoeftjaf is ons albei dood […]

(Julie 2009)

Dag 3: “Ek is ’n groot bewonderaar van Gilbert Gibson (medikus van beroep) se verse. Hy verras my immer met oorspronklike en vernuwende metafore en beelding! Soos in hierdie ‘liefdesvers’. Talle gedigte spreek my aan, (selfs al verstaan ek almal nie heeltemal nie), maar ek plaas een wat sal illustreer wat ek bedoel. Terloops, sy volgende bundel Vry- sal einde Julie verskyn. Iets waarna ek baie uitsien”.

[14]

jou oë lê soos dooie vullens bokant
jou wange na ’n uitbraak van perdesiekte
die wenkbroue daaroor die kleur van brommers
in die son. soos klippe in die veld
lê jou oë, en ’n wind wat die aanheg
van gras tot skaduwee roer, waai deur jou mane.
jou oë dryf in die bloed onder jou voorkop
die wimpers geril tot inkennigheid

ek wil jou ribbe inval soos runderpes, die lyf
infekteer en stilletjies wegsluip voor die vlerkklap
van aasvoëls. ek neem jou besit soos ’n slaak
van verligting, jou oë ’n gestorwe graal:
jou keel is blinkvos
jou mond ’n splinternuwe saal

© gilbert gibson. Uit: [vii]: 2010.

Dag 4: “Ek kies ’n kort vers (in Afrikaans vertaal) oor ’n boom van die Meksikaanse digter Octavio Paz wat in 1990 die Nobelprys ontvang het vir sy literêre werk. Paz is een van die digters wat ek gereeld lees en wat onteenseglik altyd die kreatiewe prosesse aan die gang sit in my eie onbewuste. Rodney Williamson vertolk die betekenis van die boom in die gedig soos volg: Uit: The writing in the stars – A Jungian Reading of the Poetry of Octavio Paz. “The tree symbol so prominent in this poem and central to the volume to which it belongs, Arbol adentro, is the image par excellence of this correspondence of innerness and outerness. The tree is an element of nature, planted by the other, contemplated by the poet, and as we have seen in the circular poems of phase four, an icon closely identified with the poet’s childhood. But it is also an interior mental tree, Jung’s ‘philosophical tree’ or ‘tree of knowledge,’ a concrete symbol of growth of the psyche and of the self”:

Die boom hierbinne

’n Boom het in my kop gegroei,
’n boom het ingegroei.
Sy wortels is are,
senuwees sy takke,
sy deurmekaar blare die gedagtes.
Jou blik steek dit aan die brand
en sy skadu-vrugte
is bloedlemoene,
vlammende granate.
Die dag breek

in die nag se liggaam.
Daar binne, in my kop,
praat die boom.
Kom nader, kan jy dit hoor?

(Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter)

Nicolette van der Walt, maatskaplike werker wat op die hoofbestuur van die ACVV dien asook digter, (Floriskoop) se vier dae is soos volg:

Dag 1:

 

           To drink

I want to gather your darkness
in my hands, to cup it like water
and drink.
I want this in the same way
as I want to touch your cheek-
it is the same-
the way a moth will come
to the bedroom window in late September,
beating and beating its wings against cold glass;
the way a horse will lower
his long head to water, and drink,
and pause to lift his head and look,
and drink again,
taking everything in with the water,
everything.

– Jane Hirshfield

Dag 2: Nicolette haal “Dunes” deur die Sloweense digter, Taja Kramberger (Mobilisations: 2004) aan (vertaal deur Ana Jelnikar). Vanweë die lengte van hierdie gedig, word slegs Deel 1 aangehaal:

Allí
donde mi presencia es esperada me hago realidad.
(Jorge Pimentel, Balada para un Caballo)

I.
No heavenly body nor an earthly one,
no gliding between them.
No sleepless head drooping above or below the bed.
No abdication of territory or status – not a chance.

Your real hand leading to the origin of mine,
this very chair here you and I in turn sit on – is enough:
tout à sa place.

Here you are, here I am, here is all
we need,
here are
two large dunes that fold into one,
and then rain and then passion and then the ground beneath our feet.

Two large dunes from all that is familiar, but from four very concrete
and independent hands, four eyes, ten toes and fingers.

Two dunes out of a myriad sand granules touching
each other, each of them communicating with all the rest.

Dunes, two curves closed into a circle by a gentle embrace of love.
Dunes, two inner worlds seeping into one in a gentle embrace of love.

Nicolette skryf die volgende oor Dag 3: “Ek was in Graad 8 toe J C Steyn se debuutbundel verskyn het. As ’n plaaskind uit die Klein-Karoo, waar droogtes ’n algemene verskynsel is, het hierdie gedig my altyd gefassineer. Ek neem aan dat vir die tyd dit moontlik ’n kontroversiële gedig was! Dit laat my steeds glimlag”:

Verbitterde boerseun bid

Ja, ek weet ons moet glo
gló, en bid ook, glo
en hóóp: dit bring glo
“in ons leed versagting”.
Die geglo sal glo die westewind laat draai –
Orraait, maar dan val natuurlik weer die hoop water
dat al die gesaaides spoel in hul maai.
En daardie lekker vrypas agterna
van “laat maar u wil geskied”.

Laat maar. U wil geskied.
Om reën bid ons donners verniet.

– Uit: Die grammatika van liefhê (1973)

Dag 4 sluit ’n gedig van Nicolette in, getiteld “Bloeiwyse” (Floriskoop:2015) wat op Soundcloud deur Eva Mouw vertolk word. Eva het ook “Bloeiwyse” getoonset. Die kombinasie van Eva se stem en Nicolette se woorde is treffend en kan op Soundcloud geluister word:

https://soundcloud.com/evie-m/bloeiwyse-n-gedig-deur-nicolette-van-der-walt


Con Robinson, wat by Protea Boekwinkel in Bloemfontein werk (hy verrig wonderwerke met boekbestellings) en graag in sy vrye tyd skilder en skryf, se Dag 1 word ingelei deur een van sy eie gedigte:

Stom

Ek het nie meer woorde
hulle laat my in die steek
my boodskap gaan verlore
as ek struikel oor my woorde

Op Dag 2 en 4 deel Con ook twee van sy eie gedigte. Lesers kan sy poësie-blog volg op: http://sapphomuse.blogspot.com/2014/12/untitled.html.

Dag 3:

Sonnet XVII

I do not love you as if you were salt-rose, or topaz,
or the arrow of carnations the fire shoots off.
I love you as certain dark things are to be loved,
in secret, between the shadow and the soul.

I love you as the plant that never blooms
but carries in itself the light of hidden flowers;
thanks to your love a certain solid fragrance,
risen from the earth, lives darkly in my body.

I love you without knowing how, or when, or from where.
I love you straightforwardly, without complexities or pride;
so I love you because I know no other way

than this: where I does not exist, nor you,
so close that your hand on my chest is my hand,
so close that your eyes close as I fall asleep.

-Pablo Neruda

Louis Esterhuizen, bekende en bekroonde digter, is deur Con Robinson genooi om aan wat Louis “’n poësiebrander” noem, deel te neem. Ek ontleen dus ’n gedeelte van my blog-titel aan Louis se term.

Louis skryf oor sy Dag 1: “Hieronder volg my eerste gunstelingvers; ’n gedig wat 1,200 jaar gelede in Sjinees geskryf is en via Eddie van Vliet se boek Pleidooi voor de Poëzie manjifiek deur Heilna du Plooy in Afrikaans vertaal is. (Die Afrikaanse vertaling van Van Vliet se essay het in 1998 by Protea Boekhuis verskyn)”:

Nooit weer oorlog maak nie

Soveel slanke meisies. Ontblaar

soos jong boompies. Ek gaan almal verby

al staan hulle sy aan sy,

met glansende hoofde bymekaar.

Wat kan die gode my nou nog skeel,

en in my dorpie die rooi aandgloed?

Ek het ’n honderd wonde en niks kan hulle genees nie.

Ek het die dood gesien, so dikwels en so groot.

Die oë van kinders is soos goue reën.

Versigtig dra hulle die bekers wyn.

Ek wil gaan lê en slaap langs die grootpad

en nooit weer oorlog maak nie.

Dag 2:

Reën in die voorwinter

Vier mure teen die Suidewind-
my swartoogvrou, my blondhaarkind.

Kareehoutstompe in die vuur,
ketel en kaggel brons geskuur.

My bont koei lê op koringstrooi,
my swart haan roep die dagbreek rooi.

Soet deur die lang nag sing die reën;
moflammers sal ek vroeg-Mei speen.

Die wendam stoot sy uitloop oor-
blink breek my ploeg die middelvoor…

– G.A. Watermeyer

Dag 3: 

Gift

A day so happy.
Fog lifted early I worked in the garden.
Hummingbirds were stopping over honeysuckle flowers.
There was no thing on earth I wanted to possess.
I knew no man worth my envying him.
Whatever evil I had suffered, I forgot.
To think that once I was the same man didn’t embarrass me.
In my body I felt no pain.
On straightening up, I saw the blue sea and sails.

-Czeslaw Milosz

Dag 4: “Vandag is my laaste bydrae tot die poësiebrander wat deur Gisela Ullyatt begin is. Dankie daarvoor. En op ’n manier is ek hartseer, want nie net is dit ’n fantastiese inisiatief nie, maar daar is nog SOVEEL gedigte wat ’n mens sou wou plaas. Nietemin, my laaste plasing is vir my ongelooflik spesiaal omrede dit alles bevat waaroor poësie handel. Vir my gaan ’n gedig oor kontekstualisering (die “wie”, “wat” , “waar”, “wanneer”, waarom” en met “watter magsterkte” van die lewe) PLUS resonansie; dit wat ek ook “melancholie” noem. Sappho vermag dit binne die bestek van enkele woorde. Wat ’n kragtoer! (En ek vertaal vrylik)”:

Dit is al lank na middernag.
Alleen lê ek en wag.
Jy het nie gekom nie.

 

Haal solank jou verkyker uit vir die volgende skuimende Poësiebrander op Versindaba. En oefen daardie Umlauts….

 

 

Gisela Ullyatt. ‘Daar waar jy woon, is baie lig’: die moederskap van verlies.

Friday, May 29th, 2015

Meimaand. Maand van moeders. Eerste wintermaand van die jaar: die lig is minder herfs; ’n bleekheid sypel in. Tog is daar ’n intensiteit wat deur die winterlandskap opgeroep word; ’n binne-leef of hibernasie.

Gedigte wat gewoonlik betrekking op Moedersdag het, word vanuit die invalshoek van die digtende kind gekies: ’n oorbekende voorbeeld hiervan is Antjie Krog se ‘Ma’. Dekades na hierdie gedig gepubliseer is, word menige Afrikaanse ma’s steeds met ’n lomp voordrag hiervan tydens ontbyt-in-die-bed gekonfronteer. Sommige gló Seuna of Sus het dit self geskryf (dalk met behulp van ’n kreatiewe onderwyseres?) en lees dit dan ook so voor aan enigiemand wat lyk of hulle belangstel.

Nietemin. ’n Minder bekende invalshoek vir Moedersdag is die moeder-as-digter. ’n Verdere demarkasie vir hierdie blog is die verlies van ’n kind, maar nie noodwendig net aan die dood nie.

Dié spesifieke konteks veronderstel dat die vrou as moeder nie slegs lewe aan die kind skenk nie, maar terselfdertyd die baarmoeder (ruimte van verseëlde bewaring) word, dus die moeder wat baar. Die pre-natale proses is verwikkeld, nie net wat die vroulike liggaam aanbetref nie, maar ook op liminale vlak: uiteraard is die fetus nie ’n blote vergroeisel van die uterus nie. Hierdie ontwikkelende baba deel ’n intieme spasie met die moeder wat as voedingsbron optree.

Die fetus betree dus nie net die fisiese ruimte van die moeder se liggaam nie, maar algaande hy/sy groei, word die moeder meer ‘ge-heg’ aan hierdie wordende wese. ’n Hegte band dus, op liggaamlike, liminale en psigologiese vlak.

Wanneer ma en kind van mekaar ‘verlos’ word (dalk ’n donker profesie wat dui op die Sturm und Drang van die tienerjare?), word ’n nuwe limen geskep: die baba moet gebore word, maar betree nou die gevaarlike buitewêreld, die ‘on-baarmoederlike’ ruimte. Fisies kan die ma die baba nie meer akkommodeer nie; hy/sy moet by die moederlike boetiekhotel uitboek (hopelik vyfster-gehalte, met aanbevelings). Die moederlike matriks word gesluit, vir nou. No new bookings for a while.

Hoe ervaar moeders-as-digters hierdie proses en hoe vertolk hulle verlies aan ’n kind, op liggaamlike, psigologiese en liminale vlak?

Eunice Basson se “Haar oë het jy nooit gesien nie” (65) verbaliseer die opstapeling van jare se emosionele pyn na ’n stilgeboorte: daar is geen herinneringe nie, net die ‘bos swart hare’, ’n ‘Savlon-walm’ en ‘vergeelde babygrows’ tussen ‘kamferblokkies’:

 

Haar oë het jy nooit gesien nie,

net die bos swart hare en klam gespartel

om by haar eerste asem uit te kom –

anders sou jy haar nooit laat gaan het nie.

Klokslag elke jaar

meld daardie dag hom aan,

hoor ek jou praat oor die Savlon-walm

en opgestapelde deppers

asof kraamsusters ’n Kersspel

vir die kindersaal voorberei.

Ek weet hoe jy jou telkens

haar eerste opstaan

teen ’n tafelpoot verbeel,

die kind in ’n luier se loop-en-val;

haar ouma wat vars kamferblokkies

tussen vergeelde babygrows wegpak;

hoe sy sou huiwer op haar eerste skooldag.

Was dit dalk sy in die mall vandag

wat iets oerbekends in jou wou eien

voordat sy twyfel, wegkyk,

en jy wegstap in ’n ander rigting.

 

Alhoewel die programgedig (“Nico”) van Petra Müller se Obool ter herinnering aan haar broer, Nico, is (wat in 1961 tragies verdrink het), stippel sy hierdie verlies dermate uit in “daar waar jy woon, is baie lig” (6), dat hierdie gedig ook op die vlak van moederlike verlies gelees sou kon word:

 

nie in die stilte

met middernag

of by die laaste gelui

sal ek jou soek nie

 

swael wat in die hoë koepel swenk

 

maar net voordat dit stil word

in die keerweer van die klepels

en voordat die spinet gaan staan

 

fladderende hart in ’n woud van klip

jy ruis in die triforium

en jou liggaampie snoer ’n ewigheid

tot jy die sonstroom tref

 

daar waar jy woon, is baie lig

Die konstante vrees van ’n ma om ’n kind binne die moederlike spasie te beskerm, word tematies ondersteun in Rika Cilliers se Vlier wat aan haar seun, Mauritz, opgedra is. Die ‘ek’ in ‘Klinker’ (30) verbaliseer ’n ongemak of on-geborgenheid: die kind is nie meer ’n klippie om te vertroetel nie, maar eerder ’n berg wat eendag van haar gaan lostuimel. Let op die verband tussen ‘bêresakkie’ en die idee van die geborgenheid van die baarmoeder asook ‘modderskoot’ wat op ‘moederskoot’ sinspeel:

 

Kindjie wat uit my gekerf is

soos ’n beeldjie van sandsteen

’n klinkertjieklip: ek wens

jy was klip om te hóú;

jy is palmpas soos ’n troetelklippie

en brand jy ’n gat in my bêresakkie

stoot iemand jou dalk voor die voet

dat jy val; en wikkel jy jou dieper

in die modderskoot van die land in,

laat die wind-en-weerjare stof

om jou nesskop tot jy berg word …

dan nóg tuimel jy eendag rots oor

die afgrond      selfs klippe

is nie geborge nie.

 

Die leënes-sindroom word deesdae meer as net ’n blote verskuiwing van die volwasse kind uit die ouerhuis ondervind. In die volgende drie gedigte ervaar die moeder-as-digter ’n spesifieke liminale leegte deur kinders wat geïmmigreer het of kontrakwerk oorsee doen. Die ma moet haarself daarmee versoen, maar hierdie proses is altyd ambivalent. Susan Smith verwoord hierdie afstand tussen moeder en dogter in ‘stukkie vir stukkie’ (43):

 

ek voel hoe ek jou

stukkie vir stukkie

tussen kontinente verloor

hoe ek die onthoue

stukkie vir stukkie vergeet […]

 

Om ’n dogter aan die vreemde af te staan, begrens die moeder se taal: in die laaste strofe word hierdie verlies onontsyferbaar:

 

ek steek die laaste woorde wat ek wou sê

agter in my mond weg

ek raak aan die slaap

terwyl ek wag

en weet

dat ek môre nog meer

as vandag van jou sal verloor het

 

Hierdie liminale leegte kan nie oorbrug word nie; die volwasse dogter krap nou haar eie potjie wat buite die moeder wat agterbly se ervaringswêreld val. Selfs al sou sy haar dogter in die vreemde besoek, is die naelstring vir ewig geknip; ’n nuwe liminaliteit geskep.

Marlise Joubert se ‘expat. Vir M’ (64) eksploreer moederlike verlies deur metafories met die opgaar van die geliefde dogter se besittings om te gaan. Die kamer waarbinne die ‘jy’ van die gedig haar fases van ontwikkeling tot jong vrou beleef het, is steeds deurdrenk van herinneringe. Die kamer sou ook as ’n baarmoeder beskou kon word wat die tasbaarheid van die dogter beskerm en ‘opgaar’. Daar is egter ’n paradoks verbonde aan hierdie proses: alhoewel die dogter in hierdie ruimte opgestapel word, het sy terselfdertyd lankal vertrek:

 

expat. vir M

 

jy het lank gelede reeds vertrek.

ek het jou soos fynhout versamel

om iewers vlam te vat,

en oral het jy agtergebly.

in jou hangkas vreet motte aan kinderklere.

die rakke loop oor met leggers en briewe.

teen die mure hang jou gedagtes

soos blou vlinders.

jy het reeds vertrek,

al is jy nog hier opgegaar.

[…]

 

In Marie Bredenkamp se ‘’n brief vir die oorsee-kind’ (2015) word liminaliteit en verlies uitgestippel deur die plaas- en stedelike milieu asook Afrika teenoor ‘oorsee’ of Engeland te jukstaponeer. Hierdie jukstaposisie word verder verfyn tot die  ‘klei en klip’ van die spreker se grootwordjare teenoor die dogter se ‘beknopte’ huis in Engeland met trappe wat ’n ouerwordende moeder se beweeglikheid strem. Die laaste gedeelte van die gedig ondersteun die idee dat die wêreld se dimensies  katastrofale afmetings aanneem:

 

vannag

skryf ek ’n brief vir jou

my kind

wat anderkant die water lê

want gisteraand begin ek ’n prentjie

soek

van die huis waar ék gebore is

en al wat ek onthou is die klei en klip

en in later jare

die ou verhale op die werf

wat skerwe porselein vertel

oor die hollands-oos-indiese kompanjie

patrone blou-en-wit

en ek onthou hoedat die spierwit pou

driftig-trots daaroor loop

asof hy die grond besit

en toe soek ek foto’s van die huis

in welgemoed

waar jy leer kruip het, praat

en loop

[…]

ek weet hoe klein jou huis is daar anderkant

en te beknop

die trappe te nou en ongelyk

vir ma se been en rug

[…]

ek is jammer ek het nagelaat

om uit te wys

hoe groot die wêreld is

en onbegrens

en dat aardbewings

die aarde van sy as af stamp

[…]

©mce 27/04/2015

Ook grootmoeders ervaar deesdae die groteske pyn van ’n kleinkind wat aan die vreemde afgestaan word. In Antjie Krog se Verweerskrif (36) word die Hebreeuse kleindogter deur middel van taal-metaforiek geskets: nie net wat afstand aanbetref nie, maar ook taal (Hebreeus vs. Afrikaans). ’n Skeidslyn het dus sigbaar geword; ’n grens wat toekomstige vervreemding tussen ouma en kleinkind voorspel:

by jou vertrek

 

1.

jy vertrek môre saam met

jou ma

na Isra-el vir

goed

 

as ons mekaar oor ’n jaar

sien, praat

jy slegs Hebreeus. vir

my

 

hartskerp herinnering waar-

in jy

lig en liefs met stingel-

dun

 

enkels in linte van my

glip, sal

ons geen enkele

woord

 

gesamentlik wakker vind.

spraakloos

sal ons mekaar aan-

staar.

 

in jou voorgeskiedenis

skeur ’n

mens klere en werp

as

 

op die hoof. ek bloei

 

uit my

milt

 

Ook in Mede-wete in die vers, ‘ek en my kleindogter bou sandkastele’ (38), word taal tematies as vervreemdingstegniek ondersoek. Die ‘ek’, die ‘ouma’, probeer nuwe skanse teen die onafwendbare vervreemding bou. Dalk sou hierdie grense ’n tipe post-verbale kommunikasie kon insluit. Tipografies is daar spasies tussen sommige woorde soos ‘swyg’ en ‘hou’: dus taalgebonde maar ook met die klem op die fisiese en simboliese holding space van die ouma. Ter wille van spasie haal ek slegs strofes 2 en 3 aan:

vanoggend het sy haar ma en pa gevra om in die kombuis agter te bly

en toe in haar sesjarige Hebreeuse woordorde voortgesluk:

‘van my af weg gegaan Ouma, wil ek nie hê jy moet wees nie’

gebruik sy woorddeurstamelde bloedeie dubbele-nie-konstruk

‘Ouma’s verskriklik lief vir jou.’ ‘Ek weet, Ouma, maar dit gehelp my nie’

 

kind met die mondgetroosde naam wat my in alle tale laat ineen

swyg     ek wil haar verlede van haar afhaal in die naam van pyn

in die naam van die behoefte om haar vas te hou     haar heel met

die heil van ons almal wat altyd en nooit uit haar lewe verdwyn

wil haar sien lag sien wawiele doen soos nou – silwer en lig soos ’n twyg

 

Ek sluit af met ’n gedig van die Britse digter, Fleur Adcock, wat in Nieu-Seeland gebore is (Astley: 230):

 

For a Five-Year-Old

 

A snail is climbing up the window-sill

into your room, after a night of rain.

You call me in to see, and I explain

that it would be unkind to leave it there:

it might crawl to the floor; we must take care

that no one squashes it. You understand,

and carry it outside, with careful hand,

to eat a daffodil.

 

I see, then, that a kind of faith prevails:

your gentleness is moulded still by words

from me, who have trapped mice and shot wild birds,

from me, who drowned your kittens, who betrayed

your closest relatives, and who purveyed

the harshest kind of truth to many another.

But that is how things are: I am your mother,

and we are kind to snails.

 

Soms is moederskap ’n helder herfsdag. Soms, ’n vaal-deurdrenkte winter. Want verlies is veelvoudig vir ’n ma of ouma. Dalk lê die geheim van verlies opgesluit in C. Day-Lewis se ‘Walking Away’:

 

How selfhood begins with a walking away

And love is proved in the letting go.

 

Bibliografie

 

Astley, N (ed). 2002. Staying Alive. Real poems for unreal times. Tarset, Northumberland: Bloodaxe.

Basson, E. 2014. Leiboom. Kaapstad: Queillerie.

Cilliers, R. 1989. Vlier. Kaapstad: Tafelberg.

Day-Lewis, C. 1962. The Gate and Other Poems. Londen: Jonathan Cape.

Joubert, M. 2011. splintervlerk. Pretoria: Protea Boekhuis.

Krog, A. 2006. Verweerskrif. Roggebaai: Umuzi.

Krog, A. 2014. Mede-wete. Kaapstad: Human & Rousseau.

Müller, P. 1977. Obool. Kaapstad: Tafelberg.

Smith, S. 2012. In die afwesigheid van sin. Pretoria: Protea Boekhuis

Gisela Ullyatt. Oor verlies, verlatenheid en die liefde.

Sunday, February 15th, 2015

Tomorrow is Saint Valentine’s Day,

All in the morning betime (Ophelia se lied uit Hamlet)

 

Februarie is die maand van die liefde. Of so word dit soos koue kos aan ons opgedis. Tematies gaan jy nie sommer ’n tydskrif van die rak oprakel sonder belowende artikels oor bedsake, beertjies, ‘Vaaltyn’-hartjies en pienk lieflikhede nie. Die foltering word voorgesit in meeste winkels: lingerie in rooi; blommewinkels se ruikerpryse skiet die hoogte in soos vuurpyle. Een so ’n eienaar het my een jaar met geur vertel dat hulle genoeg kan muntslaan uit die mite van 14 Februarie dat die res van die jaar se huur gedek word. Bloemfontein is ’n studentedorp en troppe mansstudente piekel heen en weer (o, die eerstejaartjies in tragiese baadjies en dasse, die hare sweterig in die hittegolf) om hulle laaste sakgeld of beursgeld aan rooi rose en ’n piekniekmandjie te spandeer.

Feit is: blomme verwelk byna oornag in die Afrika-hitte, die tjoklits gaan sit om treurige heupe; spoedig is daar ’n fyn kraak in die hartjie-bekers en word dan oor die tyd saam met die sagte beertjies in ’n kas geprop. Ook roep Valentynsdag ’n pynlike paradoksale vraag op: aan die een kant voer dit die allesoorheersende wens (wat aan vraatsugtig grens) na intense beminning op: om iemand se romantiese attensies op jou te vestig. Maar, aan die ander kant is die dag-van-bloedige-Valentyn ook deurdrenk van ’n goeie skeut nihilisme: die niksheid wat volg na sogenaamde verliefdheid of liefde wat al te vinnig getaan het. In my suster se kamer staan ’n rooi ‘horny devil’ (perdalks ketoolse satantjie ter vertaling?), steeds al die jare na ’n hoërskool-kys. Niks het daarvan gekom nie. Maar die duiwel se piromaniese grimas bly, so alleen daar op die boekrak van haar ou kamer. Skrynend.

Verlies, verlatenheid. Daar is vele gedigte oor die eeue geskryf oor romanse, oor die liefde. Maar hier wil ek ’n betoog uiter vir dié wat verdrink het in die maand van Februarie, gedagtig aan Ophelia. Subterranean  Homesick Valentine’s Blues.

Antjie Krog se eerste gedigte (Dogter van Jefta) roep jongmens-pyn na ’n verhoudingsbreuk op. Haar beeldgebruik spruit uit haar fisiese milieu: die landelikheid van die Vrystaat. Hier is geen stedelike verwysings soos byvoorbeeld in Loftus Marais se urban liefdesverse nie (pragtig verwoord en gesentreer in die vibiness van Kaapstad). Die eenvoud van bloekoms, kerke, jasmyn, koorsbome en mispels dra by tot die tydloosheid van Krog se jong verse. Let byvoorbeeld op hoe sy die kiewiet as objective correlative gebruik in “Kiewietjie” (29):

My flenterhartjie is gestelt

op rooikiewietbeentjies in die veld

wat aaklig roep en soek na liefde

as ek prik-prik

van die dubbeltjies verstrik.

Hélène Kesting het digterlike bekendheid verwerf deur haar uitstekende stilistiese beheer oor die haikoe in Afrikaans. Sy bly ongelukkig onderskat en daar is ’n besliste hiaat in die kanon betreffende haar oeuvre. In een van haar minder bekende gedigte, “Ek het jou dus nog”, word woordorde ’n spel van liefde en verlies; let veral op die gebruik van die punt in die eerste en tweedelaaste strofes wat finaliteit aankondig. Haar besondere klankgebruik versterk die sensitiwiteit rondom die tema van emosionele verlies; die ‘ek’ wat steeds bemin, maar nie noodwendig terugbemin word nie (15):

 

Ek het jou dus nog

lief.

En bo alle twyfel.

Omdat alle twyfel en haat

verdwyn

In die rook van jou kyk

onverwags vol son

 

Ek het jou

dus nog

lief

omdat jou besorgdheid plotseling sprei soos ’n geur

en oor mý,

my longe loop vol

 

Nog, dus,

omdat ek meteens die klankloosheid ken

van my roep

 

as jy nie daar sou wees nie

 

Nog.

Dus.

 

En ongeag groot skild

klein skild

helm

 

Marlise Joubert se digterlike forté berus op haar liriese digstyl wat dikwels op die lyflike metafoor sentreer; haar bundel Lyfsange is by uitstek ’n joernaal aan lyflike liefde. Ook skryf sy die tema van die verganklikheid van liefde tussen minnaars oop. In ‘ek het bederf geraak’ (36) berig die poëtiese ek van ’n afstandelikheid tussen haar en die geliefde en dien die reël, “ek het bederf geraak” as inkantasie wat ’n toon van berou uitstippel. Ook word die leitmotief wat die bundeltitel inhou in die laaste strofe ingemessel. Hier word die ekstase van ‘lyfsange’ verweef met ’n sterk elegiese komponent:

 

jy is ver vandag

asof jy nooit bestaan het nie

so bedrywig tussen engele

toegespin in die klanke van jou vel

 

ek het bederf geraak

met jou trosse ryp woorde se proe

daarom onthou ek kringe van jou tong

en vou my verhemelte sy duiwevlerke oop

verlangend omdat dit jy is en omdat jy

goed is soos wat nuwe bloed uit druiwe loop

 

(klink die wolke daar

soos neutedoppe teenmekaar

is daar foto’s op jou rekenaar

of ’n vers oor ’n begin

reën dit snags oor die bome

en wie tap water vir die voëls

aan die some van jou tuin?)

 

ek het bederf geraak met jou

en vandag se afstand word oorbrug

asof jy reeds bloeisels dons

op my bed versamel en ’n sug

van soene op my mond invou

 

ek het so bederf geraak

en met die lente in die wentel

van my lyfsange

skuifel ek teen jou aan

aromaties met ’n tros note

wat droewig sing

in die boorde van jou keel

Melanie Grobler verwoord die verlies van lyflike liefde tussen huweliksmaats op ’n roerende wyse. “Die verwoesting lê troosteloos tussen ons” (50) is ’n relaas wat spruit uit matelose magteloosheid wat deur die ek ervaar word. Die rouheid van hierdie magteloosheid is veral wat hierdie gedig so toeganklik aan die leser maak:

 

Die verwoesting

lê troosteloos tussen ons

en ek sidder as ek aan jou dink

 

in woede kon ek nooit

jou gelyke wees nie

oë wat morsig

oor die vertrek spat

sê wie gaan vandag

die onderspit delf

 

jou lyf worstelstoei deur my brein

en brul deur diep ravyne van die siel

 

 

Grobler se spesifieke vroulike perspektief oor erotiese verlies word verder uitgestippel in “Gister nog was jou vingerpunte” (53). Die verwonding deur so ’n verlies wat deur die vroulike komponent van ’n huwelik of verhouding ervaar word, is dikwels onderskat: vrouwees kan direk gekoppel word aan beminning en daarsonder kan daar ’n gevoel van ontsetting en isolasie ontstaan by die vrou:

 

Gister nog was jou vingerpunte

koesterend op my week buikvel

maar nou is alles nutteloos

jou liefdestoppe het my roeserige

vel verlaat

 

en ek   diep verwond

keer ek na die kortstondigheid

van die binnelyf

in die enge smalte van vrouwees

oor afgronde van isolasie

neig ek weer na ’n verlore pleitende intimiteit

 

Die ewige ontwykende sug na beminning en die gevolglike intense emosionele verlies wanneer so ’n liefde nie haalbaar was nie, is vergelykbaar met dwelmverslawing. Om jou daarvan te speen is byna onmoontlik en daarom kan die individu ’n terminale afhanklikheid ontwikkel van die geliefde, ’n tipe ‘co-dependence’:

aanbevole dosis oorskry

 

die geneesheer skryf voor

in gematigde mates,

die apteker ontsyfer dit dan so

 

maar ek

neem

jou sonder voorskrif,

vermeerder die dosis

oor die jare

 

tot ek terminaal

oordoseer

op jou.

 

(© Gisela Ullyatt 2015)

 

Verlies in liefde vir die gay vroulike digter is dikwels gedompel in ’n ander tipe problematiek waarmee die heteroseksuele vrouedigter mee te kampe het: stigma, diep verbonde aan hardnekkige patriargale sisteme. Joan Hambidge se gedig, “Vele redes waarom ’n gay vrou uit ’n straight vrou se bed moet bly” met die subtitel “’n soort ballade” (57) speel met liminaliteit op verskeie vlakke: afbakenings tussen gay en straight vroue, tussen lesbiese en heteroseksuele seks; persoonlike afbakenings tussen twee minnaresse wanneer dinge versuur, asook grense tussen die straight vrou se lewe van kinders, eggenoot en die gay vrou wat versteek moet word binne hierdie skedules: sy word die ‘ander’, the other, die slegte gewete, die Jungiaanse skadu (shadow). Soveel ambivalensie en betekenislading lê dus opgesluit in die volgende versreël: die gay girl wat bereid is om die “derdeparty-skyfie te hernieu”. Die L’envoi vestig die leser se aandag op die fallosentriese orde (‘op die paal’) wat steeds oorheers en waarteen die lesbiese vrou dus geen emosionele of seksuele verweer het nie:

 

Gewoonlik wil straight vrouens jou hê,

die gay girl,

wat help vertroos oor al die mans

wat hulle in die steek gelaat het

met aborsies, geboortes en miskrame

en nooit geweet het van post partum-depressie

of ’n orgasme ge-fake

soos koue melk oor Rice Krispies.

Gewoonlik wil hulle by jou bly,

die gay girl

wat lamstjops kan braai,

kerrie en osstert behendig kan kook,

die swembad en skottelgoedmasjien kan skoonhou,

bereid is om Pick & Pay toe te ry,

’n derdeparty-skyfie te hernieu

in ’n lang ry vol wagtende mense,

en veral ’n eksman op sy plek kan gooi.

Gewoonlik wil hulle neffens jou wees,

die gay girl

wat verstaan en vertroetel en begryp.

Maar wees gewaarsku, gay girls,

In die bed, ja, in die bed

Soek hulle méér as troos en troetel.

Dan moet jy uithaal en wys

anders haal jy nie die paal nie

en word alles ’n woordelose stryd.

 

L’envoi

 

Vergeet van vingertaal.

Hul begeer net die paal.

 

Valentynsdag: Verlies en verlaat; verdrinking in die poel van vergetelheid. Tóg berus die grootste hiervan steeds op die belofte van liefde. Die skerf van hierdie wensbeentjie haper: dit wat jy nooit in jou guns afgebreek kan kry nie. Dalk is Ophelia se blomme (helaas nie geen inter-flora hier nie) ’n sterker metafoor vir die ewige, ontwykende liefde? Ek laat dit oor aan die leser om self te besluit.

 

Bibliografie

 

Grobler, M. 1991. Tye en swye van Hester H. Kaapstad: Tafelberg.

Hambidge, J. 2005. En skielik is dit aand. Pretoria: Protea.

Joubert, M. 2001. Lyfsange. Pretoria: Protea.

Kesting, H. 1975. Skip na die son. Kaapstad: Tafelberg.

Krog, A. 1990. Eerste Gedigte. Kaapstad: Human & Rousseau.

Yehuda Amichai – vertaling in Afrikaans

Tuesday, January 6th, 2015

 Yehuda Amichai. Vertalings deur Marlise Joubert; Johann Lodewyk Marais.

.

DIE SEE EN DIE STRAND

 

 

Die see en die strand is altyd langs mekaar.

Albei wil leer om te praat, wil leer om net een woord

te sê. Die een wil sê “strand”

en die ander “see”. Hulle kom naby daaraan,

miljoene jare al, om te praat, en daardie enkele

woord te sê. Dan sê die see “kus”

en die kus “see”,

verlossing kom na die wêreld,

die wêreld sal weer tot chaos terugkeer.

 

 

(Vert. deur Johann Lodewyk Marais)

Uit: Chana Bloch and Stephen Mitchell (edited and translated from the Hebrew), The Selected Poetry of Yehuda Amichai. (Berkeley, Los Angeles and London: University of California Press, 1996).

 

***

In die appel

.

Jy besoek my in die appel.

Saam kan ons die mes hoor skil

om en om ons, versigtig,

sodat die vel nie skeur nie.

Jy praat met my. Ek vertrou jou stem

want daar is ook harde pyn

soos wat egte heuning

byewas vorm in die korf.

Met my vingers raak ek aan jou lippe:

ook dit is ‘n profetiese gebaar.

En jou lippe is rooi, net soos verskroeide veld

swart is.

Dis alles waar.

Jy besoek my in die appel

en jy sal by my in die appel bly

totdat  die mes klaar is met skil.

(Vert. Marlise Joubert)

*

‘n Brief

.

Om in Jerusalem op die balkon van ‘n hotel te sit

en te skryf:   “Die dae verloop soet

van woestyn tot see.” En om te skryf: “Trane

droog vinnig hier. Die klad is ‘n traan wat

die ink laat loop.”  Dis hoe hulle gewoonlik geskryf het

in die vorige eeu. “Ek het ‘n sirkel daarom

getrek.”

Tyd vloei weg, soos wat iemand op ‘n telefoon

ver van my af, lag en huil:

wat ek ook al hoor, kan ek nie sien nie;

wat ek sien, kan ek nie hoor nie.

Ons was nie versigtig toe ons “Volgende jaar”

gesê het nie, of ook nie: “’n Maand gelede”. Die woorde

is soos skerwe van glas: jy kan jouself daarmee verwond,

selfs ‘n slagaar sny, as

jy dan so wil wees.

Maar jy was mooi soos die kommentaar

op ‘n argaïese teks.

Uit die oorskot van vroue van jou ver land

is jy na my toe gebring, maar

‘n ander wet van gemiddeldes

het jou weer weggeneem.

Om te lewe is om ‘n skip en ‘n hawe

op dieselfde tyd te bou. En om die hawe klaar te maak

lank nadat die skip gesink het.

En om af te sluit: ek onthou slegs

dit was mistig. En as dit só is om te onthou –

wat onthou jy dan?

 (Vert. Marlise Joubert)

*

[Uit:] Somer of sy einde

.

Jy het die vrugte gewas.

Jy het die bakterie vermoor.

Op die stoel: ‘n horlosie en ‘n rok.

In die bed: ons,

sonder iets hiervan

maar elkeen vir die ander.

En as dit nie was vir ons name nie

sou ons geheel en al nakend gewees het.

Dit was goed, die droom op

die tafel.

Ons het die vrugte vir altyd gelos

tot die volgende dag.

En op een van hierdie aande

sal ek baie kan sê oor alles

wat agtergelaat en binne ons bewaar word.

Na middernag, toe ons woorde

die wêreld begin verander het,

sit ek my hand op jou voorkop:

jou gedagtes was kleiner as die palm van my hand,

maar ek het geweet dis ‘n fout,

soos die fout van die hand wat

die son toemaak.

*

Soos die afdruk van ons lywe,

sal daar geen teken wees dat ons hier was nie.

Die wêreld sluit dig agter ons,

die sand is weer gladgestryk.

En reeds is daar datums op kalenders

waarin jy nie meer sal bestaan nie,

reeds ‘n wind wat die wolke bring

wat nie op ons sal reën nie.

En jou naam verskyn op die passasierslyste

van skepe en in die gasteboeke

van hotelle waarvan die einste name

die hart doodmaak.

Die drie tale wat ek ken,

alle kleure wat ek sien en oor droom,

help my nie.

*

Dit was ‘n somer, of sy einde. Ek het

jou voetstappe gehoor van oos na wes

vir die laaste keer. Sakdoeke, boeke, mense

was vergete in die wêreld.

Dit was somer, of sy einde,

daar was middagure,

en jy.

Vir die eerste keer, het jy ‘n doodskleed gedra

en dit nie geweet nie.

Want dit was met blomme borduur.

*

As jy met ‘n bitter mond soet woorde sê

sal die wêreld nie soet word nie

en dit sal nie bitter word nie.

En dis geskryf in die boek dat ons nie sal vrees nie.

En dis geskryf dat ons ook sal verander,

soos die woorde,

in die toekoms en in die verlede,

in meervoud en in eensaamheid.

En binnekort, in die nagte wat kom,

sal ons verskyn, soos dwalende akteurs,

elkeen in die drome van die ander

en in die drome van vreemdelinge

wat ons nooit saam geken het nie.

.

 (Vert. Marlise Joubert)

 

*

‘n Hond agterna

.

Nadat jy my gelos het

laat ek ‘n bloedhond snuif

aan my bors en aan my maag.  Laat ek hom

met gesperde neusvleuels

jag om jou te vind.

O, ek hoop hy sal jou kry en jou minnaar

se balle aan flarde skeur en sy penis afruk

of dan ten minste

tussen sy tande een van jou sykouse vir my bring.

.

(Vert. Marlise Joubert)

*

Weervoorspelling

.

Dit sal bewolk wees. Dit sal reën.

Ons sal lewe en sterwe. Wees bedag daarop.

Daar sal sluimerwinde waai. Ek sal jou

sien in die eerste swaar opwinding.

Jy sal my sien, soos ‘n reën wat stort

oor jou gesig na my opgehef. Dit sal koud wees.

Daar sal hoogtes wees, en laagtes. En met wie

sal ons praat as ons nie meer daar is nie? Daar sal

goeie weer wees vir minnaars op die argaïese heuwel.

Uit al vier rigtings van my lewe, sal die wind aankom.

Dit sal donker wees. Daar sal golwe wees. Dit sal nie matig wees nie.

Daar sal ‘n wolk wees. Daar sal ‘n reënboog in jou lyf hang.

Ons sal nie meer daar wees die dag daarna nie. Dit sal koud wees

in die valleie. Daar sal mis wees. Ons sal uiteenstuif.

 .

(Vert. Marlise Joubert)

 

Wicus Luwes. Oor honde en hul halsbande

Friday, October 17th, 2014

Ek reken ‘n mens kan iets wys word oor die stand van ‘n samelewing deur na die stand van die hond in daardie samelewing te kyk. Die Westerling sien die hond as ‘n maat en waghond en word ook ingespan vir sekere take. Terwyl ek probeer rondsnuffel het op die internet, het ek heelwat raakgelees oor historiese sienings van honde oor die wêreld, maar min gekry oor hoe sake tans staan. (Miskien kan die mense wat bekend is met ander wêreld-dele hul ervarings deel) Een persoon het vertel dat Indië se laer- en middelklas nie regtig honde as troeteldiere aanhou nie. Hul word meer as pestilensies as iets anders gesien en lewe uit asblikke. Selfs toe hy vir ‘n ruk op ‘n plantasie in Indië gewerk het, was daar honde teenwoordig, maar dit was nie regtig ‘iemand’ se hond nie. Hy het selfs begin wonder of honde dalk slegte jagters is en dus by die mens rondhang om kos te kry.

Honde word nog in sekere lande geëet en party gelowe beskou honde as onrein. Die Chinese vier alle honde se verjaardag op die tweede dag van die Chinese nuwejaar. Hulle het ook ‘n twaalf jaar astrologiese siklus waarin die jaar van die hond elfde op die lys is. Ek dink baie mense glo dat honde ‘n mens gesond kan maak, alhoewel daar nie regtig wetenskaplike bewys daarvoor is nie. Die Franse Katolieke se Sint Rocco, het volgens oorlewering ‘n ernstige siekte opgedoen en besluit om na ‘n woud te gaan om te sterf. Hy het ‘n hond daar raakgeloop wat hom oor ‘n tyd lank genees het deur aan sy wonde te lek. Party mense reken dat die hond eintlik dooie weefsel uit wonde lek, maar ons almal weet genesing is nie net fisies van aard nie. Ek reken dat die hond as sielkundige eerder ‘n rol in die genesing te speel het. Die hondesielkundige se metodes is eenvoudig, dog doeltreffend: Stap 1) Gee vir die mens ‘n stok of bal om te gooi en hou aan om dit terug te bring totdat die mens moeg is; Stap 2) Gaan staan by die hek totdat die mens inwillig om te gaan stap.

Vriende uit my kinderdae uit, het ‘n hond gehad wat jou altyd vriendelik by die hekkie ingenooi het. Jy kon tot by die voordeur vorder, maar dit was waar die vriendelikheid gestop het. Daarna het die hond se persoonlikheid verander en jy moes bontstaan om weer terug te gaan en uit te kom. So moes ek eenkeer (miskien met behulp van ‘n bietjie adrenalien) die hond uit die pad stamp, want niemand was tuis nie en ek wou nie daar vasgekeer wees totdat die mense besluit om huistoe te kom nie. Ek dink altyd aan Cerberus, die hond wat die ingang van die hel bewaak in Grieks-Romeinse literatuur. Cerberus het ‘n paar koppe, alhoewel die hoeveelheid koppe tussen verhale verskil. Interessant genoeg word die brug na die hemel in Chinese volksoorlewering ook deur honde bewaak.

Cerberus
deur Marlise Joubert

sal die rooigrond en die berg en rivier
en al die visse om die maan jou gevreet
sagter maak, jou drif blus, jou maag voed,
jou gierigheid beloon?

ek verstaan niks meer nie.
jy is die hond in hierdie bloeiende
land, jy verwissel van plek,
verander van ruimte en kleur,
van vodde na uniform na snyerspak.

kyk, o kyk net weer na die opgekerfde
vrou, kyk, sy het haar kind verloor,
en die kind het haar ma en pa verloor,
die plaashuis en die sinkkaia in die modder
het ’n gesin verloor, en die druiweplukker
en die slaper in die bos en die ouvrou
met haar vurk in die bord het jy geheel
en al verslind, wreed ontheg van enige reg
op bestaan, oopgekloof met jou geslypte
mes, jou monsterkoeëls, die onsigbare
harde vuis.

jy gee mos geen flenter om nie –
alles vir ’n ring,’n beurs, ’n sel
of ’n waansinnige ideaal,
vir ’n eenrigtinglaan na jou kamma
hiphopland – anderkant die Styx –
waar jy glo koning van jou bende
beendere is, waar jy uiteindelik,
so glo jy mos, al seëvierende
volledig méns gaan word.

as ek jou ooit teëkom
sal ek waarskynlik nie weet wat nie.

as ek eerlik moet wees,
weet ek nie wát ek weet van veg
en woede en skop en pleit nie.

elke dag hou ek jou dop, sien
ek jou sit langs swart populiere
onder bleek steriele wilgers,
die prooi en afwag met jou vyf
geslangde koppe of meer.

en ek hiberneer verslae. slaan hortjies
dig. hou splinters asem op.

 

Geen dier kan die dood ontwyk nie en so gebeur dit dan ook dat ‘n hond die tydelike met die ewige verruil op ‘n bepaalde tyd. (Die mens se etiese kompas laat wel toe dat honde die genadedood ontvang wanneer hulle sieklik is of in die pad is wanneer mense verhuis.) Ons woef, Rocco, het onlangs langs my bed in sy slaap gesterf. Ek het soos normaalweg bo-oor hom geklim, want hy was begaafd in die kuns van versperring. Sy gunstelingplek om te gaan lê, was altyd midde-in ‘n deur of ander opening waardeer ‘n mens gereeld moes loop. Eers toe ons hom probeer roep, het ons agtergekom dat dinge nie pluis is nie. Ek mis die ou dier wat my in die aande wakker gesnork het en waaroor ek moes klim. Ek mis sy eiesinnigheid, en die kere waar ek hom met mat en al by die voordeur moes uitsleep as jy verseg het om uit te gaan. Ek dink dis bitter nodig om iets in ‘n mens se lewe te hê waaroor jy nie volkome beheer het nie.

 

A Dog Has Died
deur Pablo Neruda  (Vertaal deur Alfred Yankauer)

My dog has died.
I buried him in the garden
next to a rusted old machine.

Some day I’ll join him right there,
but now he’s gone with his shaggy coat,
his bad manners and his cold nose,
and I, the materialist, who never believed
in any promised heaven in the sky
for any human being,
I believe in a heaven I’ll never enter.
Yes, I believe in a heaven for all dogdom
where my dog waits for my arrival
waving his fan-like tail in friendship.

Ai, I’ll not speak of sadness here on earth,
of having lost a companion
who was never servile.
His friendship for me, like that of a porcupine
withholding its authority,
was the friendship of a star, aloof,
with no more intimacy than was called for,
with no exaggerations:
he never climbed all over my clothes
filling me full of his hair or his mange,
he never rubbed up against my knee
like other dogs obsessed with sex.

No, my dog used to gaze at me,
paying me the attention I need,
the attention required
to make a vain person like me understand
that, being a dog, he was wasting time,
but, with those eyes so much purer than mine,
he’d keep on gazing at me
with a look that reserved for me alone
all his sweet and shaggy life,
always near me, never troubling me,
and asking nothing.

Ai, how many times have I envied his tail
as we walked together on the shores of the sea
in the lonely winter of Isla Negra
where the wintering birds filled the sky
and my hairy dog was jumping about
full of the voltage of the sea’s movement:
my wandering dog, sniffing away
with his golden tail held high,
face to face with the ocean’s spray.

Joyful, joyful, joyful,
as only dogs know how to be happy
with only the autonomy
of their shameless spirit.

There are no good-byes for my dog who has died,
and we don’t now and never did lie to each other.

So now he’s gone and I buried him,
and that’s all there is to it.

 

Honde se energie en lojaliteit is eienskappe wat ons as mens eintlik by hul kan afkyk. Iemand met ‘n groentetuin en ‘n hond lewe myn insiens ‘n gelukkige lewe. Die lewe sal nie sonder probleme wees nie, maar die hond sal alles wat gebeur meer draaglik maak. (Alhoewel die hond somtyds die groentetuin self sal verwoes.) Daar is ‘n spreekwoord wat die volgende idee vasvang: as jy min van jouself dink – kry dan ‘n hond en as jy te veel van jouself dink – kry dan ‘n kat. ‘n Hond se verwelkoming is iets wat elke persoon eenmaal in hul lewe moet ervaar. In ons wêreld van manipulasie, hoop ek dat hul dit nooit reg sal kry om die impuls, wat die hond teen jou laat opspring, uit te teel nie.

Van honde en leibande

kan mens werklik iets vertrou
wat jy aan ‘n mensgemaakte leiband hou
dieselfde ding wat die band afkou
en gate onderdeur die grensdraad grou

my buurman had ‘n Calvinistiese hond
wat kwyl as die kerkklok lui
en net ‘n streng dieët
van hondepille en Pavlov-pudding kry

my ander maat se honderas, sê hy
is wetenskaplik bepaal
jy sien sommer die simmetrie
wanneer Wagter die koerant
uit die posbus gaan haal

hoe kies ‘n mens ‘n hond
om aan ‘n leiband te lei
want net miskien
lei die brak dalk vir my

elke hond kry sy dag
party honde kry twee
watter hond sal ek verkies
om tussen my en helshonde
in te tree?

 

Honde blaf regoor die wêreld eintlik eenders, maar die mens probeer dit in sy eie taal interpreteer. Dit beteken eintlik dat dieselfde hond op twee verskillende manier kan blaf.
Hier is ‘n paar voorbeelde:
Afrikaans: blaf-blaf; woef-woef
Arabies: hau-hau; how-how
Sjinees (Mandaryns): wang-wang
Engels: woof-woof; ruff-ruff; arf-arf
Frans: wouaff-wouaff; ouah-ouah; whou-whou
Koreaans: mung-mung; wang-wang
Spaans: guau-guau; gua-gua; jau-jau
Sweeds: voff-voff; vov-vov

Ons leef in ‘n wêreld vol teenstrydighede en semantiese kontras, maar dit is wat die samelewing interessant maak. Mense gooi vullis in die strate as hul skoner strate wil hê. Honde wat vrot dinge eet, kan ‘n wond gesond lek. Persepsies van regskonsepte word verskillend gesien deur verskillende mense in dieselfde land. Geneeskundiges wat bewustheid oor Ebola doen en sodoende lewens probeer red, word vermoor deur die mense wat hul probeer red. Kindersiektes is die gevaarlikste vir volwassenes en honde vrek as gevolg van katgriep. Die hond is lief vir en lojaal aan elkeen  wat ons as goed of sleg interpreteer en klassifiseer. Hulle hoef nie om verskoning te vra as hul vir iemand blaf wat hul nie vertrou nie. Hul bly ‘n unieke voorbeeld van onvoorwaardelike liefde in ‘n samelewing wat daardie konsep stelselmatig uitgeteel het.

Pootnota:
1.Gaan loer gerus na die volgende mooi voorblaaie van die New Yorker Book of Dogs:  http://www.brainpickings.org/index.php/2012/11/07/the-big-new-yorker-book-of-dogs/
2. Die effek van aardverwarming en ontbossing op honde:

(Bron: http://gadabout-blogalot.com/2010/04/04/real-effects-of-global-warming-climate-change-and-deforestation/)

Bronne:
1. Internet. http://boards.straightdope.com/sdmb/showthread.php?t=679237
2. Internet. http://en.wikipedia.org/wiki/Dogs_in_religion
3. Internet. http://www.poemhunter.com/poem/a-dog-has-died/
4. Internet. http://www.psychologytoday.com/blog/canine-corner/201211/how-dogs-bark-in-different-languages
5. Joubert, M. Splintervlerk. Pretoria: Protea Boekhuis, 2011

Prente:
1. His Master’s Voice deur Francis Barraud
2. http://gadabout-blogalot.com/2010/04/04/real-effects-of-global-warming-climate-change-and-deforestation/

Handeklaptyd vir Marlise Joubert

Monday, April 28th, 2014

Versindaba is vandag vyf jaar oud en hierdie prestasie is alles te danke aan die visie en toegewyde ywer van één persoon: Marlise Joubert. Vandaar vandag se handeklap, want watter enorme bydrae het sy nie by monde van hierdie webtuiste tot sowel die bevestiging as die uitbouing van die Afrikaanse digkuns oor die afgelope jare vermag nie … En dit alles op haar eie, unieke manier waar elke bydrae met enorme respek vir teks sowel as skrywer hanteer word. Sonder om ooit op enige erkenning aanspraak te maak of eie werk te wil bevorder. (Trouens, hierdie hele handeklapsessie is as verrassing vir haar bedoel; sy self dra geen kennis hiervan nie, want ek weet mos dit sou haar net verleë laat voel het indien ek my voorneme vooraf met haar moes bespreek het.)

Maar eers, ter wille van volledigheid: In Desember 2008 skenk Marlise se skoonseun as verjaarsdaggeskenk bandwydte aan haar wat geregistreer is by die telekommunikasie-maatskappy waar hy in Engeland steeds werksaam is. Sy besluit summier om ‘n webblad ter ondersteuning van die Versindaba-poësiefeeste, wat ons sedert 2005 in Stellenbosch aangebied het, tot stand te bring. Op 28 April 2009 is daardie webblad op die internet gepubliseer. En glo my, daardie klompie maande was geensins maklike maande nie, veral weens haar persoonlike omstandighede. Nie net moes Marlise ‘n nuwe program, WordPress, aanleer en aanpas/bemeester nie, maar sy moes ook voorberei vir ‘n kunsuitstalling tydens die KKNK in April 2009 waar ‘n beduidende getal van haar akwarelle deel sou vorm van die amptelike ABSA-kunsuitstalling. In die geharwar van aktiwiteit het sy van haar rugwerwels verskuif en moes sy derhalwe kort na die KKNK ‘n rugoperasie ondergaan. (Haar latere bundel, Splintervlerk, was die poëtiese verslag van dié periode …) Nietemin, sy was vasberade om die webblad voor die einde van April gereed te hê vir plasing, bedlêend al dan nie, aangesien dit die onderneming was wat sy aan bepaalde belanghebbendes gegee het. Selfs toe sy later wel op doktersaanbeveling móés staan, het sy versoek dat ek vir haar bo-op haar lessenaar ‘n toonbank moes bou sodat sy regop kon staan terwyl sy haar rekenaarwerk vermag. Die uitdaging – en frustrasie – was om die rekenaarprogram, wat eintlik by uitstek ‘n blogprogram is, sodanig te wysig dat dit sowel statiese bladsye (vir data-versameling) as verskuiwende bladsye vir blogs en ander interaktiewe bydraes sou kon bied. En natuurlik om die magdom data te orden en te laai …

En getrou aan Marlise se aard, mis sy nie ‘n sperdatum nie. (Min mense weet dit, maar sy is onder andere ook ‘n oud-joernalis.) Binne enkele dae na publikasie het ons egter besef dat sowel die verrassende aantal besoeke wat die webblad van meet af aan ontvang het, as die reaksie uit poësiegeledere daarop dui dat dié webtuiste ‘n véél groter rol het om te speel as gewoon om as bemarkingsinstrument te dien vir ‘n bepaalde fees wat na vyf jaar aan al sy doelwitte voldoen het. Trouens, die webblad was ideaal geposisioneer om as platform te dien vanwaar die Afrikaanse digkuns onder die aandag van ‘n groter gehoor – hier ter plaatse en ook oorsee – gebring kan word … Derhalwe het Marlise binne enkele maande die webblad ten volle getransformeer na ‘n kollektiewe blad waartoe alle gepubliseerde digters toegang het; mits daar gehoor gegee word aan die reëls en regulasies van die blad wat sy daargestel het vir die goeie orde en konstruktiewe debat. Drie groepe bloggers is aangewys:  plaaslik (Binneblik), oorsese (Buiteblik) en ‘n besonder meelewende groep Nederlandse en Vlaamse digters (Wisselkaarten); ‘n paneel resensente is aangestel en borgskappe is verkry: Fonds Nederlandistiek (Suid-Afrika), as primêre, oorkoepelende hoofborg, plus die Dagbreek Trust (vir bepaalde bedryfskostes), Het Nationale Fonds Jan Marais (vir resensies) en Cordis Trust (vir kompetisies). Hierdie befondsing het dit ook vir Marlise moontlik gemaak om ‘n bedrewe assistent, Joan-Marie Barendse, aan te stel om haar teen vergoeding tot hulp te kan wees na gelang van werksomstandighede.

Maar watter prestasies is daar tot tans behaal?

  • Statistiek dui daarop dat die webblad maandeliks deur ongeveer 22,500 mense besoek word; hiervan is ongeveer ‘n derde uit die buiteland, met Nederland en Vlaandere as die vernaamste buitelandse sentra. Na afloop van vyf jaar staan die aantal unieke besoeke tans op 1,348,000. ‘n syfer wat uitstekend vergelyk met ander soortgelyke webtuistes wêreldwyd. (Terloops, weekliks beskou word die meeste besoeke op Dinsdae ontvang, gevolg deur Maandae en dan progressief minder vanaf Woensdag tot Sondag.) Die meeste besoeke op ‘n enkele dag was die 1,681 wat op 14 Oktober 2013 geregistreer is ten tye van die bekendmaking van die “Plekgedigkompetisie”-wenners.
  • Tot op datum is daar 3,584 bydraes op die webblad geplaas. Dit is gemiddeld 60 stukke per maand, of te wel twee per dag oor die vyf jaar periode. Hieronder is artikels, essays, resensies, onderhoude, fotobladsye en indekse wat vir bykans elke navorser en/of liefhebber van die Afrikaanse digkuns van belang is en/of mag wees.
  • Nie net word daar blootstelling gegee aan elke bundel wat by ‘n gevestigde uitgewer in Suid-Afrika verskyn nie, maar so ook aan die meer prominente bundels in Nederland en Vlaandere. Afrikaanse bundels word aangekondig met sowel ‘n onderhoud (met die digter) as ‘n uitgebreide, omvattende resensie; Nederlandse en Vlaamse bundels met kundige bespreking deur Luuk Gruwez en Janita Monna. Eweneens word verskillende bydraes op gereelde basis vir plasing gestuur deur die vernaamste digters in al drie digkunste; bydraes wat wissel van gedigte tot essays en watter indruksbeskrywing ook al van belang mag wees vir die digkuns.
  • Deur middel van poësie-kompetisies word bydraes ontvang en blootstelling gegee aan sowel gevestigde as ontluikende digters.
  • Maar een van die grootste prestasies: Voor die einde van 2014 gaan daar ‘n bloemlesing, In a Burning Sea – Contemporary Afrikaans Poetry in Translation, verskyn waarin die verse van 32 Afrikaanse digters in Engelse vertaling opgeneem is. Ook hierdie projek was Marlise Joubert se inisiatief en watter ongelooflike bydrae tot die internasionale bevestiging van die Afrikaanse digkuns gaan hierdie bloemlesing nie wees nie! Die digters wat hierin opgeneem is, is almal digters wat sedert 2005 by Versindaba betrokke was en van wie daar ‘n tweede en/of meerdere bundel in die tydperk sedertdien verskyn het.

En dit alles danksy die onbaatsugtige toewyding van één mens. Daarom het ek dit goed gedink om ‘n aantal van die gereelde bydraers tot Versindaba te nader en ‘n kommentaar by wyse van “dankie sê” te versoek. Ek plaas hulle hieronder vir ons webmeester se leesplesier.

Marlise, hierdie is die vrug op jou arbeid. Geniet dit. En mag die volgende vyf jaar met net soveel vreugdevolle sukses verloop.

Louis

***

Andries Bezuidenhout: “Die barista se jeans is so skinny soos die latt  wat die hipster bestel. Die kafe ne sing:  Weialala leia, wallala leialala . Die koffiewinkel-jazz komponis het probeer om ‘n kombinasie van vars brood en geroosterde koffiebone by sy verwerkings in te meng, maar iewers tussen die back beat en die bass line is die oggendverkeer en sy minnares se mishoringverwyt vasgeknoop. Buite swik mense met kredietkaartkrukke, loer toeriste agterdogtig vir sakkerollers rond. Ek sit in die hoek, lees Versinbaba op my selfoon. Dankie, Marlise, vir vyf jaar se geleenthede om elke nou en dan op te kom en asem te skep, sommer ook in hierdie koffiewinkel in Rosebank, Johannesburg.“

Zandra Bezuidenhout: “Marlise, onder jou vaardige hand het Versindaba se poësiefeeste en webblad oor die afgelope jare  ʼn woord-aar raakgeboor wat borrel en lewe. Jou werk as prospekteerder, sluisbeampte en tuinier is van soveel waarde vir (veral) die Afrikaanse poësie dat jy ʼn belangrike toekenning daarvoor verdien. Versindaba vervul ʼn unieke rol in die bewusmakingsproses en stimuleer lesers en digters om die genre in diepte te verken en met sorg te beoefen. Deur jou toewyding en takt hou jy ʼn gesprek in stand wat weerstand bied teen die vervlakking en massafikasie van die woordkuns. Dankie dat jy die taal en haar sierlikste rankplant op hierdie manier dien, en veels geluk met wat jy reeds op plaaslike en internasionale vlak hiermee vermag het. Mag jy onbepaald voortgaan om die beddings van die poësie om te spit en nat te lei. En mag die bergstroom ruis!”

René Bohnen: “Liewe Marlise, vir woordliefde en omgee sê ek dankie. Dankie vir jou ywer en passie, maar veral ook ‘n besondere dankie vir die ondersteuning, aanmoediging en begrip wat jy agter die skerms so geredelik bied. Mag jy die vrugte van jou onbaatsugtige werk vir baie jare nog soet proe in die hart!”

Breyten Breytenbach: “Wanneer ek aan Marlise dink is dit om soos op reis te gaan. Ek sit saam met haar in ‘n koepee van die trein wat my deur die nag neem na eksotiese bestemmings. ‘n Geurige maar dainty aandete word bedien. Buite die treinvensters vou landskappe oop – ek sien hulle skerp alhoewel dit donker is – en vergly weer, en elke tafereel het ‘n eie storie van mensegebeure maar ook van drome. Dis eers by die bestemming, wanneer ek afklim en die groot groep digters op die perron gewaar, almal met salige glimlagte op die gesigte al kon ek sien hoe glim die messe en die strydbyltjies in sommige moue, dat ek verneem (maar ook net omdat ek nuuskierig is en aandring want my kollegas is diskreet) dat dit Marlise is wat die reis so gemaklik en sprokiesagtig maak, dat sy die disse opgetower het en die nag bevolk het met helder visoene van waarnatoe ons op pad is en waarvandaan ons kom. En so wragtie, toe moes ek hoor dat sy – terwyl ek (soos al die ander medereidigers) ingesluimer het op ritme van die tok-tok-tok – nog bowendien die stoker ook is! So ‘n reis in sulke veilige en bekwame hande is mos ‘n lewenservaring!”

Heilna du Plooy:

 

‘n Rympie vir Marlise

Hulle het gesê die geld gaan opraak,

dis waarom hulle minder boeke maak

Dit het die woordsmede benoud laat dink:

Hoe vreeslik as die toekoms woordloos wink!

Ongelees is woorde mos op ‘n anoreksiese kuur;

hulle staan veroordeel met die rug teen die muur.

Maar Marlise gaan sit en bou ‘n wye werf

dat lesers en skrywers mekaar se woorde kan erf.

In die kuberdorp is daar vir elkeen ‘n woning

en in elke kamer kraai iets anders koning.

Daar is neste vir verse en blogs en resensies,

daar is nisse vir groot gedagtes en klein wensies.

Die webmeester ken al die gange van die groot labirint;

sy werskaf tot sy vir elke bydrae ‘n plekkie vind.

Nou dans baie woorde in ‘n uitdyende kring

waarin selfs hierdie rympie se dankie kan saamsing.

Jeffreysbaai

3 April 2014

 

Tom Gouws: “LiefMarlise, dankie vir die eerlike en behendige hartgrondelikheid waamee jy Versindaba verpak. Diep waardering.”

Luuk Gruwez: “Dag Marlise, ik prijs mij gelukkig dat jij elke maand weer bereid bent om een volslagen digibeet als ik onder je vleugels te nemen en ervoor te zorgen dat zijn teksten in de rubriek ‘Wisselkaarten’ telkens weer in de juiste outfit op het podium van Versindaba mogen verschijnen, alsof zij niet de minste hinder ondervinden van het digitale onvermogen van zijn schrijver. Maar evenzeer voel ik mij bevoorrecht doordat jij een brug bouwt tussen – in mijn geval – Hasselt en jouw Stellenbosch, waar ik ooit te gast mocht zijn. Ik koester voor jou en Louis de warmste sympathie en hoop dat je met een blikverruimend webblad als Versindaba ook in de toekomst en tot in lengte van dagen de heimwee bevorderende relatie van onze beide continenten zult blijven ondersteunen. Veel moed om het allemaal vol te houden in een tijd waarin alles van waarde, naar het woord van Lucebert, meer en meer weerloos is.”

Joan Hambidge: “Marlise Joubert en Versindaba – Die waarde van hierdie webblad vir my as digter is dat ‘n mens ‘n gedig stuur na ‘n webblad waar daar lewe is. Vir my is dit nodig om ‘n gedig te publiseer sodat dit “buite” my kan asemhaal. Hierna kan ek dit verbeter of kallibreer. Marlise het ook deur die jare altyd flink gereageer op my gedigte, resensies en kritieke op die webblad. Hierdie soort proses van (voorlopige) publikasie van ‘n gedig wat dan transformeer en binne bundelverband ‘n nuwe identiteit kry, moet beslis nie onderskat word nie. Hierom dan ‘n gedig:

Bedizen

Kon nooit musiekteorie begryp:

daardie skewe, mal figuurtjies

vasgevang op die notebalk:

knope van doringdraad.

“Leen” my suster se teorie-boek

tot die klavieronderwyseres,

streng, bebrilde oujongnooi,

haar bolla styfgedraai, ‘n solsleutel,

dié bedrogspul aan die kaak stel

en my ma besef daar’s geen musiek

te make uit haar aweregse, buite-kind.

Maar die musiek van woorde,

dié boei my reeds van jongsaf:

die osse-wat-aanstap-in-die-stowwe,

die verkluimende Klara Majola en veral

die-geurige-nooi-in-‘n-nartjie,

wat op die maan se loskom wag

nes die Juffrou wat te-ver-geefs

klanke in onritmiese kinders inhamer.

My bloemlesing in standerd drie bult

onder hierdie metriese woordmusieke

se jambes en veral trochee’e.

Nou teen dusketyd, teen dusketyd

probeer ek die hart, sonder spyt,

se ritmes opteken, nee naskryf:

opskik, optooi, optakel, ja ópDirk.

© Joan Hambidge

Amanda Lourens: “Die blote bestaan van Versindaba, nog voor ’n mens die betekenis daarvan vir die Suid-Afrikaanse literêre wêreld in oënskou neem, ondermyn elke woord wat al ooit gespreek is oor die “irrelevansie” van die poësie. Voorwaar kan geen randaktiwiteit soveel belangstelling en gesprek ontlok nie. In ’n baie kort tyd het Marlise die blad uitgebou tot dié ruimte vir die studie van en gesprek oor die Afrikaanse en Nederlandse poësie. Dit is waarheen jy jou eerste wend vir resensies en gesprekke van gehalte; ook vir prikkels van allerlei aard uit die verskeidenheid van blogs en menings. Wat dan ook merkwaardig is, is om die groei in die publikasie van nuwe bundels (en die toename in gehalte) oor die laaste vyf jaar op te let, en dan te wonder of dit dalk te danke is aan die soort kreatiewe simbiose wat Versindaba tussen lesers en produksie skep? Bravo, Marlise – ons wag op die volgende vyf!”

Bernard Odendaal:

Te boek by Marlise (en Louis)

Die jonger boertjies van die woordvallei

dink verniet hul verse wei op tóénterveld;

nog anderdag wou net die doodswyg hier gedy.

Toe kom jul Versindabas, jul koöp op die Web

met pioniersaad, sê, op die boek te kry.

Nou, as bundels stoet maak, of koers soos troppe wild,

verbeel ons ons by julle pensdiep in die skuld.

Leon Retief: “Liewe Marlise: ek wonder of jy destyds geweet het wat jy aanpak! Maar dankie tog dat jy dit gedoen het! Ek wonder ook of jy weet wat Versindaba als vir so baie mense beteken – vir my nie net die persoonlike plesier om gedigte en gedagtes te lees nie maar ook om vertaalde Afrikaanse gedigte hier in Canuckistan aan Kanadese bekend te stel – iets wat vir my werklik baie beteken. Dankie nogmaals!”

Alfred Schaffer: “Beste Marlise, dank voor al je harde werk en goed zorgen. Je hebt van Versindaba (samen met Louis) echt “’n tuiste” gemaakt voor iedereen die van poëzie houdt, Afrikaanse én Nederlandse. Ik denk dat veel gedichten niet gepubliceerd zouden zijn, en zelfs geschreven (als ik nu denk aan de speciale schrijfwedstrijden) zonder Versindaba – een internetplatform dat voor iedereen open staat, voor de stille lezer én de kletskous, voor beginnende én gevestigde dichter. Van harte gefeliciteerd met de eerste 5 jaar!”

Marlies Taljard: “Marlise, in ‘n tyd waarin al hoe minder mense lees, en veral poësie lees, het jy daarin geslaag om poësie deel te maak van gemiddelde mense se belangstellingsveld – eers deur die Versindaba Poësiefeeste en die afgelope 5 jaar deur middel van die gewilde Versindaba-webblad. Die kanoniserende bydrae van dié webblad kan kwalik onderskat word. Die hoogstaande kwaliteit debat wat tans op Versindaba gevoer word, stimuleer nie net die uitgewersbedryf nie, maar het ook ‘n belangrike meningvormende funksie in dié sin dat dit bydra tot die akademiese beoefening van literêre kritiek én vir die deursnee poësieleser riglyne verskaf oor wyses waarop gedigte gelees, waardeer en beoordeel kan word. Die belangrikste is egter dat dit Afrikaanse digters ‘n publikasieforum van hoogstaande gehalte bied en kreatiewe uitsette stimuleer. Hoe sê mens daarvoor dankie …?”

Yves T’Sjoen: “Lieve Marlise, het is nu enkele jaren dat we elkaar – meestal van op afstand en ergens elders op een ander halfrond – hebben leren kennen. Onvergetelijk zijn de gesprekken aan de oever van de Eerste Rivier in Stellenbosch, de viering van de verjaardag van Breyten Breytenbach in september bij jullie thuis. Ook de meer afstandelijke gesprekken, alleen in de meest letterlijke zin des woords, zijn hartverwarmend. Klunzig als ik ben met blogs en andere digitale tools bied je altijd een helpende hand en jouw onbaatzuchtige erkentelijkheid voor de berichten die ik vanuit Gent stuur, is telkens weer verblijdend. We moeten méér tijd hebben om over poëzie en beeldende kunst te praten en ik weet dat die tijd ooit aanbreekt. In zijn debuut Rode oever nam Arjen Duinker de regels op: “Veel tijd is er niet//Geen bezwaar/Verzamel verder!”. Om te besluiten met: “Noem de dingen bij hun naam/Eet ze op!//Is morgen onzichtbaar voor de logica?”. We hebben de logica niet nodig om de dingen bij hun naam te noemen. Die gedachte maakt onze wederzijdse talen zo zinvol. Alle hartelijks en gefeliciteerd met alles wat je altijd weer verwezenlijkt.”

Gisela Ullyatt: “Versindaba laat my altyd willekeurig dink aan die ou gesegde ‘voor in die wapad brand ‘n lig’. Die ‘wapad’ stel vir my die webblad self voor, wat dus die weg baan vir die Afrikaanse poësie. Terselfdertyd spruit afdraaipaadjies uit hierdie Afrikaanse wapad wat uit anderstalige poësie bestaan. Kuns en ander wonderlike uiteenlopende onderwerpe bevind hulle ook in  hierdie vertakkings van die wapad. Die ‘lig’ in die gesegde is Marlise Joubert wat met haar fakkel altyd seker maak dat die Versindaba-wapad vars grond het vir begaanbaarheid en nie te papgery en uitgetrap raak nie. Dus is die leser altyd bewus van die vroulike ‘touch’ op die webblad: keurig versorging deur ‘n webmeester wat self ‘n digter is en die uitgewersbedryf ken. Haar bedrewenheid met moderne tegnologie verseker die ‘manlike’ deel van die webblad. ‘n Aantrekliker vertoonruimte vir poësie kan ek my kwalik voorstel. Veels geluk, Versindaba, en mag julle olielampies nog lank skyn!”

/ 28 April 2014