Posts Tagged ‘Mellet Moll’

Wenners van die kompetisie “Die Fisika as poësie”-kompetisie

Wednesday, June 8th, 2022

 

 

Die volgende is as die 10 beste gedigte in die kompetisie “Die Fisika as Poësie”-kompetisie aangewys (in alfabetiese volgorde vogens digters):

 

Nini Bennett – My octopus teacher & Nefolitos

Zandra Bezuidenhout – Digterslaboratorium

Franco Colin – Breinskandering & Stephen Hawking

Joan Hambidge – Die gedig as beurtkrag

Johann Lodewyk Marais – Pofadder & Gretha Thunberg

Mellet Moll – Uurwerk

Gerard Scharn – over het kalibreren van morfogenetische velden

 

Mellet Moll. Einstein en Tagore: Die ringdans van atome

Saturday, April 23rd, 2022

 

Einstein en Tagore in Berlyn

 

“The water in a vessel is sparkling; the water in the sea is dark. The small truth has words which are clear; the great truth has great silence.” – Rabindranath Tagore

Ek het in my vorige essay oor die ontmoeting van ingenieurswese en poësie gespekuleer oor die moontlike transdissiplinariteit tussen hierdie oënskynlik disparate velde aan die hand van verskeie korrelate uit ander dissiplines en professies; geskiedkundige en rigtinggewende geleenthede; asook rolmodelle hier ter plaatse wat op die een of ander wyse vir my as bakens dien.

In daardie essay het ek my diskoers afgesluit deur kortliks te verwys na die ikoniese ontmoeting op 14 Julie 1930 in Berlyn tussen Albert Einstein, die beroemde fisikus; en Rabindranath Tagore, die beroemde mistikus en digter. Aangesien beide persone natuurlik wyd gereis het, was daar inderdaad verskeie ontmoetings tussen hulle, alhoewel die ontmoeting van 14 Julie 1930 omvattend op rekord geplaas en gedokumenteer is.

Om die ontmoeting en verwantskappe tussen die wetenskappe en poësie te oorweeg, sou noodwendig beteken dat hierdie ontmoetings meer noukeurig bestudeer moet word aangesien dit júís hulle oogmerk was om gemeenskaplikhede, maar ook verskille, te bespreek en saam by te dra tot hierdie transdissiplinêre korpus.

I.

Albert Einstein (1879 -1955) was ’n teoretiese fisikus en word beskou as die grootste wetenskaplike van die twintigste eeu en moontlik een van die grootste wetenskaplikes van alle tye – daar bestaan inderdaad verskeie publikasies waarin wetenskaplikes in rangorde gelys word op grond van die omvang van hulle bydraes. Hoewel dit ’n oorweldigende taak is om so ’n lys saam te stel en byvoorbeeld wetenskaplikes uit die Griekse en Romeinse beskawings; wetenskaplikes uit die Middeleeue; wetenskaplikes uit die Renaissance; en wetenskaplikes sedert die Industriële Rewolusie met mekaar te vergelyk, is dit opmerklik dat Einstein die mees gereelde naam bo-aan die lys bly. Miskien is dit gedeeltelik toe te skryf aan Newton se beroemde stelling dat hy (Newton) op die skouers van reuse gestaan het. Miskien het Einstein dus ook.

Einstein is verantwoordelik vir die spesifieke en algemene relatiwiteitsteorie en het reuse bydraes gelewer tot die ontwikkeling van kwantummeganika, en die kosmologie. Hy is vereer met die Nobelprys vir Fisika (1921) vir sy uiteensetting van die fotoëlektriese effek en “vir sy diens gelewer aan teoretiese fisika”.

In 1999 is Einstein as “Persoon van die Eeu” deur Time Magazine benoem. Hierdie populariteit het ook gelei tot die mildelike gebruik van die Einstein-as-genie-idee in advertensies en bemarking; dit sluit selfs die registrasie van Albert Einstein as ’n handelsmerk in.

’n Eenheid in fotochemie, die Einstein; die chemiese element einsteinium; asook die asteroïede 2001 Einstein is ter ere na hom genoem.

Einstein is in Ulm in die Koninkryk van Württemberg, Duitsland gebore. Sy ouers was Hermann Einstein, ’n veerbedverkoopsman wat later elektrochemiese werke bedryf het en sy vrou Pauline. Alhoewel die familie van nie-ortodokse Joodse herkoms was, woon Einstein ’n Katolieke elementêre skool by en neem op aandrang van sy moeder vioollesse.

Einstein het as kind modelle en meganiese toestelle vir sy eie genot gebou, maar is as ’n stadige leerder geag, moontlik omdat hy menssku was en lang tye spandeer het met nuut verworwe kennis. Hy het eers op twaalfjarige ouderdom wiskunde begin leer en gerugte dat hy op skool “gesukkel” het, is ongegrond – hy het bloot nie op daardie stadium buitengewone intellektuele uitsette gelewer nie. Twee van Einstein se ooms het sy intellektuele belangstellings gevoed gedurende sy kinder- en vroeë tienerjare deur boeke oor wiskunde en wetenskap vir hom te gee om te lees.

In 1894, ná die mislukking van sy pa se elektrochemiese besigheid, trek die Einsteins van München na Pavia, Italië, naby Milaan en Einstein bly agter om sy skoolopleiding te voltooi.

Nadat hy nie die liberale kunste-gedeelte van die Eidgenössische Technische Hochschule (Federale Switserse Politegniese Universiteit in Zürich) se toelatingseksamen die volgende jaar kon slaag nie, word hy deur sy familie gestuur na Aarau, Switserland, om sy sekondêre skoolopleiding dáár te voltooi. Hier ontvang hy sy diploma in 1896 en word daarna toegelaat tot die Eidgenössische Technische Hochschule. Daardie selfde jaar verwerp hy sy Duitse burgerskap en word staatloos.

In 1898 ontmoet hy vir Mileva Marić, ’n Serwiese klasmaat (en vriendin van Nikola Tesla) op wie hy verlief raak. In 1900 verwerf hy sy onderrigdiploma aan die Eidgenössische Technische Hochschule en word aanvaar as Switserse burger in 1901. Gedurende hierdie tyd bespreek Einstein sy wetenskaplike belangstellings met ’n binnekring van vriende, insluitend Mileva wat swanger raak met haar en Einstein se buite-egtelike dogter, Liserl. Laasgenoemde is in Januarie 1902 gebore. Wat van haar geword het, is onbekend.

Einstein trou met Mileva in 1903. Einstein het die ruimte wat Mileva, ’n wiskundige, hom gegun het om te werk, hoog op prys gestel. Die huwelik was inderdaad ook ’n intellektuele kompromis.

Na sy graduering kon Einstein nie ’n onderrigpos vind nie, meesal omdat sy houding – ’n jong en uitdagende intellek – skynbaar die meeste van sy professore geïrriteer het. Hy het wel daarin geslaag om ’n pos as tegniese assistent-patenteklerk by die Switserse Patentekantoor in 1902 te bekom. Daar het Einstein die waarde van uitvinders se patentaansoeke beoordeel vir ontwerpe wat ’n kennis van fisika vereis het. By tye het hy ontwerpsfoute reggemaak terwyl hy die uitvoerbaarheid van hul werk oorweeg het.

Op 14 Mei 1904 word Einstein se seun, Hans Albert Einstein gebore en sy seun Eduard in 1910. Ook gedurende 1904 word Einstein se posisie by die Switserse Patentekantoor permanent gemaak. Hy verwerf sy doktoraal nadat sy tesis, On a new determination of molecular dimensions voltooi is in 1905.

In dieselfde jaar skryf hy vier artikels wat die fondasie sou lê vir moderne fisika, sonder dat hy omring was deur wetenskaplike literatuur om na te verwys, óf die luukse van wetenskaplike kollegas om die teorieë mee te kon bespreek:

  • In die eerste artikel pas hy die beginsels van kwantumteorie (soos ontwikkel deur die Duitse fisikus, Max Planck) toe op die verskynsel van lig, ten einde die fotoëlektriese effek te verklaar. Hierdie verskynsel vind plaas wanneer materiaal elektries gelaaide partikels vrystel wanneer dit aan lig blootgestel word.
  • In die tweede artikel bewys Einstein eksperimenteel dat atome bestaan deur die verskynsel van Brown-beweging te ontleed.
  • In die derde, (en mees beroemde) artikel konfronteer Einstein die oënskynlike teenstrydigheid tussen twee fundamentele beskouings in fisika, naamlik Newton se konsep van absolute tyd en ruimte, teenoor Maxwell se voorstel dat die spoed van lig konstant is. Ten einde hierdie probleem op te los, stel Einstein die spesiale relatiwiteitsteorie voor, naamlik dat die wette van fisika dieselfde bly vir liggame wat in verskillende ruimtes beweeg (met ander woorde met snelhede relatief tot mekaar), en dat die spoed van lig ’n konstante is in alle ruimtes.
  • Die vierde artikel ondersoek die fundamentele verwantskap tussen massa en energie. Hierdie konsepte is voorheen as onverwant beskou. Hy toon aan dat die verwantskap deur die beroemde vergelyking E = mc², voorgestel word, waar c die konstante spoed van lig is.

 

Hierdie artikels trek veral die aandag van Planck in sy rol as redakteur van teoretiese fisika by die joernaal Annalen der Physik. Die meeste fisici stem egter saam dat drie van daardie artikels (oor die fotoëlektriese effek; Brown-beweging; en spesiale relatiwiteit) Nobelpryse verdien. Slegs die fotoëlektriese effek sou egter wen. Dit is ironies, omdat Einstein veel meer bekend sou raak vir relatiwiteitsteorie. Wat hierdie artikels van belang maak, is dat Einstein sonder huiwering ’n idee van teoretiese fisika geneem het tot by die logiese gevolge daarvan en daarin geslaag het om eksperimentele resultate te verduidelik wat wetenskaplikes vir jare verstom het.

Die artikels word in 1905 gepubliseer in die Annalen der Physik. Daar word algemeen hierna verwys as die Annus Mirabilis Papers (vanuit Latyn: “Wonderbaarlike jaar”).

Einstein brei vervolgens sy teorie uit om die invloed van gravitasie in te sluit en publiseer in 1916 ’n verdere artikel wat die algemene relatiwiteitsteorie, asook sy teorie oor gravitasie voorstel. Hy gebruik die algemene relatiwiteitsteorie om die struktuur van die heelal te modelleer. Hy gaan hierna voort om verskeie probleme in kwantumteorie aan te spreek, insluitend sy uiteensetting van partikelteorie en die beweging van molekules; en die kwantumteorie van radiasie. Hierdie konsepte het die grondslag gelê vir die fotonteorie van lig.

In 1914 verhuis Einstein na Berlyn en sluit by die Pruisiese Wetenskapakademie aan en later die Humboldt Universiteit in Berlyn. In hierdie tyd verbrokkel sy huwelik met Mileva wat kort na hulle aankoms terugkeer na Zürich. Hulle sou uiteindelik in 1919 skei. In 1917 word Einstein die direkteur van die Kaiser Wilhelm Instituut vir Fisika. Hy aanvaar ook weer Duitse burgerskap.

Eers in 1921 ontvang hy uiteindelik die Nobelprys vir Fisika. Dit word dikwels gedebatteer dat hy teen 1920 reeds die bekendste fisikus van sy tyd was en dat hierdie laat verering, asook die feit dat sy talente meer as een Nobelprys werd was, moontlik toe te skryf kon wees aan beide sy Joodse herkoms asook die feit dat sommige beoordelaars die vernuwing van sy teorieë verwerp of selfs nie verstaan het nie.

Einstein ontwikkel op hierdie stadium ’n liefdesverhouding met sy niggie, Elsa Löwenthal, met wie hy in 1919 trou. Sy sterf in 1936 (kort na hulle aankoms in die VSA). Einstein het verskeie ander kortstondige verhoudings gehad gedurende hulle huwelik, asook na haar afsterwe.

In 1933, terwyl Einstein die Verenigde State besoek, word Adolf Hitler die staatshoof van Duitsland. Einstein met sy Joodse agtergrond en as uitgesproke teenstander van die Nazi-regering, besluit om aan te bly in die Verenigde State. Hy sluit by Princeton Universiteit aan en word in 1940 ’n Amerikaanse burger. Met die uitbreek van WO II is Einstein deel van ’n groep wetenskaplikes wat President Franklin D. Roosevelt daarop gewys het dat Duitsland besig was om kernwapens te ontwikkel en dat die Verenigde State ’n soortgelyke program moes loods.

In 1952 stel die Israelse regering voor dat hy die pos van tweede president aanvaar, maar hy wys die aanbod van die hand.

Einstein se religieuse beskouing word oor die algemeen as deïsties gesien: Hy het geglo in ’n “God wat homself ontbloot in die harmonie van alles wat bestaan, nie in ’n God wat homself bemoei met die noodlot en aksies van mense nie.” Hy het sy geloof soos volg opgesom: “My geloof bestaan uit ’n nederige bewondering vir die onnabootsbare verhewe gees wat homself ontbloot in die geringste detail wat ons met ons brose en swak verstand kan waarneem.” Hy het ook verklaar dat hy simpatie gehad het vir Spinoza se filosofie, maar dat hy nie geglo het in ’n persoonlike god wat homself bemoei met die dagtake van mense nie. Hy het ook dikwels na homself as ’n “diep godsdienstige ongelowige” verwys.

Op politieke vlak het Einstein homself as ’n pasifis met medemenslikheid beskou. Elders het hy beweer: “Ek glo Gandhi se beskouing was die mees verligte van alle politieke mense van ons tyd. Ons moet streef om dinge in sy gees te doen: Om nie geweld te gebruik om vir ons oortuigings te veg nie, en deur nie deel te neem aan enigiets wat ’n euwel is nie.”.

Na WO II het Einstein homself bearbei vir kernontwapening en ’n wêreldregering. Einstein, Albert Schweizer en Bertrand Russell het geveg teen kerntoetse en -bomme. Met die Pugwash Konferensies oor Wetenskap en Wêreldsake het die Russell-Einstein Manifes die lig gesien.

Hy is oorlede op 18 April 1955 in Princeton, New Jersey. Einstein se brein is in ’n fles bewaar deur dr. Thomas Stoltz Harvey, die patoloog wat die na-doodse ondersoek op Einstein uitgevoer het.

Einstein was ook bekend vir sy wye belangstellingsveld, sy liefde vir die kunste – veral musiek, sy sin vir humor, asook sy charisma en suiwer (hoewel soms hardkoppige) gesprekvoering. Dit alles saam het hom geliefd gemaak en het van hom die wetenskap se eerste superster gemaak in die populêre kultuur.

II.

Rabindranath Tagore (1861 – 1941) is tydens die Britse koloniale oorheersing van Indië in ’n ryk Brahmaanse familie gebore wat in Kalkutta gewoon het. Sy vader, Debendranath Tagore (1817-1905) was een van die leiers van die Brahmo Samaj, oftewel die “Vereniging van Godsoekers”. Sy moeder, Sarada Devi, het gesterf toe hy nog jonk was.

In 1883 is Tagore met Mrinalini Devi (gebore Bhabatarini) getroud toe sy slegs tien jaar oud was. Die egpaar het vyf kinders gehad, waarvan slegs een oorleef en volwassenheid bereik het.

Rabi, soos hy bekendgestaan het, die jongste van dertien oorlewende kinders, se oudste broer, Dwijendranath was ’n filosoof en digter. ’n Ander broer, Satyendranath, was die eerste Indiër wat aangestel is in die Indiese staatsdiens (wat op daardie stadium uitsluitlik uit amptenare van Westerse herkoms bestaan het). Nog ’n broer, Jyotirindranath, was ’n musikant, komponis en dramaturg. Sy suster, Swarnakumari, was ’n romanskrywer. Jyotirindranath se vrou, Kadambari Devi, was ’n geliefde vriendin en haar selfdood in 1884 het ’n lewenslange effek op hom gehad.

Tagore het formele skoolopleiding vermy. Sy broer Hemendranath het hom getutor en ook sy fisiese ontwikkeling geslyp. Hy het kuns, anatomie, geografie, geskiedenis, letterkunde, wiskunde, Sanskrit, en Engels bestudeer. Hy sou later sê “formele opleiding verhelder nie kennis nie, dit ontwikkel slegs nuuskierigheid”.

Tagore reis saam met sy pa sedert die ouderdom van elf en besoek verskeie eiendomme van die familie dwarsoor Indië tot by die Himalajagebergtes. Op weg lees Tagore biografieë, geskiedenis, sterrekunde, wetenskap en Sanskrit, asook die poësie van Kālidāsa. Tydens hierdie reise het hulle gereeld die Goue Tempel by Amritsar besoek. Hy onthou soos volg:

“The Golden Temple of Amritsar comes back to me like a dream. Many a morning have I accompanied my father to this Gurudarbar of the Sikhs in the middle of the lake. There the sacred chanting resounds continually. My father, seated amidst the throng of worshippers, would sometimes add his voice to the hymn of praise, and finding a stranger joining in their devotions they would wax enthusiastically cordial, and we would return loaded with the sanctified offerings of sugar crystals and other sweets.”

Dit gee aanleiding daartoe dat hy ses gedigte skryf, asook ’n aantal artikels wat in Bengaalse kindertydskrifte geplaas is.

Na sy terugkeer voltooi hy in 1877 ’n volledige versameling gedigte, insluitend ’n lang epiese gedig wat hy, as ’n grap, toeskryf aan ’n nuut ontdekte manuskrip van ’n fiktiewe sewentiende-eeuse digter bekend as Bhānusiṃha. Dit word so deur gesaghebbendes in die destydse literêre sisteem aanvaar.

Hy debuteer in 1882 in Bengaals met Bhikharini (“Die bedelvrou”) en volg dit op met ’n digbundel Sandhya Sangit. Hy studeer daarna by ’n staatskool in Brighton, Sussex, Engeland in ’n huis wat aan die Tagore-familie behoort. Daarna bestudeer hy vir ’n kort tydjie Regsgeleerdheid by die Universiteit van Londen, maar laat vaar hierdie studies wanneer hy Shakespeare ontdek en laasgenoemde se dramas saam met ’n onafhanklike groep bestudeer. Hy word ook diep getref deur die Engelse, Ierse en Skotse volksmusiek.  Hy keer uiteindelik terug na Indië sonder dat hy enige kwalifikasies verwerf het, maar met die doel om sy nuut verworwe kennis te verenig met sy kennis van die Indiese literêre tradisies. Hierna publiseer hy verskeie digbundels, romans en kortverhale. Dit het ’n wesentlike invloed op veral die Bengaalse tradisie.

Tagore vestig homself as ’n ikoniese Bengaalse digter, filosoof, dramaturg, romanskrywer en mistikus wat sy roem veral aan sy gedigte te danke gehad het. Hy skep ’n korpus letterkunde wat nader aan gesproke Bengaals is as dié van ander skrywers. Alhoewel hy hoofsaaklik in Bengaals skryf, vertaal hy baie van sy werk self in Engels: In dié tekste word beide sy kennis van Westerse en Indiese kulture vergestalt.

In 1901 stig hy die Santi-Niketanskool in Bolpur, 180 km van Kalkutta, wat later tot ’n universiteit gegroei het. Tagore het graag oor sosiale en politieke onderwerpe geskryf en in sy wêreldbeskouing doelbewus gestreef na ’n harmonieuse verband tussen die Westerse en Oosterse filosofieë, godsdienste en kulture. As sodanig het hy ’n belangrike rol in die bevryding van Indië gespeel – hy was allereers ’n humanis, maar ook ’n universalis; ’n internasionalis en ’n passievolle antinasionalis wat die Britse Raj openlik veroordeel het.

Tagore het in verskillende lande klas gegee en het Europa en Amerika gereeld besoek, veral nadat hy die Nobelprys vir Letterkunde in 1913 ontvang het. ’n Treurspel met die Engelse titel, The King of the Dark Chamber (1910), en verskeie romans, waarvan Gora (1908) deur sommige kritici belangriker geag word as Rudyard Kipling se skildering van die Indiese lewe in Kim (1901), vorm deel van sy oeuvre. Tagore is die eerste nie-Europeër asook die eerste lirikus om die Nobelprys vir Letterkunde te wen. Hy het nie net Bengaalse letterkunde en kuns hervorm met die kontekstuele modernisme van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu nie – hy het sy invloed ook in Bengaalse musiek laat geld. Tagore was immers sedert sy jeugjare deeglik onderlê in die geskiedenis, astronomie, die moderne wetenskappe, talle biografieë en die Sanskrit.

Dit is egter as digter wat Tagore groot bekendheid verwerf het. Sy vertaling van sy eie Gitanjali (1909) het respek afgedwing. In 1950 is sy gedig “Jana-Gana-Mana” (Engels: “Lord of the heart of the people”) getoonset en het dit die volkslied van Indië geword; ook sy gedig “Amar Shonar Bangla” het die liriek van Bangladesj se volkslied geword; so ook is die volkslied van Sri Lanka gebaseer op ’n gedig van hom.

In Mei 1930 bied Tagore ’n reeks lesings aan die Universiteit van Oxford aan wat handel oor die aard van die menslike natuur, spiritualiteit en die ervaring van die werklikheid. ’n Jaar later word hierdie lesings gebundel as The Religion of Man (1931). Hierdie teks transendeer alle grense van letterkunde, metafisika en die wetenskappe en vorm ’n enorme grondslag om die transdissiplinariteit van hierdie velde te verstaan. Trouens, dit kan as bronteks in enige van hierdie genoemde velde dien.

III.

“Our passions and desires are unruly, but our character subdues these elements into a harmonious whole. Does something similar to this happen in the physical world? Are the elements rebellious, dynamic with individual impulse? And is there a principle in the physical world which dominates them and puts them into an orderly organization?”

— Tagore in gesprek met Einstein, 14 April 1930.

Tagore en Einstein het vir die eerste maal in 1926 ontmoet, maar die gesprek is nooit op band geneem nie. In 1930 het hulle 4 keer ontmoet. Die eerste twee gesprekke is gepubliseer; die gesprek van 14 Julie het verskyn in The New York Times (10 Augustus 1930); en die gesprek wat op 19 Augustus plaasgevind het, is gepubliseer in die New York-gesetelde tydskrif, Asia (Maart 1931).

Die ikoniese ontmoeting van 14 Julie 1930 is wyd bespreek en het op baie vlakke die argumente van beide denkskole beklemtoon. Dit vind plaas aan huis by Albert Einstein aan die buitewyke van Berlyn. Die twee intellektuele reuse het tydens hierdie ontmoeting een van die mees stimulerende gesprekke gehad: ’n gesprek waartydens hulle die eeu-oue friksie tussen die wetenskap en religie bespreek en dieper ontgin.

In Science and the Indian Tradition: When Einstein Met Tagore is hierdie ontmoeting se intellektuele en historiese belang belig binne die groter gesprek van die intellektuele renaissance wat posgevat het in Indië tydens die vroeë twintigste eeu en wat gelei het tot ’n osmose van Indiese tradisies en die sekulêre Westerse wetenskaplike doktrines. In die volgende uittreksel van Tagore en Einstein se gesprek (14 Julie 1930) word die definisies van die wetenskap, skoonheid, bewussyn en filosofie in ’n meesterlike dialoog verwoord waarin die fundamentele vrae rondom die menslike bestaan aangespreek word:

EINSTEIN: Do you believe in the Divine as isolated from the world?

TAGORE: Not isolated. The infinite personality of Man comprehends the Universe. There cannot be anything that cannot be subsumed by the human personality, and this proves that the Truth of the Universe is human Truth.

I have taken a scientific fact to explain this — Matter is composed of protons and electrons, with gaps between them; but matter may seem to be solid. Similarly, humanity is composed of individuals, yet they have their interconnection of human relationship, which gives living unity to man’s world. The entire universe is linked up with us in a similar manner, it is a human universe. I have pursued this thought through art, literature and the religious consciousness of man.

EINSTEIN: There are two different conceptions about the nature of the universe: (1) The world as a unity dependent on humanity. (2) The world as a reality independent of the human factor.

TAGORE: When our universe is in harmony with Man, the eternal, we know it as Truth, we feel it as beauty.

EINSTEIN: This is the purely human conception of the universe.

TAGORE: There can be no other conception. This world is a human world — the scientific view of it is also that of the scientific man. There is some standard of reason and enjoyment which gives it Truth, the standard of the Eternal Man whose experiences are through our experiences.

EINSTEIN: This is a realization of the human entity.

TAGORE: Yes, one eternal entity. We have to realize it through our emotions and activities. We realized the Supreme Man who has no individual limitations through our limitations. Science is concerned with that which is not confined to individuals; it is the impersonal human world of Truths. Religion realizes these Truths and links them up with our deeper needs; our individual consciousness of Truth gains universal significance. Religion applies values to Truth, and we know this Truth as good through our own harmony with it.

EINSTEIN: Truth, then, or Beauty is not independent of Man?

TAGORE: No.

EINSTEIN: If there would be no human beings anymore, the Apollo of Belvedere would no longer be beautiful.

TAGORE: No.

EINSTEIN: I agree with regard to this conception of Beauty, but not with regard to Truth.

TAGORE: Why not? Truth is realized through man.

EINSTEIN: I cannot prove that my conception is right, but that is my religion.

TAGORE: Beauty is in the ideal of perfect harmony which is in the Universal Being; Truth the perfect comprehension of the Universal Mind. We individuals approach it through our own mistakes and blunders, through our accumulated experiences, through our illumined consciousness — how, otherwise, can we know Truth?

EINSTEIN: I cannot prove scientifically that Truth must be conceived as a Truth that is valid independent of humanity; but I believe it firmly. I believe, for instance, that the Pythagorean theorem in geometry states something that is approximately true, independent of the existence of man. Anyway, if there is a reality independent of man, there is also a Truth relative to this reality; and in the same way the negation of the first engenders a negation of the existence of the latter.

TAGORE: Truth, which is one with the Universal Being, must essentially be human, otherwise whatever we individuals realize as true can never be called truth – at least the Truth which is described as scientific and which only can be reached through the process of logic, in other words, by an organ of thoughts which is human. According to Indian Philosophy there is Brahman, the absolute Truth, which cannot be conceived by the isolation of the individual mind or described by words but can only be realized by completely merging the individual in its infinity. But such a Truth cannot belong to Science. The nature of Truth which we are discussing is an appearance – that is to say, what appears to be true to the human mind and therefore is human and may be called maya or illusion.

EINSTEIN: So according to your conception, which may be the Indian conception, it is not the illusion of the individual, but of humanity as a whole.

TAGORE: The species also belongs to a unity, to humanity. Therefore, the entire human mind realizes Truth; the Indian or the European mind meet in a common realization.

EINSTEIN: The word species is used in German for all human beings, as a matter of fact, even the apes and the frogs would belong to it.

TAGORE: In science we go through the discipline of eliminating the personal limitations of our individual minds and thus reach that comprehension of Truth which is in the mind of the Universal Man.

EINSTEIN: The problem begins whether Truth is independent of our consciousness.

TAGORE: What we call truth lies in the rational harmony between the subjective and objective aspects of reality, both of which belong to the super-personal man.

EINSTEIN: Even in our everyday life we feel compelled to ascribe a reality independent of man to the objects we use. We do this to connect the experiences of our senses in a reasonable way. For instance, if nobody is in this house, yet that table remains where it is.

TAGORE: Yes, it remains outside the individual mind, but not the universal mind. The table which I perceive is perceptible by the same kind of consciousness which I possess.

EINSTEIN: If nobody would be in the house the table would exist all the same — but this is already illegitimate from your point of view — because we cannot explain what it means that the table is there, independently of us.

Our natural point of view in regard to the existence of truth apart from humanity cannot be explained or proved, but it is a belief which nobody can lack — no primitive beings even. We attribute to Truth a super-human objectivity; it is indispensable for us, this reality which is independent of our existence and our experience and our mind — though we cannot say what it means.

TAGORE: Science has proved that the table as a solid object is an appearance and therefore that which the human mind perceives as a table would not exist if that mind were naught. At the same time, it must be admitted that the fact, that the ultimate physical reality is nothing but a multitude of separate revolving centres of electric force, also belongs to the human mind.

In the apprehension of Truth there is an eternal conflict between the universal human mind and the same mind confined in the individual. The perpetual process of reconciliation is being carried on in our science, philosophy, in our ethics. In any case, if there be any Truth absolutely unrelated to humanity then for us it is absolutely non-existing.

It is not difficult to imagine a mind to which the sequence of things happens not in space but only in time like the sequence of notes in music. For such a mind such conception of reality is akin to the musical reality in which Pythagorean geometry can have no meaning. There is the reality of paper, infinitely different from the reality of literature. For the kind of mind possessed by the moth which eats that paper literature is absolutely non-existent, yet for Man’s mind literature has a greater value of Truth than the paper itself. In a similar manner if there be some Truth which has no sensuous or rational relation to the human mind, it will ever remain as nothing so long as we remain human beings.

EINSTEIN: Then I am more religious than you are!

TAGORE: My religion is in the reconciliation of the Super-personal Man, the universal human spirit, in my own individual being.

Dit is te verwagte dat ’n ontmoeting tussen ’n digter en ’n wetenskaplike tot ’n hewige intellektuele debat kan lei. Hulle het op intellektuele vlak nooit werklik saamgestem nie, hoewel hulle respek vir mekaar se wêrelde duidelik was. Die gesprekke het plaasgevind op ’n stadium toe die wêreld ’n ekonomiese depressie, epidemies en politieke roeringe moes hanteer op ’n skaal wat nie voorheen beleef is nie. Dalk is ’n herbesoek van daardie dialoog in die moderne tyd júís so gepas om die vreemde digotomie tussen die wetenskappe en die filosofie te beklemtoon en te bepaal watter vordering daar gemaak is in die sistemiese beskouing van ’n vereniging van dissiplines. Miskien sou ons vandag vind dat die mistieke elemente in Tagore se wêreldbeskouing nader beweeg het aan die wetenskappe, hoewel daar ook baie teenargumente hierteen bestaan in ’n moderne wêreld waarin daar ’n baie sterk teenpool van neo-konserwatisme en fundamentalisme ontwikkel het.

Hoewel daar verskille in Einstein en Tagore se intellektuele interpretasie van verskynsels was, veral ten opsigte van die mens se verhouding tot die waarheid, waarin Tagore aanvoer dat waarheid in konteks tot die mens se belewenis daarvan staan en Einstein aanvoer dat dit universeel en onafhanklik van die mens is, was hulle wedersydse bewondering vir mekaar en vriendskap opvallend.

Daar is al na Tagore verwys as die digter met die intellek van ’n denker en na Einstein as die denker met die intellek van ’n digter. Daarom, miskien, was die ontmoetings nie bedoel om ’n gesamentlike gevolgtrekking te bereik nie, maar as die uitruil van idees tussen twee wêrelde.

Einstein het, as gevolg van hierdie gebrek aan konvergensie, die gesprekke later as onsuksesvol beskryf en dit toegeskryf aan probleme met kommunikasie (’n mens sou vermoed hy verwys na linguistiese verskille in die begrip van onderliggende konsepte deur beide van hulle). Einstein het egter mildelik bygedra tot ’n gedenkbundel ter viering van Tagore se sewentigste verjaardag. Insgelyks het Tagore ’n eredoktorsgraad van die Universiteit van Berlyn geweier as gevolg van die Nazi-party se houding teenoor Einstein. Hy reageer soos volg:

“…if the brutalities we read of are authentic, then no civilized conscience can allow compromise with them. The insults offered to my friend Einstein have shocked me to the point of torturing my faith in modern civilization.”

IV.

Miskien is die mooiste manifes vir die potensiële konvergensie van die wetenskappe en die mistieke soos verweef in poësie, vervat in Tagore se lesings wat hy in Mei 1930 kort voor die ikoniese ontmoeting by Oxford Universiteit gelewer het. Soos voorheen in hierdie essay genoem, is dit vervat in die publikasie The Religion of Man (1931). Dit staan bekend as die Hibbert-lesings.

Aangesien ek van mening is dat dit belangrik is dat hierdie teks in Afrikaans bestaan, veral as gevolg van die inspirasie en verwysingveld wat dit aan Afrikaanse digters kan bied, het ek gepoog om ’n uittreksel uit die aanhef tot die reeks lesings in Afrikaans te vertaal:

“Lig, die stralende energie van die skepping, het die ringdans van atome ontketen teen die agtergrond van ’n nietige hemel, so ook die dans van sterre in die uitgestrekte eensaamheid van ’n teater van tyd en ruimte. Die planete het hulle vuurdoop oorleef en vir eons in die son gegloei. Hulle was die koninkryke van die majestueuse traes, die stomverlatenes, wat nie die betekenis van hul eie blinde lotsbestemming geken het nie en reuse onsekerheid gehad het oor ’n toekoms waarin hulle heerskappy bedreig is.

Toe het daar ’n tyd gekom waar lewe die arena betree het in die mikroskopiese klein monosiklus van ’n sel. Deur die vermoë tot groei en aanpasbaarheid het dit die gewigtige grootsheid van dinge gekonfronteer en die betekenisloosheid van daardie grootsheid weerlê. Dit het ’n bewussyn ontwikkel, nie van die omvang nie, maar van die waarde van oorlewing waarmee dit kontinu verskerp en onderhou is in die meervoudige vertakkende paaie van die skepping, en sodoende die belemmerende traagheid van die natuur oorkom deur die wette van dieselfde natuur te gehoorsaam.

Maar die wonder van die skepping het nie geëindig in hierdie geïsoleerde lewenspikkel op weg na die onbekende nie. Menige selle het saamgebind in ’n groter geheel, nie deur akkumulering nie, maar deur ’n verbysterende vermoë om hulle komplekse interafhanklikhede te onderhou deur ’n volmaakte koördinering van funksionaliteite. Dit is die skeppingsbeginsel van enigheid, die heilige geheimenis van bestaan, wat alle ondersoek verbluf. Die groter saamgestelde eenhede het, op soek na groter vryheid van uitdrukking, liggame ontwikkel waarin organe die instrumente is om hulle doeltreffendheid te verbeter. Dit het die proses van evolusie laat voortmarsjeer in die ewig-ontvouende moontlikhede van lewe.

Die heilige beginsel van enigheid het hierdie interne interafhanklikheid verewig. Dit word openbaar in sommige van die vroegste stadia van evolusie van multisellulêre lewe op ons planeet. Die mees volmaakte uitdrukking daarvan is bereik in die menslike liggaam. Maar die allerbelangrikste is die feit dat die mens ook tot die gewaarwording van ’n meer subtiele liggaam buite die fisiese liggaam gekom het. Hy raak verlore in isolasie, maar vind ’n eie groter en meer getroue self in verwantskappe met ander. Sy multisellulêre liggaam word gebore en kom tot sterwe; sy meervlakkige humanitêre rol is onsterflik.

In hierdie enigheidsideaal besef die mens dat die ewigheid ook teenwoordig is in sy belewenis, asook die grensloosheid van sy liefde. Hierdie gewaarwording word uiteindelik meer as ’n subjektiewe idee – dit word ’n ontluikende waarheid…”

Bibliografie

  1. Folsing, A. Albert Einstein: A Biography. Viking Adult. 1997.
  2. Gosling, DL. Science and the Indian Tradition: When Einstein Met Tagore. Routledge. 2007.
  3. Gupta, UD. Rabindranath Tagore: A Biography. Oxford University Press. 2004
  4. Tagore, R. The Religion of Man: Being the Hibbert Lectures for 1930. Allen & Unwin Limited. 1958.

Wenner van Groot SA Rampe-digkompetisie: Joan Hambidge

Thursday, April 7th, 2022

 

 

 

Die wenner van Versindaba se digkompetisie oor groot SA rampe is Joan Hambidge met “Brand UCT Sondag 18 April 2021”. Die volgende twee gedigte word eervol vermeld: Mellet Moll se “Vaal Reefs, 10 Mei 1995” en Trienke Laurie se “Andries van Wyk”.

 

 

Brand UCT  Sondag 18 April 2021

 

I

‘n Stilfilm in slow motion

met die regisseur wat al die footage

by nabaat beskou:

‘n Ontploffende gasbottel

by Rhodes Memorial;

‘n sterk wind;

vuurballe wat in die lug opskiet,

aftuimel op geboue en ‘n biblioteek

verwoes tot die historiese meul

in ligte laaie laat; brandende bome

en lower teen die mure roesrooi …

‘n Brandweerman moedeloos

voor ‘n gebou; studente in Smuts Hall

wat red wat te onredde is soos Rhodes Must Fall

en Fees Must Fall.

 

II

Watter filmmaker sou hierdie Armageddon

kon verhaal? Altman of Visconti?

Wie sou die Inferno – so reg uit Dante –

filmies kon weergee? Polanski

of Béla Tarr?  Cinema vérité

of verbeelding?

In my opgeefsel: die kameraman

(soos in Sátántangó)

registreer alles, sodat werklike tyd

en filmiese tyd één

word in hierdie hellevaart:

‘n laaste skoot met die handkamera

(wat swiep en gly, opwaarts, afwaarts beweeg)

dan fokus op The burning library

(deur Edmund White),

terwyl ons lees op die skerm:

 

Al die veld is vrolik; al die voëltjies sing;

al die kriekies kriek daarbuit’; elke sprinkaan spring.

Al die koggelmannetjies kom om fees te vier;

hier galop ‘n goggatjie, daarso dans ‘n mier.

 

Al die veld is vrolik – C. Louis Leipoldt

 

© Joan Hambidge, 2022

 

 

***

 

 

Vaal Reefs, 10 Mei 1995

 

Die aarde sal haar losprys hier verhaal

van hulle wat mekaar vol goud behang

die minnaars wat die dieper klowe delf

die wyses wat by pasgebore gode kniel.

 

Die aarde sal haar losprys hier verhaal

van hulle wat hul dag se brood verdien

die werkers wat haar binneholtes soek

die mynbestuur wat oor hul almal waak.

 

Die aarde sal haar losprys hier verhaal

in die tweede skag by Vaal Reefs-myn

waar die ontslape slagoffers vanaand

onder die puin van ’n vergane loko rus.

 

Ek sal ’n krans gaan neerlê vir die 104

siele wat vir ewig in haar gange dwaal

en met die unies en die shop stewards

sal ek deur Orkney met my fakkel loop.

 

En wens dat elke nagtrein slegs ’n reis

vir ontheemde pelgrims na hul tuiste is.

 

© Mellet Moll, 2022

 

 

***

 

 

Andries van Wyk

 

Andries van Wyk vertel:

Dit was soos om ʼn fliek te kyk;

ek kon nie glo ek is deel daarvan.

Iewers vandaan herinner ek my:

Ek is ʼn opdrifsel

– deel van die lewenstroom?

 

Saam met my dryf letterlik:

mense katte honde meubels kratte –

die rivier se etter.

 

As iemand my nou sou vra:

Hoe gaan dit met jou?

En die antwoord is:

Dit gaan goed; ek lewe nog,

dan dra dit soveel meer gewig.

 

© Trienke Laurie, 2022

 

Mellet Moll. Madame Curie

Sunday, April 3rd, 2022

 

Madame Curie

(1867 – 1934)

 

My little Pierre, I want to tell you that the laburnum is in flower, the wisteria, the hawthorn and the iris are beginning. You would have loved it all. – dagboekinskrywing van Marie Curie.

 

En as die blomgetye in die verleiding

van ’n radioaktiewe winter sterf

verval sy in die energieveld van atome

van radium, polonium en uraan

wat onrustig in die donker glimmer.

 

Sy onthou die verlore liefde van Żorawski

wat oor haar ewebeeld in Warskou waak.

Maar Maria Skłodowska Curie sal saans

in die korridors van die Sorbonne rondswerf

en in die laboratorium by die Radium-Instituut

sal sy ’n laaste eksperiment uitvoer.

 

En later, op die plein by Place du Panthéon

waar Paul Langevin ook reeds lankal slaap

sal sy vir ewig in Pierre se arms rus

en hom vertel dat die wisterias weer blom.

 

© Mellet Moll, 2022

 

Mellet Moll. Waar poësie en ingenieurswese ontmoet

Wednesday, February 9th, 2022

 

Prof. Johan Botha kort voor sy afsterwe (foto deur die Suider-Afrikaanse Insitituut vir Bedryfsingenieurswese)

 

Om werk van gehalte te lewer, begin by die skryfproses en aksies ter verbetering daarvan (byvoorbeeld skryfskole); tweedens, gehalteversekering deur middel van keuring; derdens, gehalteversekering deur middel van resensering; en laastens gehalteversekering deur middel van kanonisering en in sommige gevalle bekroning.

Hierdie sistematiese benadering sou in die geval van ’n ingenieursproses tot verdere ondersoek lei na metodes om die standaard van poësie in elke fase te verbeter.

 

“Ingenieur Jacobs het sy vrou so lief gehad dat hy na haar dood ’n lewensgroot wasbeeld van haar gemaak het.”

Só begin Jan Rabie se grensverskuiwende kortverhaal. Hierdie openingsin wat soveel letterkundiges al onder oë gehad en wat dalk een van die mees ikoniese openingsinne in Afrikaans is, is vir my van persoonlike belang omdat dit my professie in ’n tydlose en eksistensiële dimensie vasvang.

I.

Dit was iewers in die middel 80’s toe ek as tweedejaarstudent in bedryfsingenieurswese aan die Universiteit van Pretoria in ’n lesinglokaal op die eerste vloer van die JG Strijdomgebou sit, in afwaging op my eerste lesing by die legendariese prof. Johan Botha. Hy was immers een van die baanbrekers van die ingenieursprofessie in die land. Hy was ook in 1956 die grondlegger van bedryfsingenieurswese as akademiese studieveld in Suid-Afrika na sy terugkeer van Cambridge Universiteit waar hy sy doktorsgraad behaal het. Terloops, in daardie selfde jaar het hy ook in die huwelik getree met ene Elizabeth Lindes, maar meer hieroor later.

Sy eksentrieke geaardheid was dikwels die onderwerp van bespreking onder studente. Hy was bekend vir sy intellek en sy onverdraagsaamheid teenoor enige teken van ’n gebrek daaraan; vir sy unieke motoriese vaardighede – hy het met beide hande op ’n swartbord geskryf; maar veral vir sy pedanterie rondom die gebruik van die Afrikaanse taal. Ek het in my later jare in die akademie van ouer kollegas verneem hoe ontwrigtend hy kon wees wanneer hy sy hand sou lig wanneer daar gevra is vir korreksies van vorige notules by senaats- en fakulteitsraadsvergaderings. Wanneer dit gebeur het, moes die voorsitter (tipies ’n rektor of dekaan) tot sy/haar groot verleentheid terugstaan en sien hoe die betrokke vergadering ’n uur langer duur omdat Botha die taalgebruik, grammatika en spelling in ’n lywige notule sin-vir-sin nagaan en korrigeer.

Maar terug na die oggend in die lesingsaal. Botha stap die vertrek binne, geklee in ’n kenmerkende snyerspak, strikdas en kruisbande. Sy grys baard was netjies gestileer en hy het ’n klein John Lennon-brilletjie op die punt van sy neus gehad. Ek kan nie onthou dat hy ooit deur die bril gekyk het nie. Hy het ’n Satin Leaf-sigaret tussen sy nikotiengevlekte vingers vasgehou (in daardie dae het sommige dosente nog gerook tydens lesings). Hy het nie die sigaret soos ander rokers hanteer nie en het eerder daaraan gepik. In sy ander hand het hy ’n pakkie vergeelde en gekreukelde klasnotas wat op wasvelle getik was vasgehou. Dit was duidelik dat hierdie notas al vir baie jare in gebruik was. Hy was op daardie stadium reeds naby aan sy aftrede en hy het ’n beheersde tremor in sy hande gehad wat ek nog nie voorheen by ’n ouer persoon opgemerk het nie. Stiptelik om 11:00 kyk hy op en ’n stilte daal oor die vertrek. Hy pik ’n laaste keer en vra dan met ’n intimiderende diep stem: “Is daar enige vrae?”. Ons kyk hom geskok aan. “Doodreg!” sê hy en stap by die lesinglokaal uit. Mettertyd sou dit tot ons deurskemer dat hy van studente verwag om voor te berei en dat sy lesings antwoorde op vrae sou bied. Die vak se naam was “Kommunikasie 210” maar ’n beter naam sou waarskynlik “Kommunikasie­vaardighede vir ingenieurs” wees. Vir sy intellek was die meer omslagtige omskrywing egter oorbodig. Omdat hy self die voorgraadse kurrikulum ontwerp het, was hierdie vak sy eie skepping en was dit daarop gerig om meer afgeronde ingenieurs op te lewer. Ons het weekliks opdragte ontvang wat ingehandig moes word waarin ons essays en mondelinge aanbiedings moes lewer. Ons het vinnig besef dat hierdie vak een van ons moeilikstes was vanweë die hoë standaard wat hy gestel het en dat dit eintlik ’n Afrikaanse taalkundeklas was. Sy irritasie met grammatika- en spelfoute sou noodwendig daartoe lei dat ’n student ’n werksopdrag sou druip indien daar enige tekortkominge hiermee was. Ek vermoed ’n hele generasie ingenieurs wat onder hom by UP studeer het, asook diegene wat by Stellenbosch studeer het, het die beroepswêreld betree met onverwagse goeie Afrikaanse taalvaardighede en ’n waardering vir die geskrewe Afrikaanse woord as gevolg van hierdie praktyke. By Stellenbosch wou sy latere eweknie, prof. Robert Reinecke, nie terugstaan nie en het hy soortgelyke praktyke ingestel (ander universiteite het eers later bedryfsingenieurswese as studieveld begin aanbied).

Lesers mag wonder waarom ek my betoog met hierdie vertelling begin en hoe ek dit in verband met poësie bring. In 1989 was ek bevoorreg genoeg om Botha se afskeidsfunksie by te woon tydens sy aftrede. By die geleentheid ontmoet ek en my tydgenote vir die eerste keer sy eggenote, wat ons op daardie stadium vaagweg verstaan het ’n senior akademikus by Unisa was. Dit was natuurlik prof. Elize Botha. Toe dit tot my deurskemer watter statuur sy in die Afrikaanse letterkunde het, het baie van die raaisels wat ek oor hom saamgedra het, begin opklaar. Ek het agter haar by die kostafel gestaan en haar gegroet. Sy het omgedraai en op een of ander manier met my oor populêre films begin gesels. Sy het my vertel dat sy Dead Poets Society waardeer het, maar dat haar gunsteling film van daardie era Bagdad Café was. Dit was vir my opvallend dat haar suiwer taalgebruik en stelwyse baie soortgelyk aan haar man s’n was. Sedert die vroeg 90’s was sy inderdaad dikwels in die nuus in verskeie hoëprofiel-ampte en was haar stem bekend in ons almal se huishoudings. Ek kan net dink dat ’n persoon soos Johan Botha nie intellektueel teen haar sou wou afsteek nie en ek vermoed sy bemoeienis met die taal en sy waardering van letterkunde waaruit hy dikwels mildelik aangehaal het, was aangespoor deur haar en haar enorme prestasies. Ek dink my ook vandag in watter gesprekke in hulle huishouding plaasgevind het en aanvaar dat hulle ’n soort sinergie of simbiose tussen hulle onderskeie velde kon bereik. In kort, ’n belangrike leermeester van my was getroud met ’n belangrike leermeester van heelwat letterkundiges.

Daardie aand het Botha ook sy afskeidsrede gegee. Dit was ’n soort swanesang, ’n grootse en poëtiese toespraak waarin groot dele in digvorm verwoord was. Dit het ’n blywende indruk om my gemaak en my aangespoor om dieselfde hoogtes te wil bereik. Om dit te doen wou ek meer as ’n ingenieur wees. Ek wou soos hy ’n waardering van poësie deel van my lewe maak.

 

II.

“We don’t read and write poetry because it’s cute. We read and write poetry because we are members of the human race. And the human race is filled with passion. And medicine, law, business, engineering, these are noble pursuits and necessary to sustain life. But poetry, beauty, romance, love, these are what we stay alive for. To quote from Whitman, ‘O me! O life!… of the questions of these recurring; of the endless trains of the faithless… of cities filled with the foolish; what good amid these, O me, O life?’ Answer. That you are here – that life exists, and identity; that the powerful play goes on and you may contribute a verse. What will your verse be?” – John Keating (Robin Williams) uit die film Dead Poets Society.

Dit is opvallend dat verskeie professies reeds baie suksesvolle skrywers en digters opgelewer het en dat die ingenieursprofessie ’n agterstand het in vergelyking met hierdie professies.

Deur die jare het verskeie medici bydraes gelewer tot die Afrikaanse letterkunde en veral poësie. Dit laat natuurlik die vraag waarom medici dit kon regkry om poësie op te lewer wat moeiteloos in die kanon opgeneem kon word. Dink maar aan “digtende dokters” soos AG Visser, Louis Leipoldt, AD Keet, Phil du Plessis, Casper Schmidt, Gilbert Gibson, Hennie Nortjé en Hendrik J. Botha. Die resepsie van al hierdie digters was baie goed en veral die ouer digters soos Visser, Leipoldt en Keet het volksbesit geraak. Hulle professionele herkoms was alombekend en het moontlik bygedra tot hulle gewildheid as digters.

In die moderne era is Gibson toonaangewend as gevolg van die vernuwing wat hy bring. Sy werk word gekenmerk deur neologismes, vernuftige woordspel, grammatikale en ortografiese eksperimente, verbrokkelde sintaksis en sy verrassende gebruik van mediese terme.

Die Franse chanson-meester Jacques Brel het by geleentheid gesê “talent is wanting to do something”. Hy impliseer dat toewyding en volharding ’n belangrike rol speel in die vorming van talent. So byvoorbeeld is dit bekend dat veral die latere eksponente in die lys hierbo ’n groot premie op hulle ontwikkeling as digter geplaas het deur onder andere MA-grade in Skeppende Skryfkuns te voltooi. Dit het dikwels gelei tot manuskripte wat later bekronings ontvang het. Hendrik J. Botha se mini-verhandeling vir die MA in Skeppende Skryfkuns onder leiding van prof. Joan Hambidge ondersoek juis die rol en omvang van “Dokters as digters in die Afrikaanse letterkunde”.

Daar is ook ander redes vir die fenomeen van “digtende-dokters”. Suksesvolle medici word geliefde en gerespekteerde lede van hulle onderskeie gemeenskappe vanweë die bykans magiese waarde van hulle vermoë om te genees. Vir die medikus om dan as digter erken te word, is vir die meeste lede van daardie gemeenskap ’n logiese gevolg van hierdie status en word die medikus ’n soort sjamaan in die gemeenskap.

Laastens, en dalk die belangrikste, die mediese wetenskap is ’n onuitputlike bron van menslike dramas, verhale en intriges waarmee almal kan identifiseer en wat vertrekpunte verskaf vir poësie en narratologie.

Natuurlik kan die rol van ander professies insgelyks ondersoek word. Dit sou interessant wees om te verstaan watter rol die regsberoep in Afrikaanse poësie gespeel het. Aangesien die bespreking oor medici hierbo reeds uitwys hoe ’n professie dit kon regkry om sinergie te vind met Afrikaanse poësie, brei ek nie volledig hierop uit nie. Die digter Martina Klopper se debuutbundel Nadoodse ondersoek (2010) bied ’n genadelose blik op die regsaspekte van geselekteerde mediese vraagstukke. Haar professionele herkoms is vreemd genoeg atipies (sy is gekwalifiseer as ’n musikus en werksaam as sakekonsultant). Soortgelyk het die digter Johann de Lange se gedigte oor patologie in Die algebra van nood (2009) wat losweg ook as raakvlakke met geneeskundige reg beskou kan word, baie lof ingeoes.

’n Meer volledige akademiese ontleding van die sinergie tussen die regsberoep en die letterkunde is deur die regskenner en letterkundige, prof. Melodie Labuschaigne gedoen. Haar ontleding verskaf insig oor die klassifikasie van die studievelde gemoeid met die reg en die letterkunde en hoe dit kan bydra tot beide velde.

“Alhoewel regskwessies in Afrikaanse literêre tekste al vanuit verskillende invalshoeke benader is, was daar tot onlangs nog geen gepubliseerde navorsing oor die reg-en-letterkunde-beweging in Afrikaans nie. Die interdissiplinêre invalshoek van hierdie beweging verskaf die sneller vir die vernuwende insigte wat die letterkunde vir die reg bied. Die letterkunde verskaf nie net meer insig en konteks vir die reg nie, maar maak dit moontlik om binne die konteks van fiksie regsbetekenisvolle gevolgtrekkings rakende sosiale, politieke en maatskaplike verhoudings te maak. Die letterkunde vervul dus onder meer ’n etiese funksie wanneer dit ingespan word om sosiale instansies en regsnorme te kritiseer. Beide die reg-in-letterkunde en die reg-en-letterkunde maak dit moontlik om die individu agter die regsorde raak te sien en terselfdertyd die invloed van die regs- en sosiale orde op dié persoon waar te neem.” – Prof Melodie Labuschaigne

(https://www.litnet.co.za/afrikaanse-letterkunde-laat-regsmense-met-nuwe-oe-na-sake-kyk/)

Soos in die geval van die mediese beroep is dit weer eens opvallend dat die regsberoep ryk is aan ’n skatkis van menslike intrige en verhale, ’n bousteen van goeie letterkunde.

Dit sou ook interessant wees om die ontleding uit te brei na die sielkundige beroep. Miskien is die intuïtiewe konneksie tussen sielkunde en poësie duideliker aangesien poësie dikwels uitdrukking gee aan die menslike belewenis en die gepaardgaande komplekse psigologiese dilemmas. Ook in ander genres van die letterkunde speel sielkunde dikwels ’n sentrale rol.

Hierdie gedeelte van die bespreking sou nie volledig wees sonder om na die rol van teoloë in Afrikaanse poësie te verwys nie. Trouens, vir die grootste gedeelte van die bestaan van Afrikaanse poësie was die invloed van Calvinisme en gepaardgaande patriotisme dominant (byvoorbeeld Totius, IL de Villiers en andere); was die meeste mense se belewenis van Afrikaanse poësie skeefgetrek deur die wanpersepsie dat poësie noodwendig ’n addendum tot die Bybel moes wees; en dat alle poësie verkrampte, argaïese en geykte moraliteitsteater moes bied. Met die herlees van heelwat van hierdie tekste kan die bydrae wat dit tot die Suid-Afrikaanse psige gemaak het, bevraagteken word in die hedendaagse konteks (WOKE) waarin menseregte belangriker is as dogmatiese onderdrukking. Dit is my oorwoë mening dat teoloë baie skade en onverdraagsaamheid ten opsigte van diversiteit veroorsaak het. Vandag is die digter Cas Vos waarskynlik die laaste oorblyfsel van hierdie argaïese gereformeerde kanon. Sy latere fokus op vertalings van arkane religieuse werke dra min by tot die herstel van hierdie beeld of die neerlê van poësie wat die Zeitgeist verteenwoordig. Verfrissende latere toevoegings sluit in Jacobus van der Riet en Meyer van Rensburg se onderskeie oeuvres.

In die geheel beskou vind ek as ingenieur egter min te lere by hierdie professie.

 

III.

Teen die agtergrond van die kriptiese ontleding hierbo, is die fokus vervolgens om te bepaal watter bydrae ingenieurs tot die letterkunde en veral poësie gemaak het en waarom hulle rol redelik onbeduidend is.

Tydens my voorgraadse studies by die Fakulteit Ingenieurswese aan die Universiteit van Pretoria in die 80’s het ek per geleentheid die voorreg gehad om blootgestel te word aan nog ’n legende van die fakulteit – die destydse Departementshoof van Meganiese Ingenieurswese. Hy het, soos prof. Johan Botha, ook aan Cambridge Universiteit studeer en het twee doktorsgrade gehad: in Fisiese Chemie en in Meganiese Ingenieurswese. Hy word allerweë beskou as een van die baanbrekers van Suid-Afrika se uraanverrykingsprogram. Sy naam was prof. Pierre Haarhoff (1938 – 1990).

(http://www.stellenboschwriters.com/haarhoff.html)

Vir my as ingenieur met ’n sagte plek vir die letterkunde was dit ’n groot en rigtinggewende gebeurtenis toe die Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns in 1989 die Eugène Maraisprys aan hom toeken vir sy kortverhaalbundel, Uit ’n ander wêreld en het hy vir my ’n soort rolmodel geword. Ek het jare later die voorreg gehad om by sy suster, die digter Melanie Grobler aan huis te kuier, na vertellings oor sy werk en lewe te luister en deur sy gepubliseerde werk en familie-argiewe te kon blaai.

As ’n mens Kannemeyer se literatuurgeskiedskrywing in Die Afrikaanse Literatuur 1652 – 2004 (2005) asook die Groot Verseboek raadpleeg, is die bydrae van ingenieurs tot Afrikaanse poësie minimaal. Trouens, die enigste ingenieur in die Afrikaanse digkanon waarvan ek bewus is, is die digter Wessel Pretorius, van wie waarskynlik meer bekend is oor sy vreemde maar passievolle liefdesintriges as sy professie. Sy gedigte handel meestal oor erotika, blouboordjie-blues en enkele eenvoudige verwysings na ingenieursprojekte. Volgens Kannemeyer skryf Pretorius poësie oor “…daaglikse belewenisse wat noodwendigheid mis…” en maak hy “…in sy liefdesverse van ’n popstyl en plat taal en sleng gebruik…”. Die gedigte het nie ’n unieke invalshoek of inhoudslading as gevolg van sy professie nie.

Die meeste ingenieurs bevind hulself, veral aan die begin van hulle loopbane, iewers tussen die professionele wêreld en die wêreld van blouboordjiewerkers en hulle professionele sukses hang dikwels af van hoe hulle tussen hierdie twee wêrelde sin maak sonder om hulle eie identiteit prys te gee. As gevolg van die wye geografiese verspreiding van ingenieursprojekte beland sommige ingenieurs as inwoners in allerlei plattelandse myndorpe en industriële gebiede. Daardie ingenieurs word soms tot so ’n mate oorweldig deur die plaaslike kultuur dat hulle dan hulle identiteit as professionele persone verruil vir ’n blouboordjiekultuur. Stelsel­matig verloor hulle dan die vermoë om verby die eendimensionele, die alledaagse, die seksuele en die artefakte van ’n geykte bestaan te dink.

Vir hierdie redes beskou ek Pretorius se werk nie as rigtinggewend vir ingenieurs in Afrikaanse poësie nie.

In teenstelling hiermee, kan die bundel Veelvuldige gebruike vir huishoudelike toestelle (2014) deur die sosioloog en digter Andries Bezuidenhout beskou word as ’n bundel wat moontlik as ’n voorbeeld kan dien van die poësie van ’n ingenieur. Die bundel vorm deel van ’n MA in Skeppende Skryfkuns wat hy onder leiding van prof. Marlene van Niekerk en dr. Willem Anker behaal het. Bezuidenhout, wie se wye belangstellings en talente min bekendstelling nodig het, is goed vertroud met die werksomgewing van die ingenieursbedryf en die inkleding wat die onderskeie Industriële Rewolusies bied. Hy verwys subtiel na baie raakpunte, sommige konkreet en sommige simbolies, wat ingenieurs sal herken.

Sou hierdie bespreking vir ’n oomblik na wêreldletterkunde uitkring, is daar weinig meer bewyse van ingenieurs wat ’n bydrae gelewer het, met die volgende uitsonderings:

  • Die Russiese romansier, prosaïs en ingenieur Fiodor Dostojewski;
  • die Spaanse dramaturg en skrywer Juan Benet wat in beide literêre sowel as ingenieurskringe bekend was;
  • die Italiaanse skrywer Primo Levi wat tydens sy gevangenisskap in Auschwitz aan literêre tekste gewerk het; en
  • die hedendaagse Spaanse dramaturg en filmmaker Albert Espinosa.

As die bespreking verder uitkring na verwante dissiplines soos wiskunde, fisika en argitektuur kan die Franse wiskundige, skrywer en biograaf, Stendhal (Marie-Henri Beyle) ook die lysie haal.

Slegs enkele digters tree na vore in die kort oorsig oor wêreldletterkunde, naamlik:

  • die Spaanse ingenieur, dramaturg, filmmaker en digter Luis Buñuel;
  • die Spaanse professor in argitektuur en bekroonde digter, Joan Margarit; en
  • die Amerikaanse professor in beide natuurwetenskappe en gedrags­weten­skap­pe aan die Massachusetts Institute of Technology (MIT), Alan Lightman.

Buñuel was ’n invloedryke deel van die surrealistiese beweging in Madrid in die vroeë 20’s en 30’s saam met digters soos Federico García Lorca, Jorge Guillen, Pedro Salinas, Vicente Aleixandre en die skilder Salvador Dali wat saam as die “Generasie van 27” bekend gestaan het. Sy werk en lewe vereis egter ’n bespreking op sigself.

Joan Margarit het verskeie bekronings in Spanje en Suid-Amerika ontvang vir sy Katalaanse poësie. Hier volg twee Engelse vertalings van sy gedigte:

 

First Love

In the dreary Girona of my seven-year-old self,

where postwar shop-windows

wore the greyish hue of scarcity,

the knife-shop was a glitter

of light in small steel mirrors.

Pressing my forehead against the glass,

I gazed at a long, slender clasp-knife,

beautiful as a marble statue.

Since no one at home approved of weapons,

I bought it secretly, and, as I walked along,

I felt the heavy weight of it, inside my pocket.

From time to time I would open it slowly,

and the blade would spring out, slim and straight,

with the convent chill that a weapon has.

Hushed presence of danger:

I hid it, the first thirty years,

behind books of poetry and, later,

inside a drawer, in amongst your knickers

and amongst your stockings.

Now, almost fifty-four,

I look at it again, lying open in my palm,

just as dangerous as when I was a child.

Sensual, cold. Nearer my neck.

 

Woman of Spring

Behind words you are all I have.

It’s sad never to have lost

a home because of love.

It’s sad to die surrounded by respect and reputation.

I believe in what happens in a poem’s starry night.

Uit Tugs in the Fog – Selected Poems, vertaal uit Katalaans deur Anna Crowe.

 

Alan Lightman is die enigste professor by MIT (’n wêreldleier in die opleiding van ingenieurs en wetenskaplikes) met ’n tweeledige aanstelling in beide natuurwetenskappe en gedragswetenskappe. Hy skryf in 2009 ’n epiese gedig waarin hy twee velde naamlik “poëtiese filosofie en poëtiese wetenskap” integreer. Die gedig “Song of Two Worlds” is in boekvorm gepubliseer en ondersoek die eksistensiële vrae vanuit beide perspektiewe.

Hiermee die openswoorde van hierdie omvattende gedig:

 

Awake –

What are these quick shots of warmth,

Fractals of forests

That wind through my limbs?

Fragrance of olive and salt taste of skin,

Razz-tazz and clackety sound?

Figures and shapes slowly wheel past my view,

Villas and deserts, distorted faces,

Children, my children —

 

Distant, the pink moons of my feet.

What rules do they follow?

I think movement, they wondrously move,

Moons flutter and shake.

I probe the hills and the ruts of my face —

Now I grow large, now

I grow small, as the waves

Of sensation break over my shore.

 

There, a gnarled tree I remember,

A stone vessel, the curve of a hill.

What is the hour?

Some silence still sleeps

In my small sleeping room —

Is it end or beginning?

(https://www.themarginalian.org/2017/02/10/song-of-two-worlds-alan-lightman-derek-dominic-dsouza/)

 

Ten slotte: dit word vertel dat die digter en romantikus Lord Byron se vervreemde vrou, Annabella Milbanke, ’n wiskundige was. Hulle dogter, Ada Lovelace (na wie soms verwys word as die wêreld se eerste programmeerder) het per geleentheid aan haar ma, wat Byron se invloed wou reduseer, geskryf “You will not concede me philosophical poetry. Invert the order! Will you give me poetical philosophy, poetical science?”

Byron het na Annabella verwys as die “Princess of Parallelograms”, as die “Mathematical Medea,” en later toe hulle huwelik op die rotse was: “Her favourite science was the mathematical… She was a walking calculation.”

 

IV.

Teen die agtergrond van die voorafgaande oorsig blyk die vraag steeds waarom ingenieurs (en verwante dissiplines) nie dieselfde verteenwoordiging as ander professies in poësie geniet nie.

Ek weet van vele ingenieurskollegas wat gedigte in hulle onderste lessenaarlaai of op ’n obskure plek op hulle hardeskywe wegsteek. Die kere wat ek enige van daardie gedigte onder oë gehad het, was dit duidelik dat dit ongeraffineerde, naïewe beginnerwerk was en het die digters meestal in clichés verval in plaas daarvan om hulle unieke kennisbron te benut. Selfs artikels op die web oor die onderwerp is meestal daarop gerig om ingenieurs aan te moedig om poësie te skryf ten einde hulle kreatiewe- en taalvaardighede uit te brei in plaas daarvan om moderne tendense in poësie te verstaan en ’n unieke bydrae daartoe te maak. Hulle digterstemme bly óf steriel en klinies, óf in ander gevalle disintegreer dit tot geykthede (ek verneem die digter Jeanne Goosen het graag na sulke uitinge as “p**s-en-trane” verwys). In kort, die gehalte van die pogings tot poësie deur die meeste ingenieurs is nie genoegsaam nie.

’n Tweede rede is moontlik die feit dat, soos voorheen genoem, beroepe soos die mediese- en regsberoepe narratiewe (stories) verskaf waarin die volle spektrum van die menslike kondisie afspeel. In teenstelling hiermee, is ingenieurs se opleiding by uitstek daarop gerig om ’n probleemsituasie in die reële wêreld te ondersoek en te transformeer na ’n omgewing waarmee die probleem opgelos kan word deur die toepassing van abstrakte beginsels. Hierdie denkwyse veroorsaak dat selfs meer gevorderde pogings tot prosa of poësie deur ingenieurs, dikwels abstraksies eerder as konkrete beelde bevat. ’n Enkele uitsondering, waarmee ingenieurs goed bekend is, is die werk van die Israelse wetenskaplike Eliyahu Goldratt. Goldratt het gedurende die 90’s ’n benadering ontwikkel tot die optimisering van produksie-eenhede in ’n fabriek wat alle bestaande benaderings wat deur ingenieurs gevolg was, gerewolusionariseer het. Goldratt het egter verkies om sy teorie as ’n roman te publiseer. Die boek The Goal (1992) was ’n blitsverkoper onder sakelui en ingenieurs en is opgevolg deur verskeie ander romans waarin hy sy teorie uitbrei. Die boek is steeds voorgeskryf vir bedryfsingenieurstudente. Dit bewys ten minste dat daar wel narratiewe geskep kan word binne die raamwerk van ingenieurswese (meer hieroor in die volgende afdeling).

’n Derde rede is moontlik toe te skryf daaraan dat ingenieurs (en moontlik letterkundiges) hulle onderskeie dissiplines sodanig verwyderd van mekaar beskou dat daar nooit enige voordele uit die konvergensie van denke uit die onderskeie velde sal wees nie, dat ingenieurs net met syfers en abstrakthede kan handel en dat letterkundiges net met idees en die geskrewe woord kan handel. Hierdie simplistiese mite van syfer- teenoor woordmense wat die holistiese wêreld­beskouing ondermyn bevorder die kunsmatige versperring tussen die geesteswetenskappe en die natuurwetenskappe. Laasgenoemde was tot aan die einde van die negentiende eeu bekend as “Natural Philosophy” en gevolglik deel van dieselfde geheel. Daarom dat bekende filosowe soos Descartes, Leibniz en Russell ook wetenskaplikes was. Dit is opvallend dat selfs die klein groepie suksesvolle ingenieurs-as-digters wat in die vorige afdeling genoem is, nie hulle ingenieursvaardighede op enige manier benut of uitstal in hulle poësie nie, asof ingenieurs-as-digters in twee kompartemente moes leef en hierdie velde doelbewus van mekaar moes skei.

’n Laaste moontlike rede is reeds genoem in die bespreking rondom die gedigte van Wessel Pretorius, naamlik dat sommige ingenieurs, uit die aard van hulle migrasie na myn- en industriële dorpe hulle kulturele ingesteldheid inperk en reduseer tot ’n eendimensionele blouboordjie-uitkyk.

 

V.

In die bespreking hierbo is daar losweg verwys na ingenieurs en verwante dissiplines. Hoewel hierdie meningstuk geïnspireer is deur my eie identiteit as ingenieur en my belangstelling in poësie, is ek van mening dat ingenieurswese, wat per definisie ’n toepassingsveld van die wetenskappe is, se bydrae tot poësie die wetenskappe noodwendig moet insluit. Dit impliseer dat ingenieurs se kennis van wiskunde, fisika, chemie en tegnologie betrek moet word. Hierdie velde het natuurlik ’n ryk omvang en uiters baie stof wat direk betrekking het op die moderne samelewing insluitend ruimtewetenskap, kernfisika, kwantum-meganika en chaos-teorie.

Voeg hierby die feit dat alle voorgraadse ingenieurskurrikula vandag die vak “Omgewings­inge­nieurswese” op finalejaarsvlak insluit en die gevolg is dat die meeste vraagstukke waarmee ekodigters soms worstel op die een of ander wyse al deur ingenieurs ondersoek is.

 

Ruimtewetenskappe

Die vooraanstaande ruimtewetenskaplike, Carl Sagan is waarskynlik net so bekend vir die poëtiese wyse waarop hy die teorieë rondom die raaisels van die ruimte verduidelik, as vir die helderheid van sy wetenskaplike denke. Trouens, Sagan was ook die outeur van die bekende wetenskapfiksieroman, Contact (1985). Sagan was direk betrokke by die opleiding van lugvaartingenieurs by verskeie vooraanstaande tegniese universiteite in die VSA.

Digters speel ’n belangrike rol om die eksistensiële vraagstukke en behepthede van die mensdom te ondersoek. In hierdie proses speel die mistifikasie van die kosmos ’n belangrike rol as inkleding en metafoor. Selfs die panteïsme speel ’n groot rol in die ewigheidsbeskouing van digters en hulle bewustheid van hulle geringe posisie in die kosmos. Al hierdie begrippe word dikwels betrek in poëtiese segginge, maar met beperkte kennis ontaard dit meesal in ’n retoriese geswymel en oorbruik van geykte terme byvoorbeeld “melkweg”, “sekelmaan”, “wentelbaan”, “sterstof” en ander uitinge. Dit is egter verblydend dat ’n aantal toonaan­gewende figure in die Afrikaanse poësie die leiding geneem het om hulle kennisveld sodanig te verbreed dat hulle temas uit die ruimtewetenskappe suksesvol ontgin. Dink maar aan die mooi titels van onder andere Joan Hambidge se digbundel Nomadiese sterre (2021) wat na die begrip dwaal- of wandelende sterre verwys; Johann de Lange se digbundels Stil punt van die aarde (2014), ’n intertekstuele verwysing na ’n gedig van TS Eliot; Die meeste sterre is lankal dood (2020) wat sinspeel daarop dat die spoed van lig veroorsaak dat sterre wat snags sigbaar is, moontlik lank reeds vergaan het; en Dolf van Niekerk se digbundel Bleek planeet (2013) wat na Sagan se begrip “pale blue dot” verwys. Die bundel Multivers (2016) van die kernfisikus Hennie Smith het ’n ewe evokatiewe titel, maar die resepsie van die bundel was louwarm. Hambidge som die bundel soos volg op in “Woorde wat Weeg”:

“Soms is daar ’n bekoorlike beeld of ingryp, maar as debuut – soos dit hier staan – is dit nie oorredend as digkuns nie. Die digter verken die ‘stof, ster en planete’ van die ‘geskape Univers’ en sy bundel se titel is ontleen aan die fisika.

Afrikaans het wetenskaplikes, dokters, ingenieurs, ensomeer opgelewer, maar teen hierdie geesgenote klink die bundel maar yl op.

In die woordverklarings word die konsep ‘multivers’ verduidelik as die samehang van die univers wat deur wiskundige ‘wette’ beskryf word. Daar is in elke formule ’n konstante wat toevallig die presiese waarde het wat Homo sapiens se bestaan moontlik maak.

Dieselfde geld die digkuns. Ook hier bestaan ‘oneindige aantal universe’ – die anti-digter se afbreek van reëls bevestig die bestaan daarvan. Die goeie digter skep sy eie uni-vers-um.

Die digter is soms buite sy boekie om. Iets mag miskien in die wêreld van die fisika reg klink, maar in die gedig trek dit negatiewe aandag.”

Hierdie verduideliking van Hambidge verskaf ’n waardevolle riglyn vir ingenieurs en wetenskaplikes oor die skryf van poësie, naamlik dat die digterlike artefak allereers goeie poësie moet wees wat aan estetiese standaarde moet voldoen. Die omdigting van wetenskaplike kennis moet die reëls van poësie respekteer en nie ewewydig daaraan probeer bestaan nie. Laastens, om ’n wetenskaplike begrip te betrek moet sinvol en funksioneel wees binne die konteks van die gedig.

Dit is opvallend dat een van die gewildste temas vir antologieë steeds astronomie is. Neem byvoorbeeld die bundel Dark matter: Poems of Space (2008) saamgestel deur Jocelyn Bell Burnell, ’n ruimtewetenskaplike wat bekendheid verwerf het vir die ontdekking van pulsars. Dit is interessant dat die digter Antjie Krog se werk ook in hierdie bundel opgeneem is.

(https://www.themarginalian.org/2017/04/11/jocelyn-bell-burnell-dark-matter-poetry-stanley-kunitz/)

 

Natuurwetenskappe

“Any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic.” – Arthur C Clarke

Digters het twee opsies wanneer hulle komplekse wetenskaplike fenomene omskryf. Die eerste opsie is om die slaggate wat in die wetenskaplike omskrywing opgesluit lê, te vermy deur die mistieke te aktiveer soos wat antieke beskawings sou doen. Die tweede opsie is om hulself, en die lesers, op te saal met ’n digterlike uiteensetting van hierdie wetenskaplike kompleksiteite.

Dit het bes moontlik ’n ongesproke tradisie geraak dat digters die eerste opsie uitoefen en fokus op die versnyding van wetenskaplike verskynsels en die mistifikasie daarvan. Deur hierdie benadering te volg, is dit slegs nodig om binne die konteks van die gedig die mees sigbare dele van die onderwerp te omskryf en die res agter ‘n sluier te laat.

Met die koms van die aanlynmedia het die toepaslike wetenskaplike kennis meer geredelik beskikbaar geraak en het selfs digters wat geen wetenskaplike agtergrond het nie, toegang tot baie meer omvattende bronne. Dit bring egter nuwe uitdagings mee, aangesien die risiko bestaan dat die kennis misverstaan of buite verband gebruik word. Die aktivering van wetenskaplikhede is gevolglik dan beperk tot ’n liriese en dekoratiewe inslag waarvan die wetenskaplike diepgang ontbreek.

 

Omgewingswetenskappe

Heelparty Afrikaanse digters, onder andere Johann Lodewyk Marais, Susan Smith en Hennie Nortjé het die afgelope twee dekades bygedra tot die groeiende beweging wat as ekopoësie bekend staan. So byvoorbeeld het Smith ’n belangrike rol gespeel op die sosiale media om die eksplorasie van olie- en gasbronne aan die kus van Kwazulu-Natal af te weer. Soortgelyk aan die uiteensetting oor ruimtewetenskappe, kan ingenieurs en wetenskaplikes heelwat kundigheid verskaf om die veld te verruim. Aangesien ek sommige beginsels sou herhaal, het ek nie verder hierop probeer uitbrei nie.

 

Argitektuur

Hoewel daar sekerlik veel meer is as wat hier genoem word, is daar baie gedigte deur die digter Johan Myburg in Uittogboek (2017) waarin die visuele kunste en argitektuur as boustof vir die digter se werk dien.

 

VI.

Alle voorafgaande besprekings lei uiteindelik tot die vraag watter rol ingenieurs wel kan speel in poësie en watter invalshoeke die professie bring. Ten opsigte van my vertelling oor prof. Johan Botha, maak ek nou die lus toe.

In my jare in die dekaanskantoor van ’n ingenieursfakulteit het ek die geleentheid gehad om eerstehandse ervaring in die oorhoofse bestuur van navorsingsprogramme in satelliet­inge­nieurs­wese, ruimtewetenskap, hernubare energie asook die ontplooiing van die Vierde Industriële Rewolusie op te doen. Maar dit bly twee wêrelde waarin ek leef: my werksomgewing wat wemel van allerlei idees en projekte, teenoor my belangstelling in Afrikaanse poësie. As ingenieur is ek ook ’n sistemiese denker, en binne daardie raamwerk moet ek aanvaar dat alle dinge uiteindelik verwant kan wees aan mekaar. Dat enkeldissiplinariteit kan transformeer na multi­dissiplinariteit; kan transformeer na interdissiplinariteit; kan transformeer na trans­dissi­pli­nariteit. Dus moet ek soek na raakvlakke, maar dit op sigself is dalk nie voldoende nie. Ek moet soek na integrasie, nie net van die twee wêrelde nie, maar ook van die onverkende ruimtes rondom beide. Dit is ’n proses wat baie tyd opneem om ryp te word.

Vandag verstaan ek daardie vak wat Botha aangebied het as deel van die voorgeskrewe voorgraadse inhoud vir wat die Ingenieursraad van Suid-Afrika (ECSA) as komplementêre studies definieer: vakinhoud uit die gedragswetenskappe en tale. Miskien was Botha se rol hierin visioenêr. Ek het ook ’n bondgenoot gevind toe ek besef dat my eie fakulteit oor die dienste van ’n bekende Engelse letterkundige en bekroonde skrywer en digter, prof. Ken Barris, beskik (sedertdien afgetree). Ek het hierdie dilemma dus met hom bespreek. Sy rol was om die taalvaardighede van ingenieurstudente te verbeter en die programme wat daarmee saamhang, te koördineer. Barris het uit sy waarnemings onder ingenieurs en ingenieur­stu­dente baie van my vorige hipoteses bevestig. Ek het hom ook gevra of hy sy twee rolle ooit kon integreer, veral omdat hy suksesvol in beide was. Hy het bevestig dat dit vir hom ook nog altyd twee wêrelde was maar dat integrasie op persoonlike vlak sin sou maak as doelwit. Hy het vervolgens die vermoede bevestig dat ingenieurs patrone maklik herken en dus byvoorbeeld vaste versvorme makliker as ander nie-literêre dissiplines behoort te bemeester.

Die beste vertrekpunt om die vraag te beantwoord en dan te postuleer oor die moontlik unieke invalshoeke van ingenieurs en verwante professies is die definisie van ingenieurswese. Daar is natuurlik baie bronne, maar ’n werkbare definisie aldus ECSA is die volgende:

“Die professie wat gemoeid is met die konseptualisering, ontwerp, ontwikkeling en bedryf van oplossings van behoeftes tot die voordeel van die mensdom deur die gebruik van kennis van die wetenskappe en tegnologie en ’n sistematiese benadering.”

(https://www.ecsa.co.za/about/SitePages/What%20Is%20ECSA.aspx)

Hieruit kan baie gevolgtrekkings gemaak word rondom die rol van ingenieurs:

  • Dat ingenieurs kenners van wetenskap en tegnologie is.
  • Dat ingenieurs ’n bepaalde proses volg in die voldoening aan behoeftes. Dit word dikwels as ’n lewensiklus beskryf wanneer die proses vir produkontwikkeling aangewend word.
  • Dat ingenieurs toonaangewend is in die ontwikkeling van die toepaslike tegnologie.
  • Dat die genoemde proses sistematies is – dit impliseer dat ingenieurs ook sisteem­weten­skaplikes is (sisteemingenieurswese, ’n onderafdeling, is juis gemoeid met die toepassing van sisteemteorie op die ontwikkelingsproses); en
  • Dat ingenieurs die nodige agtergrond moet hê oor die behoeftes van die mensdom.

Die antwoord rondom die rol van ingenieurs lê opgesluit in bogenoemde gevolgtrekkings.

 

Bydrae 1 – Kennis van wiskunde en basiese wetenskappe

“The true spirit of delight, the exaltation, the sense of being more than Man, which is the touchstone of the highest excellence, is to be found in mathematics as surely as poetry.” – Bertrand Russell

“Pure mathematics is, in its way, the poetry of logical ideas.” – Albert Einstein

As ingenieur is ek geleer om wiskunde as vertrekpunt te neem tot die oplossing van probleme en in die afwesigheid van enige ander relevante teorie, naamlik dat daar universele logika, patrone en orde in die heelal bestaan (selfs chaos word gedefinieer as ’n vorm van orde waarvan die kompleksiteit sodanig is dat dit nie ooglopend is nie).

Wiskunde is die taal van logika. Miskien is algebra die poësie van daardie taal. Algebraïese uitdrukkings, vergelykings en algoritmes is almal versvorme in hierdie analogie.

Russell en Einstein se filosofiese uitlatings is bedoel om die aandag daarop te vestig dat, net soos daar perfeksie bestaan in ’n wiskundige berekening, ’n gedig ’n soort simmetrie, ’n ewewig en ’n perfeksie bereik na vele iterasies deur die digter.

In samehang hiermee verskaf die wetenskappe verhale, metafore, beelde en veral tematiek vir poësie. Dit vestig ook die aandag daarop dat elke nuwe orde die bestaande, en veral die metafisiese moes uitdaag voordat dit aanvaar is (byvoorbeeld Galileo).

 

Bydrae 2 – die fases van die ingenieursproses

Ek het in die verlede as ingenieur ’n bepaalde benadering gevolg ten opsigte van die skryf van poësie wat vir my ’n tweede natuur is. Toe ek dit met letterkundiges soos Barris bespreek, was die kommentaar dat dit ongewoon is. Ek konseptualiseer naamlik ’n tema en daardie tema is bedoel om uiteindelik gestalte te vind in ’n digbundel. Ek probeer dan bepaal hoe dit onderverdeel behoort te word in hoofstukke en wat die titels van die gedigte daarin behoort te wees, min of meer soos ek sou dink ’n roman geskryf word. Dan ruil ek posisies – waar ek ’n konsep ontwerp het, word ek nou die persoon verantwoordelik vir die individuele gedigte. Bitter min van die gedigte word toevallig geskryf, die paar los gedigte wat so ontstaan het, word agterna ingevoeg indien dit bestaansreg het binne die oorhoofse tema.

Die belangrike element in die ingenieursproses wat hier ter sprake kom, is die proses van ontwerp. Dit is my mening dat ’n ingenieur nie gedigte skryf nie, maar dat ’n ingenieur gedigte ontwerp. Terloops, die argiteksberoep word ook hier betrek. Daar is ’n gesegde dat argitektuur begin waar ingenieurswese ophou. Om die ruimtes van die ontwerp te verestetiseer binne die parameters wat gespesifiseer is. Om vorm en funksie te verenig.

Binne hierdie denkraam is vaste versvorme en patroonmatigheid belangrik. Ek het byvoorbeeld ’n voorliefde vir blanke verse. Om dit te bemeester, moet ’n digter volledige beheer hê oor tegnieke soos jambiese pentameter. Deur die ontstaan van jambiese pentameter in die Shakesperiaanse tydperk te verstaan, word die waarde en skoonheid (asook onthoubaarheid) van so ’n versvorm duidelik. Dit vorm ook natuurlik die bousteen vir die skryf van ander, meer gevorderde versvorme byvoorbeeld die persiese kwatryn, die sonnet en die villanelle. Hoewel daar baie versvorme is, word bogenoemde ter illustrasie genoem. In my geval sluit afronding ook ’n beheptheid met tipografie (“argitektuur”) in en word die tipografiese bydrae van ’n besluit in die gedig ook geëvalueer.

Vervolgens, my poging tot ’n villanelle, opgedra aan ’n geliefde:

 

’n Laaste villanelle

Wanneer ek eendag in jou arms sterf

kan jy die rame oopgooi vir die wind.

Ek is die metamorf wat veerlig swerf.

 

Ek het ’n onvolmaakte stillewe geverf

vol sweefsterre, wat in die lug ontbind

wanneer ek eendag in jou arms sterf.

 

So vry, die fynstuif wat nou onbederf

soos ’n dandelion die stromings vind.

Ek is die metamorf wat veerlig swerf.

 

Ek sal die skaduwee van lugvoëls erf

en die gestadigdheid se gloed ontblind

wanneer ek eendag in jou arms sterf.

 

En ek sal strale deur die lugruim kerf,

soos wolkmutasies sweef, jou labirint.

Ek is die metamorf wat veerlig swerf.

 

Mag jy ’n staat van enigheid verwerf

met die Nirvana van jou binne-kind

wanneer ek eendag in jou arms sterf.

Ek is die metamorf wat veerlig swerf.

 

Bydrae 3 – Die Vier Industriële Rewolusies as inkleding

Dit is alombekend dat ons onsself midde-in die Vierde Industriële Rewolusie bevind. Die tegnologie van elkeen van hierdie rewolusies is deur ingenieurs ontwikkel en is gebaseer op nuwe tegnologiese platforms wat in elke era tot stand gekom het. Dit word allerweë aanvaar dat die Eerste Industriële Rewolusie gebaseer was op meganisasie en die gebruik van stoomaangedrewe werktuie; dat die Tweede Industriële Rewolusie gebaseer was op produksielyne en die gebruik van elektrisiteit; dat die Derde Industriële Rewolusie gebaseer was op outomatisasie en die gebruik van rekenaartegnologie en dat die Vierde Industriële Rewolusie gebaseer is op die internet van dinge en slimtegnologie. Laasgenoemde rewolusie het ontstaan in Duitsland in 2011 as Industrie 4.0 en was ’n poging om die kompeterendheid van die Duitse nywerheid te verbeter. Dit is kort hierna deur die Wêreld­handelsorga­nisasie in Davos, Switserland aan die wêreld bekendgestel.

Die ontwikkeling van tegnologie vir die Vierde Industriële Rewolusie het ’n doelwit geraak by die meeste universiteite wêreldwyd en vind toepassing in bykans elke dissipline. So byvoorbeeld behoort daar gevra te word of die tegnologie van Industrie 4.0 ’n rol behoort te speel in die poësiewêreld. Heelwat Japannese fabriekwerkers skryf poësie oor hulle werksomgewing, die monotone gang daarvan en die versugtings van mense wat vervreemding in hulle werksomgewing ervaar terwyl hulle daagliks op treine pendel. Dit vind alles op aanlynplatforms plaas en word vanaf hulle slimfone gedoen. Dit wyk drasties af van die literêre beskouing van digterskap.

Ingenieurs speel die rol van kurators van die tegnologie van die industriële rewolusies en as sulks bestaan daar kennis van die ruimtes, inkleding en milieu binne elke rewolusie.

 

Bydrae 4 – Die bestuur van gehalte

Die veld “gehaltebestuur” is deel van die kennisveld van ingenieurswese (die algemeen aanvaarde Engelse afkorting is TQM). Die Japannese toepassing daarvan is gebaseer op ’n inheemse Japannese tradisie genaamd Kaizen.

Gehaltebestuur sluit onder andere die beginsel in dat gehalte nie slegs aan die uitsetkant van ’n proses bestuur moet word nie. Sou die proses om poësie te publiseer dus oorweeg word, impliseer dit dat die resensering van die bundel slegs een meganisme is wat eintlik nademaal plaasvind. Om werk van gehalte te lewer, begin by die skryfproses en aksies ter verbetering daarvan (byvoorbeeld skryfskole); tweedens, gehalteversekering deur middel van keuring; derdens, gehalteversekering deur middel van resensering; en laastens gehalteversekering deur middel van kanonisering en in sommige gevalle bekroning.

Hierdie sistematiese benadering sou in die geval van ’n ingenieursproses tot verdere ondersoek lei na metodes om die standaard van poësie in elke fase te verbeter.

 

Bydrae 5 – ’n Sisteemteoretiese beskouing

Moontlik die belangrikste teoretiese raakvlak is die feit dat ingenieurs geskool is in die sisteemwetenskappe en selfs sisteme wiskundig en wetenskaplik modelleer ten einde ’n beter begrip daarvan te kry. Op konseptuele vlak beteken dit dat die sistemiese beskouing van letterkunde vir ingenieurs met verdere opleiding en gepaardgaande insig nie vreemd behoort te wees nie.

So byvoorbeeld het Leti Kleyn se PhD in Uitgewerstudies getiteld ’n Sisteemteoretiese kartering van die Afrikaanse literatuur vir die tydperk 2000–2009: kanonisering in die Afrikaanse literatuur heelwat verheldering gebied van hoe ingenieurs en uitgewers sou kon meewerk aan ontledings van die literêre sisteem en is dit my mening dat hierdie werk baie raakvlakke het met sisteemingenieurswese, sisteemdinamika en kubernetika soos wat dit deur ingenieurs verstaan word.

Ingenieurs is natuurlik ook verantwoordelik vir die ontwikkeling van sisteemdinamiese modellering van baie ander fenomene insluitend klimaatsverandering en die uitputting van die aarde se hulpbronne waarvan die resultate ’n bydrae sou kon lewer tot ekopoësie.

Al vyf die voorafgenoemde bydraes is slegs gebaseer op potensiaal en steeds onderhewig aan die kommentaar van Hambidge, voorheen genoem in hierdie meningstuk. Indien die aspirant-digter nie reeds oor die nodige vaardighede en talent beskik nie, sou hierdie bydraes van geen nut wees nie. Die leser moet ook in ag neem dat, soos in die geval van elke professie, daar goeie, gemiddelde en ondergemiddelde praktisyns bestaan en nie alle ingenieurs sal noodwendig die konseptuele bespreking in hierdie meningstuk ondersteun nie.

 

VII.

 

Einstein en Tagore in Berlyn

 

Waarskynlik die belangrikste en mees ikoniese ontmoeting tussen dié twee wêrelde het plaasgevind op 14 Julie 1930 tussen Albert Einstein en Rabindranath Tagore. Beide was Nobelpryswenners. Einstein as fisikus, Tagore as mistikus en digter. Miskien moet hierdie ontmoeting as korrelaat dien vir die vereniging van hierdie twee uiters uiteenlopende denkskole.

Hiermee ’n uittreksel uit hulle gesprek:

 

“EINSTEIN: Do you believe in the Divine as isolated from the world?

TAGORE: Not isolated. The infinite personality of Man comprehends the Universe. There cannot be anything that cannot be subsumed by the human personality, and this proves that the Truth of the Universe is human Truth.

I have taken a scientific fact to explain this — Matter is composed of protons and electrons, with gaps between them; but matter may seem to be solid. Similarly humanity is composed of individuals, yet they have their interconnection of human relationship, which gives living unity to man’s world. The entire universe is linked up with us in a similar manner, it is a human universe. I have pursued this thought through art, literature and the religious consciousness of man.

EINSTEIN: There are two different conceptions about the nature of the universe: (1) The world as a unity dependent on humanity. (2) The world as a reality independent of the human factor.

TAGORE: When our universe is in harmony with Man, the eternal, we know it as Truth, we feel it as beauty.

EINSTEIN: This is the purely human conception of the universe.”

https://www.themarginalian.org/2012/04/27/when-einstein-met-tagore/)

 

Tagore het kort voor hierdie geskiedkundige ontmoeting ’n reeks lesings oor die raakvlak tussen die mistieke en die wetenskappe by Oxford Universiteit gegee. Hy begin die reeks lesings met die volgende woorde waarin die grense tussen poësie en wetenskap vervaag:

“Light as the radiant energy of creation started the ring-dance of atoms in a diminutive sky and also the dance of the stars in the vast lonely theatre of time and space. The planets came out of their bath of fire and basked in the sun for ages. They were the thrones of the gigantic Inert, dumb and desolate, which knew not the meaning of its own blind destiny and majestically frowned upon a future when its monarchy would be menaced.

Then came a time when life was brought into the arena in the tiniest little monocycle of a cell. With its gift of growth and power of adaptation it faced the ponderous enormity of things and contradicted the unmeaningness of their bulk. It was made conscious not of the volume but of the value of existence which it ever tried to enhance and maintain in many-branched paths of creation, overcoming the obstructive inertia of Nature by obeying Nature’s Law.

But the miracle of creation did not stop here in this isolated speck of life launched on a lonely voyage to the Unknown. A multitude of cells were bound together into a larger unit, not through aggregation but through a marvellous quality of complex inter-relationship maintaining a perfect co-ordination of functions. This is the creative principle of unity, the divine mystery of existence, that baffles all analysis. The larger cooperative units could adequately pay for a greater freedom of self-expression, and they began to form and develop in their bodies new organs of power, new instruments of efficiency. This was the march of evolution ever unfolding the potentialities of life.”

 

VIII.

Ek glo in ’n wêreld waarin ek baie kan leer by letterkundiges, nie net van hulle kennisveld nie, maar ook deur die toepassing van hulle kennisveld binne my eie wêreld. Ek glo dat die omgekeerde hiervan ook waar is. En ja, ek glo daar bestaan ’n transdissiplinêre wêreld waarin ons een is. Al maak dit net van my of ’n paar enersdenkende mense beter digters én inge­nieurs. Ons verstaan die integrasiepunt nie ten volle nie – die stil punt van ons onderskeie wêrelde, waar ons met mekaar dans. Dalk het die Bothas iets hiervan verstaan.

In die woorde van TS Eliot:

 

At the still point of the turning world. Neither flesh nor fleshless;

Neither from nor towards; at the still point, there the dance is,

But neither arrest nor movement. And do not call it fixity,

Where past and future are gathered. Neither movement from nor towards,

Neither ascent nor decline. Except for the point, the still point,

There would be no dance, and there is only the dance.

I can only say, there we have been: but I cannot say where.

And I cannot say, how long, for that is to place it in time.

 

Nini Bennett. Die opbloei van vampirisme.

Monday, March 7th, 2016

dracula ii

Die afgelope aantal dekades is deur ’n ongekende oplewing in vampierfiksie gekenmerk, en films soos Interview with the vampire (1994), Tarantino se eksperimentele From dusk till dawn (1996) en Twilight (2008) het miljoene mense na teaters gelok en bygedra tot die verromantisering van vampiere. Televisiereekse soos The vampire dairies is gewild, terwyl vampirisme vir ’n nuwe impetus in die Neo-Gotiese subkultuur gesorg het. Goth-musiekgroepe soos Blutengel het musiekvideos vervaardig waarin vampirisme verestetiseer word deur aangrypende liriekkuns en skouspelagtige kunsgrepe uit die verhoogwêreld.

Die uitbeelding van vampiere in literêre werk, ontvlugtingsfiksie of rolprente het hulle oorsprong in Suidoos-Europese volksverhale. Die vampierlegendes het ontstaan in Roemenië (Transilwanië), waarna dit na Bulgarye, Serwië en Griekeland versprei het.

Volgens oorlewering was die verwysing na die eerste vampier in Europese letterkunde ’n boer met die naam Jure Grando. Hy het geleef in die klein Kroatiese dorp Kringa, maar ná sy afsterwe in 1652 het gerugte die rondte begin doen dat hy uit sy graf opgestaan en die dorpenaars begin treiter het. ’n Vampier (afgelei van die Serwiese “vampir”) is volgens mitologie en folklore nokturniese wesens wat die bloed van mense uitsuig en daarop teer. Hulle is ontsterflik, en beskik oor magiese en bonatuurlike kragte. Vampiere laat ook geen beeld of weerkaatsing op ’n spieël agter nie. Vampiere kan van gedaante verwissel en verander in spinnekoppe, wolwe, vlermuise of selfs ’n laag mis, soos die bekende Dracula in Bram Stoker se Dracula (1897), wat allereers as die meesternarratief van vampierfiksie beskou word. Wanneer ’n vampier ’n mens byt, sterf dié persoon – of transformeer self na ’n ontsterflike vampier. Binne die dualisme: ’n ‘goddelike’ (ontsterflike) wese enersyds en ’n diaboliese (bloedsuiende) wese andersyds word ’n unieke Buitestaander geskep. Vampiere kan gesien word as die mens se projeksies van Angst teen die dood. ’n Vampier is in die eerste plek ’n antropomorfiese monster, en vervul dieselfde funksies as ander monsters in sprokies en legendes. Die protagonis moet eindelik die vrees/uitdaging/monster/of antagonis kan oorwin. Vampiere is ook klassieke sondebokke. Baie rampe is in die ou dae voor vampiere se deur gelê. So het die mediese wetenskap eeue gelede in gebreke gebly om aan gewone, meesal ongeletterde mense antwoorde te gee op kwelvrae soos die dood en doodsoorsake; die prosesse van kliniese ontbinding; en siektes soos porfirie, tuberkulose, sifilis, hondsdolheid, die uitbreek van epidemies en natuurrampe, soos misoeste, is toegedig aan die bose werk van vampiere. Sulke rasionalisasies was gebaseer op gebrekkige kennis, vrees en bygeloof – en vampiere was nou die Ander, of sondebok.

Monsters evoleer ook. Die eerste toetrede van ’n charismatiese vampier in moderne vampierfiksie was in 1819 met The Vampyre van John Polidori. Die vampiere van vandag is baie menslik, soos die Edward Cullen-figuur (en Cullen-gesin) in Stephenie Meyer se Twilight Saga. In sy oorspronklike gedaante was ’n vampier, volgens volksverhale, rooi van kleur, opgeblase, en skreeulelik, met ’n onwelriekende asem. Die slagoffers van vampiere was weer bleek en tenger as gevolg van bloedverlies. Hoe meer gesofistikeerd ’n samelewing raak, hoe sagter raak sy monsters. Rolle begin ruil en vampiere word die protagoniste, soos in die geval van Meyer se werk. Ongelukkig beweeg vampierfiksie al meer in die rigting van chic lit – en die vampiere het minder tande as hulle vaders, Dracula, of graaf Orlok in Nosferatu, waar gruverhale nog die pas aangegee het vir  volbloedvampiere.

dracula i

En van monsters na die psigologiese dryfvere onderliggend aan die vampierlegendes: dood en seksualiteit, asook die donker kant van erotiek kom aan die bod. Die Walliese psigoanalis, Ernest Jones beweer dat vampiere op ’n onbewustelike vlak die rol van begeertes en verdedigingsmeganismes oorneem. Tydens die rouproses kan die vampiermite ’n ontsnaproete bied aan die persoon wat treur, soos dat ’n liefdevolle reünie tussen die lewendes en oorledenes kan plaasvind. Freud verwys na vampirisme as ’n repressie van die onaanvaarbare. Hy bring dit vervolgens verband met die afskei van liggaamsvloeistowwe tydens seks, asook onderliggende orale sadisme.

Bloed  is ’n baie gelaaide simbool. Op mediese vlak is bloed die belangrikste lewegewende vloeistof, en word geassosieer met siklusse van geboorte, lewe en dood. Maar bloed hou ook verband met genealogie. Tydens esoteriese rituele word diere geoffer, en bloed speel ook ’n rol in magiese praktyke en towery. Bloed is ’n vername kode in die Christelike religie. Verder het bloed konnotasies met vaderlandsliefde, vergelding, verlies, banvloeke, selfopoffering en ander antropologiese simboliek. Deur die byt en uitsuig van bloed uit die halsslagaar, wat ’n erogene sone is, ontstaan ’n tipe doodserotiek waarin uiting gegee word aan libidinale drifte.

Op sosio-politiese vlak open die vampier verdere simboliese betekenis. Graaf Dracula, ‘n ryk aristokraat wat net snags sy opwagting maak in sy kasteel om op die bloed van ander te teer, is dubbelsinnig. Voltaire het opgemerk dat die einde van die agtiende eeu ’n ‘nuwe’ tipe vampier na die oppervlak laat tree het, naamlik sakemanne en makelaars wat helder oordag (en nie snags nie) hulself op korrupte (of parasitiese) wyse uit die werkersklas begin verryk het.

Met die koms en herlewing van vampiere het die grense tussen werklikheid, mite, bygeloof en vrees begin vervaag. Omring deur soveel magiese denke is dit dan nie vreemd dat die kerkvaders ook op ’n stadium kopgekrap het nie. Katolieke het besweringsmiddele soos kruise, heilige water en rosekranse gebruik om vampiere af te weer – of buite te hou. Die liggame van vampiere, wat na bewering nie ontbind het nie, was in stryd met die onverganklikheid van die heiliges van die Rooms-katolieke kerk. In 1749 is ‘n paragraaf oor vampirisme bygevoeg in die gesaghebbende De servorum Dei beautificatione et sanctorum canonizatione, geskryf deur Pous Benedictus XIV. Hy was van mening dat net die heiliges ontsterflik is, en dat vampiere teer op goedgelowige mense se verbeelding, gevoed deur afgryse en vrees – ’n fiksie, dus.

En van godsdiens na die wetenskap. ’n Fisikaprofessor verbonde aan die Universiteit van Sentraal-Florida het self ondersoek ingestel en ’n akademiese artikel oor vampiere geskryf, waarin hy aangevoer het dat dit onmoontlik is dat hulle kan bestaan. Sy navorsing was gebaseer op ’n model van eksponensiële groei. Hy het gepostuleer dat indien die eerste vampier op 1 Januarie 1600 gefigureer het, en laasgenoemde vampier een maal ’n maand ’n mens gebyt (geïnfekteer) het, en elke slagoffer op sy beurt dan sélf in ’n vampier verander het, die hele menslike bevolking op ’n gegewe tydstip wat reeds verby is, uit vampiere moes bestaan!

Vampiere het uiteraard ook die verbeelding van skrywers en digters aangegryp. Bram Stoker se Dracula (1897) staan steeds as die belangrikste vampiernarratief,  terwyl Stephen King met Salem’s Lot (1975) ook vir welkome vernuwing gesorg het. Stephenie Meyer se Twilight-reeks is in meer as 37 tale vertaal en ongeveer 100 miljoen kopieë het verkoop. Die toetrede van vampiere  in die filmkuns met die grufilm, Nosferatu (1922) het vampiere op die silwerdoek begin populariseer. Digters het op ’n veel kleiner skaal omgegaan met vampiertematiek. Die eerste vampiergedig is in 1748 geskryf deur Heinrich August Ossenfelder. Ander digters wat gevolg het, was onder meer Johann Wolfgang von Goethe, Percy Bysshe Shelley, Samual Taylor Coleridge en Lord Byron. Binne die Afrikaanse literatuur verwys Kannemeyer na die rol van die vampier as sondebok/Buitestaander in Etienne Leroux se Een vir Azazel. Dit lyk egter of vampiere in Afrikaanse fiksie oorwegend ’n tuiste gevind het in jeugliteratuur.

Vervolgens hierdie vampiergedig deur Charl-Pierre Naudé, soos dit verskyn het op die aanlynwebjoernaal, LitNet:

Vampiere*

Vampiere in Malawi, berig die koerant.
Die president reik selfs ’n verklaring uit:
“Wys my ’n vampier, dan stop ons hom in die tronk.”
Maar wie behoef bewyse, as die lyke daar is?
’n Meisie van so agttien, léég gesuig en styf
soos ’n stok, twee slagmerke in haar nek;
haar hande onnatuurlik groot en benerig
soos valkvlerke op haar wydogige borste.
En die hoofman se seun in sy kruis geknak
teen ’n ploegskaar, toe niemand gekyk het nie –
bene wat invou óm die uier van sy fallus,
en nie ’n druppel bloed oor in die res van sy lyf nie!

Drie weermagjeeps van Lilongwe haas dié kant toe
na ’n dorp, nog drie sóóntoe na ’n noodgebied:
om wag te hou in die nagte, maar tevergeefs.
Die vampiere sluip deur, altyd nog ’n lyk in die môre;
soms nie eers merke nie, net ’n pubis wat bult
soos nuwe piesangs; of ’n buik wat staan soos ’n dier se skrik.

“Waar is die lyke?” vra die rondgaande kommissaris.
“Onmiddellik begrawe … as beswering,”
fluister die priester en kriskras sy bors.
Die soldate bevestig dit; van hulle sterf ook,
een het so op sy stewels ineengesak,
arms om sy R1 soos ’n wingerdstok gevleg
of ’n slang, om die Hermesstaf van die geneeskunde.
Selfs die VN se vigs-kliniek word oornag ’n teiken.
“Dit slaap in my bloed, die vol lengte van my lyf!”
sê een – om deure te grendel of toe te spyker
help ook nie, die vampiere loop deur mure.

Vampiere: sonder tande van hulle, met spuitnaalde;
hulle trek bloed en loop weg daarmee in sakkies.
Die hulpwerker sê die mense aanvaar dit al,
sien selfs daarna uit met ’n groeiende begeerte.
Snags land sy op my dak en hurk daar naak, sê ’n man;
van onder af sien ek die tiervelbeursie
van haar mik … deur die sink.
“Sy wag haar oomblik af en ek wag vir haar.”
’n Kerkhoffie met kerse flakker soos ’n verjaardagkoek.
’n Troue, maar net een staan voor die kansel:
’n visgraat van ’n meisie wat smoorverlief is
op háár vampier, ’n bruidegom in absentia.

Al hoe meer lanterns dwaal sonder mense,
’n stat het net ’n hond, maar iémand voer hom snags.

Fluisterings dryf: “kan nie wag nie” en “waarom môre …”
terwyl jonges glimmend dans in ’n dorpsaal
soos maskers op stokke in ’n ou, ou karnaval.

En, soos in verre noorderstreke
waar die mense lang seisoene van donkerte ingaan,
gaan die lewe voort,
in die ryk van die skimme.

* Gedurende 2003 het berigte in koerante verskyn oor gemeenskappe in Malawi wat deur vampiere aangeval word. Een van die teikens was ’n vigs-hulpkliniek van die VN. Die vampiere se modus operandi het soms ooreengekom met dié van mediese personeel: hulle sou “met spuitnaalde bloed trek uit hul slagoffers”, en daarmee “wegloop in sakkies”.

Die volgende vampiergedig, geskryf deur Mellet Moll, verskyn in sy bundel Swanesange (2014:55):

Nosferatum

Ek het myself geklee in skaduwees
van onvolmaakte nagte sonder rus
vir die verlorenes wat onverlig
deur die gebroke land se gange dwaal.
Ons is die Stokers van die vagevuur;
die bleek lakeie van die onheilspel
wat jag maak op die pasgebore lam
se halfgedempte hulpkreet in die heim.
My vesting is die verre grafheuwels
van Transilwanië se donkermaan
wat soos die velde van Moldawië
bly wagstaan oor die offerandes van
’n ongestorwe burggraaf onderweg.
Want hier is ek die gasheer van die maal
wat bloeddors tussen vlermuise bly hang
wanneer die oggendlig die luike breek
en sterloos neersien oor die sondeval
van die onsienbaarheid van my bedryf:
’n minnaar wat die halflewe verstaan.

Die digter Charles Baudelaire het ook oor vampiere gedig. Hier volg my Afrikaanse vertaling van die vers “Le Vampire”, soos dit oorspronklik verskyn het in sy bundel Les Fleurs du Mal (1857) en wat later vertaal is as The Flowers of Evil.

Die vampier

Jy, wat met die flik van ’n swaard
die hart se bloeiknop deurdring;
jy, geklee in wellus en krag
soos ’n trop duiwels, bruut en kwaad

jy beset my binneste, betree my bed
en neem my gees gyselaar
soos ’n straatvrou ’n niksvermoedende man
soos ’n veroordeelde geketting aan sy lot

soos ’n dobbelaar, verslaaf aan sy spel,
soos ’n bottel ’n dronkaard gevange hou,
of soos maaiers gierig ’n kadawer vreet –
ek verdoem jou tot in die diepste hel!

Ek smeek vir vryheid; om te val
in die swaard van lafhartigheid,
of om die dodelike toe-gif
van vernedering te sluk.

Maar die swaard en gif smaal:
“Jy is onwaardig om onthef te word
van die banvloek. Dis jóú serwituut –
en dit is absoluut.

Dwaas! Al sou ons jou uit die mag
van haar bedwelming kon red,
is dit klaar te laat – want jou kus
is die asem van die lewenddood.

baudelaire

Vampiere skuil lankal nie meer teen sonlig nie, en word ook nie met knoffel verdryf nie. Van folklore, na fiksie en fantasie: of dit die populêre kultuur, rekenaarspeletjies, literatuur, musiek of seepsages op televisie is – vampiere is oral. Daar word al meer kompromieë aangegaan met dié minlike, diaboliese anti-helde, en dit sal interessant wees om hulle  metamorfoses verder te volg. Want om legendes en mites te laat herleef, bied na alles ’n welkome ontvlugting in die huidige Zeitgeist van Golden Age-nostalgie.

Bibliografie

http://www.litnet.co.za/die-ongekende-oplewing-van-vampierfiksie/.(Besoek 4 Maart 2016).

https://en.wikipedia.org/wiki/Vampire. (Besoek 4 Maart 2016).

https://www.ziedaar.nl/article.php?id=281.(Besoek 4 Maart 2016).

http://fleursdumal.org/poem/128. (Besoek 5 Maart 2016).

http://oulitnet.co.za/poesie/naude03.asp. (Besoek 5 Maart 2016).

Kannemeyer, J.C. Die Afrikaanse literatuur 1652-2004. 2005. Kaapstad: Human & Rousseau.

Moll, M. Swanesange. 2014. Pretoria  : Cordis Trust-Publikasies.