Posts Tagged ‘N. P. van Wyk Louw’

Nini Bennett. Poësie en die psigodrama van reën

Sunday, August 7th, 2022

 

 

Alhoewel reën as natuurverskynsel in poësie verskillende gedaantes kan aanneem, vind dit uiteindelik neerslag in die vorm van ’n psigodrama met 7 simboliese betekenisse. Reën is iets wat in verlede gebeur, skryf Jorge Luis Borges in ’n reëngedig. Reën roep ’n bepaalde nostalgie of mymering voor die oog. Die toonaard – of stemvurk – van reëngedigte is verskillend gestem, maar die voorkoms van reën gee onmiskenbaar ’n atmosferiese kwaliteit aan poësie.

Die gebruik van reën as simbool in films, romans en poësie verskil nie veel van mekaar nie. Reën simboliseer melankolie (of die intensivering van emosie, soos vreugde: singin’ in the rain); nuwe lewe; reiniging; vasberadenheid of beproewing; liefde en romantiese naunses; reën tree op as voorbode (waarskynlik ’n onheilspellende een), en reën vra vir introspeksie. ’n Mens sien byvoorbeeld in films hoe ’n bokser of sportman in die reën draf (vasberadenheid en beproewing); of hoe donkerwordende wolke aan die einde van ’n film saampak om naderende onheil of melankolie te suggereer. Hierbenewens word reën geassosieer met gevestigde mitologiese of religieuse simboliek, byvoorbeeld in die verhaal van Noag se ark dui die reënvloed op die reiniging van die mensdom se sondes.

Liefde en romantiek. Kykers is bekend met liefdestonele waar minnaars mekaar omhels in die reën – maar ook in poësie herhaal reën as leitmotief, of liewer, geleier van die liefde. In die onderstaande gedig van Breytenbach word die Middeleeuse liefdeslegendes van Heloïse en Abelard, sowel as Tristan en Isolde, geïmpliseer. Die spreker se liefdeserotiek word ’n Ars poëtikale versugting wat uitloop op die vrou/Yolande se vrug(-baarheid).

 

IN JULLE HOEDE

 

Die heelnag lank getrippel van druppels

somber reën teen die rooi pandak –

die duiwe se geeste rus nie;

’n wind vol gate waai ver uit die ooste,

in die mielielande staan kluisenaars enkeldiep

in die modder,

probeer vergeefs die vrugte bewaar

 

Maar jy, bibberende klein Heloïse,

my sluimerende Isolde – jy’s veilig

hier onder die trippelende pandak

ver van die reën se rillende pyn

die verknorsing van wolk en koue

 

Jy is my taal, die saad

van my bevrugting, jy is die woord

waarin ek drome kan stort,

die gedig tussen lakens met die soet asem

van rus by die klewerige mond

en dáárom was die reën die rillende rooidak

 

Kom al julle Gode, kom uit die mielielande

sodat ek julle soos harige komberse

kan trek oor my vrou –

om my vrug te beskerm

’n ogie oor Yolande te hou

 

(Breyten Breytenbach. Die huis van die dowe, 1967)

 

Onheil en voorbode. In “i sagte reën het agtermiddag” word reën geassosieer met ’n voorbode vol onheil. Vlok se unieke idiolek, byvoorbeeld die gebruik van gebroke sintaksis, die doelbewuste distorsie van taal en staccato-agtige styl verhoog die spanning en laat die leser met ’n gevoel van Angst. Terugskouend word die reën in die agtermiddag ’n herinnering waarin daar iets katastrofies gebeur het – ’n motorbotsing word in die tweede laaste reël genoem. Vlokkie die vertraagde en die spelende kinders se onskuld word fel gejukstaponeer met ’n rampspoedige uiteinde waarin reën as ’n soort onheilsboodskapper figureer.

 

i sagte reën het agtermiddag

 

i sagte reën het die agtermiddag.

ja ons almal het uitgehol, rondgedans in die.

tot Ma natuurlik gesê het kom in julle reën.

julle sal koue.

ekenAttieenPollie en Vlokkie my vertraagde.

het nie geluister vir Ma nie, ons het.

ons het bootjies gery in die sloot langs.

Vlokkie die simpel lag i i i iieeggghh die simpel ding.

in die yard kom Ma uit met die belt kamma.

ons hol in bang kamma. skielik is daar i helse.

in die straat is daar i botsing, i bakkie en i.

i sagte reën het agtermiddag.

 

(Gert Vlok Nel. Supertaal)

 

 

In die volgende onderstaande vers (in drie dele) van Müller word die suggestie van ’n mitiese reënmaker, of selfs religieuse simbole, betrek. In deel II van die vers verneem die leser immers: “ […] die oomblik, die nuanses van die lug, / toe sy die storm geroep het // en die storm kóm” (75). Die herinnering aan Anna Müller word aangrypend geskets as “die dun vrou vol droogtes”. (75) Ek het die eerste strofe van hierdie driedelige gedig aangehaal om te wys op die moontlikheid van die komende storm en Christelike simboliek. ’n Alledaagse insident, soos om wasgoed van die draad af te haal voor die reën kom, word getransponeer tot ’n dieper betekenis. ’n Mens dink aan Lukas 23 en die duisternis wat tussen twaalf- en drie-uur neergedaal het voor Christus gesterf het. Die kleure wit en diepblou word beklemtoon; en “van bo tot onder…” roep die skeur van die voorhangsel, voor Christus gesterwe het, voor die oog. Die reën reinig die vrou wat alleen in die “dagskadu” staan en ná die storm, as mistieke katarsis, Verligting ervaar wanneer sy die reën (reiniging) in haar oop mond proe.  “[…] en sy haar kop lig / en die lug vloek in die naam / van reeds gestorwe grond” herinner aan die kere wat God die grond/aarde vervloek het (Genesis 3 en 9 onderskeidelik) – altans, dít nou volgens dié twee Bybel-fabels. Die storm, of bestorming in hierdie vers vind beslag enersyds as voorbode van onheil, maar is andersyds geklee in ’n mitiese of religieuse stoffering.

 

die bestorming

herinnering: anna müller

 

I

as die wolk meteens afsak

en die aarde verdonker

en die wit wasgoed, baie witter as tevore, haelwit –

as die wasgoed stukkendwaai

op die diepblou werf

 

as die vrou hardloop en inhaal

met, gebondel in haar arms,

die lapperige reën

die wit reën reguit uit die donker

 

as die vrou uitasem staan en kyk

hoe die repie blou lug

oor die rant vlug

 

en sy haar kop lig

en die lug vloek in die naam

van reeds gestorwe grond

 

terwyl die weerlig met gesplete vingers vuur

tussen ysterklippe rondsoek

tot dit donker

 

en sy in haar oop mond proe

die wolk se breek, hoe die lug

haar was, in die dagskadu, sy

alleen op die werf, die oomblik,

 

van bo tot onder…

 

(Petra Müller. Die aandag van jou oë, 2002)

 

“Die dans van die reën” beskryf die verrukking van die primitiewe woestynbewoners en diere oor die koms van die reën, met die beeld van ’n mitiese, dansende jong vrou (simbool van vrugbaarheid) wat die koms van die reën voorstel. Marais se vers bly ’n treffer en as een van die bekendste gedigte in Afrikaans, immergroen.

 

Die dans van die reën

 

O die dans van ons Suster!

Eers oor die bergtop loer sy skelm,

en haar oge is skaam;

en sy lag saggies.

En van ver af wink sy met die een hand;

haar armbande blink en haar krale skitter;

saggies roep sy.

Sy vertel die winde van die dans

en sy nooi hulle uit, want die werf is wyd en die bruilof groot.

 

Die grootwild jaag uit die vlakte,

hulle dam op die bulttop,

wyd rek hulle die neusgate

en hulle sluk die wind;

en hulle buk, om haar fyn spore op die sand te sien.

 

Die kleinvolk diep onder die grond hoor die sleep van haar voete,

en hulle kruip nader en sing saggies:

“Ons Suster! Ons Suster! Jy het gekom! Jy het gekom!”

 

En haar krale skud,

en haar koperringe blink in die wegraak van die son.

Op haar voorkop is die vuurpluim van die berggier;

sy trap af van die hoogte;

sy sprei die vaalkaros met altwee arms uit;

die asem van die wind raak weg.

O, die dans van ons Suster!

 

(Eugène Marais. Maroela Media)

 

Aansluitend tot bogenoemde gedig as intensivering van emosie – in hierdie geval ekstase – plaas ek die volgende vers, “storm”. ’n Mens kan waarskynlik ook na geografiese reën verwys…

 

storm

dan kom die reën

dit skreeu ten hemele

dit klop aan die grafte van dooies

en wek blomme op uit rotse

die reën is virtuoos

dit applous oor die dakke

want reën is die triomf van wonde

dit is opstand dit vuur militant

sarsies hael

uit die grofgeskut van wolke

die aarde behoort aan die slawe

die kinders van die vryheid

wat die reën omhels sonder

kettings van vrees of swye

die jasmyn sing in rankers

en soet vokale

en die diere is onderdanig

reën het geen ontsag

vir beskutting of skilde nie

die skilpad trek kleinkoppie

in sy karapaks maar ek breek

uit myself

hartverskeurend gelukkig

want die voëls skinder losbek

die swael ruik wíld

en hiert dan in die golfslag van vlerke

ja net in Pretoria skiet reën

sulke gate in die grond

en gee die los bui

jou ’n oorveeg

as die geute skater

 

dan die biddende bestekopname

prys die Here

of gaan die versekering betaal

dis die serene stilte

ná die reën wat ek vrees

want al wat ek verstaan

is die gees van ‘n storm

wat ook mý eien

 

as gees sonder asiel

 

(Nini Bennett, Donkerwerk, 2019)

 

In “Winter”, die derde sonnet in N.P. van Wyk Louw se siklus “Vier Gebede by Jaargetye in die Boland”, word reën as katalisator van groei gesien. Alhoewel daar meer as een element in die psigodrama van reën teenwoordig kan wees – in hierdie geval ook die verinniging van reën as meditatiewe vers – is dit interessant dat die simboliese betekenisse van reën as ’n reël redelik ‘vas’ is.

 

Winter

 

Nou lê die aarde nagtelang en week

in die donker stil genade van die reën,

en skemer huise en takke daeliks bleek

deur die wit mistigheid en suising heen.

Dis alles ryk en rustig van die swaar

geheime wasdom wat sy paaie vind

deur warm aarde na elke skeut en blaar,

en ver en naby alles duister bind

in vog en vrugbaarheid en groot verlange;

tot ons ’n helder middag skielik sien

die gras blink, en die jong graan teen die hange,

en weet dat alle rus die lewe dien:

hoe kon ek dink dat somer ryker is

as hierdie groei se stil geheimenis?

 

(N.P. van Wyk Louw. Uit: “Vier Gebede by Jaargetye in die Boland”)

 

 

In die onderstaande vers van Paz word reën beskryf as inkantatiewe belewenis. Die spreker besin oor reën en die leitmotief “listen to me”, en “do you hear?” fokus op die ouditiewe en hipnotiese gang van die vers. Hierdie is ’n voorbeeld waar reën vra vir introspeksie.

 

As one listens to the rain

 

Listen to me as one listens to the rain,

not attentive, not distracted,

light footsteps, thin drizzle,

water that is air, air that is time,

the day is still leaving,

the night has yet to arrive,

figurations of mist

at the turn of the corner,

figurations of time

at the bend in this pause,

listen to me as one listens to the rain,

without listening, hear what I say

with eyes open inward, asleep

with all five senses awake,

it’s raining, light footsteps, a murmur of syllables,

air and water, words with no weight:

what we are and are,

the days and years, this moment,

weightless time and heavy sorrow,

listen to me as one listens to the rain,

wet asphalt is shining,

steam rises and walks away,

night unfolds and looks at me,

you are you and your body of steam,

you and your face of night,

you and your hair, unhurried lightning,

you cross the street and enter my forehead,

footsteps of water across my eyes,

listen to me as one listens to the rain,

the asphalt’s shining, you cross the street,

it is the mist, wandering in the night,

it is the night, asleep in your bed,

it is the surge of waves in your breath,

your fingers of water dampen my forehead,

your fingers of flame burn my eyes,

your fingers of air open eyelids of time,

a spring of visions and resurrections,

listen to me as one listens to the rain,

the years go by, the moments return,

do you hear the footsteps in the next room?

not here, not there: you hear them

in another time that is now,

listen to the footsteps of time,

inventor of places with no weight, nowhere,

listen to the rain running over the terrace,

the night is now more night in the grove,

lightning has nestled among the leaves,

a restless garden adrift-go in,

your shadow covers this page.

 

(Octavio Paz. Poemhunter.)

 

 

Verwysings:

Bennett, N. 2019. Donkerwerk. Kaapstad: Naledi.

Breytenbach, B. 1967. Die huis van die dowe. Kaapstad: Human & Rousseau.

Brink, A.P. 2008. Groot Verseboek Deel I. Kaapstad: Tafelberg.

Müller, P. 2002. Die aandag van jou oë. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

Drew, C. 6 Julie 2022. The Symbolism Of Rain – 7 Examples In Movies & Books.                                   https://helpfulprofessor.com/symbolism-of-rain/?fbclid=IwAR078rIHnk2Cti_TIqCdZd1h-uwhkuKT-3IPUrDQOIEptGXnmmcHqVy2rxA  (2 Augustus besoek.)

8 Spiritual Meanings of Rain – Symbolism and Significance.            https://www.angelicalbalance.com/spirituality/spiritual-meaning-rain-symbolism/?fbclid=IwAR2uEkxXiLmV7lrzq7cWKtXm_uOFtULkG_6PKFuU7IqPwPDr3KOKEMqz0Fw (2 Augustus besoek.)

Nini Bennett. Die muse Yanni Euterpe in die poësie van De Waal Venter

Friday, December 10th, 2021

 

 

Die digter De Waal Venter maak melding van sy persoonlike muse, Yanni Euterpe in sy jongste bundel, Vrugbeginsel (Naledi, 2021). In die Griekse mitologie beliggaam die muses die godinne wat as inspirasiebron vir die skeppingsprosesse in die kunste en wetenskappe gedien het. Zeus en Mnemosune, die godin van geheue, het nege dogters gehad. Kalliope was die godin van epiese digkuns; Klio, van geskiedenis; Erato, van liriese digkuns; Euterpe, van musiek; Melpomene, van tragedie; Polumnia, van korale digkuns; Terpsichore, van dans; Talia, van komedie en Urania van astronomie. In die laat klassieke periode was Euterpe ook die godin van liriese poësie genoem.

Sommige skrywers, digters en kunstenaars is sinoniem met hulle muses. Alhoewel ’n muse binne ’n antieke konteks op ’n jong of beeldskone vrou dui, reflekteer die beskouings van muses vandag op meer as een faset van hierdie inspirasiebron. Die digter T.T. Cloete se vrou, Anna was ’n persoonlike muse en vrou: hy het talle gedigte óór en vir haar geskryf. ’n Tweede muse by Cloete is waarskynlik die Goddelike muse wat in onder meer Karnaval en Lent gestalte vind as “die Onbegryplike”; die “Onnoembare”; die “Aanwesige Afwesige Krag”; die “kosmiese argitek”; die “Onbemande Krag” en die “Ontoeganklike”. Ook Breyten Breytenbach staan bekend vir sy muses. Een voorbeeld hiervan is sy bundel, Lotus (1970) met ’n foto van sy vrou, Hoang Lien voor in die betrokke bundel. Hoang Lien beteken “goue lotus” en die bundeltitel asook die inhoud maak aanspraak op die muse as ’n reële en herkenbare vroulike persoon. Die skrywer en digter, Jeanne Goosen word begelei deur musiekmuses byvoorbeeld Frédéric Chopin wat as teringagtige, tenger of lydende figuur gestalte vind dwarsdeur haar oeuvre tot in die nagelate Het jy geweet ek kan toor? (2020). Goosen se oeuvre eggo dus ’n klankbaan, musikale intertekste waarin atmosfeerskepping deel van hierdie inspirasieprosesse vorm. En van komponiste gepraat: Hector Berlioz se muse was ’n jong meisie wat hy as twaalfjarige seun tydens ’n vakansie vir die eerste maal gewaar het. Haar naam was Estelle Fornier. In die komponis se Symphonie Fantastique sinspeel die leitmotief op die verlange en nostalgie na hierdie eternal feminine. Berlioz het selfs vyftig jaar nadat hy vir die eerste maal oë op Estelle gelê het, na haar verlang; sy het gedien as bron van inspirasie vir talle van sy komposisies. Neruda, op sy beurt se muse was sy vrou, Matilde Urrutia. Beatrice Portinari, weer, staan bekend as Dante se muse. Vandag kan muses, in die wydste sin van die woord dui op ’n persoon, meesal ’n vrou; ’n voorwerp of plek, ’n spirituele of Goddelike krag en ten laaste, ’n simboliese of meditatiewe beginsel soos om te reis.

In De Waal Venter se oeuvre en meer spesifiek in sy jongste bundel, Vrugbeginsel figureer die spreker-digter se muse genaamd Yanni Euterpe. Venter doen moeite om sy muse werklikheidsgetrou en selfs driedimensioneel aan die leser te verbeeld. “Euterpe” in dié muse se benaming skakel met die antieke Griekse muse van liriese poësie, terwyl die voornaam “Yanni” hierdie muse vir die spreker-digter verpersoonlik.

In April 2020 het Yanni Euterpe ’n draai op Versindaba gegooi in ’n vorm van virtuele teater, ’n ekshibisionistiese vertoon van Venter se muse op ’n digitale platform. Die digter en sy muse het heerlik gekorswel en gemeenplase uitgeruil in die kommentaarkolom:   https://versindaba.co.za/2020/04/09/de-waal-venter-gesprekke-met-yanni-euterpe/?fbclid=IwAR2PwyNBb-kge6Vd_U-ci6y78HngNLrmkFvISiORNbv76rDDuehg-CREkis

Yanni Euterpe, die Griekse nimf van liriese poësie beweeg dus anachronisties op die tydlyn antiek – modern, wat aan haar ’n tydlose kwaliteit verleen. In die gedig, “Gesprekke met Yanni Euterpe” (83) stel die spreker vir Yanni bekend aan die leser:

 

“Ek het, tot my verbasing, ontdek dat ek ’n muse het. Sy help my poësie skryf…wel, ek moet eerlik erken, sy dikteer dit eintlik vir my.”

 

Die betrokke deel 4 wat oor Yanni Euterpe handel bevat prosaïese segginge afgewissel met verse, dié wat Yanni dan aan die spreker dikteer.

Die muse is ’n beeldskone jong vrou en as inspirasie tot liriese poësie word sý self in liriese digterlike taal beskryf. Sy besoek die spreker waar hy in die bad sit en ’n erotiese aantrekkingskrag blyk dadelik:

 

Haar naakte liggaam

weerkaats die sonlig,

amandelwit,

sagte kurwes, krulle van appelskille,

sagte katjiemondjies,

getint met ’n polsende rooi.

[…]  (83)

 

In die bekendstellingsvers word daar verwys na Yanni se kleding as “chiton”, ’n tuniek wat haar binne ’n antieke Griekse konteks posisioneer. Verdere beskrywings op p. 87 bevestig die historiese herkoms van hierdie muse:

 

“Haar hare is vasgevang agter haar kop in ’n soort bolla en sy dra ’n string Venesiese glaskrale met lewendige kleure wat mekaar uitdaag in ’n goedige gestoei. Ek kan sweer sy het ’n paar druppels Chanel aangetik.”

 

Die verwysing na bovermelde parfuum suggereer dat Yanni nie bloot ’n antieke muse beliggaam nie, maar dat sy as tipe transfigurasie tussen die moderne en die mitologiese optree.

Die ruimtelike inkleding in die reeks gedigte wissel van binnenshuise tot landskapstonele.

 

“Die walvisrug van Robbeneiland is vandag taamlik wasig, seemis is besig om toe te trek. Ek gaan sit oorkant haar.” […] (90).

 

Yanni Euterpe word nie beperk deur lokaliteit nie: sy beskik oor magiese eienskappe soos om vrymagtig deur mure en deure te beweeg. Die beskrywings van dekor in die verse resoneer met antieke Griekeland en Venter werk outentiek met die inkleding van sy detail.

 

“Yanni sit by ’n tafeltjie en kyk uit oor die see. Voor haar staan ’n beker met rooiwyn. Dit is ’n ornamentele beker gemaak van piouter. Figure van atlete en gode word daarop uitgebeeld.” (90).

 

In bykans alle verse beveel Yanni Euterpe die spreker om dít wat sy sê, neer te skryf. Die magsdinamiek is een van ’n mitologiese godin wat aan ’n sterflike (digter) liriese poëtiese segginge dikteer. Hierdie oordrag van poësie geskied egter nie sonder humor nie. In “Elektriese voëls rook nie sigare nie” (85 – 6) maan Euterpe die spreker om sekere inligting, wat hy nie verstaan nie, te “Google”. Met ander woorde ’n antieke Griekse nimf verwys ’n moderne menslike digter na hipermoderne tegnologiese soekenjin.

Die kantelende magsverhouding tussen muse en man word vervolgens verbeeld in “Afskryf van ’n gedig is nie maklik nie” (87 – 8), die slot:

 

“Hoekom nie? vra sy en staan op. Want ek is ’n mens! Antwoord ek verleë.

Dis nie ’n verskoning nie, gooi Yanni terug en stap na die muur.”

 

Venter se muse is eg menslik, soos die vroulike ydelheid, wat gestalte vind in die vers “Wyk Louw se vaas” (98 – 9) getuig:

 

“Yanni stap in en kyk vir haarself in die spieël. Sy lek haar wysvinger se punt en begin haar een wenkbrou gladstryk.

Ek maak keelskoon en vra: Wat moet ek skryf?

Sy antwoord nie dadelik nie, maar vra na ’n rukkie: Lyk ek soos Frida Kahlo?”

 

Dit blyk voorts dat hierdie muse gekonfyt is in die spel van intertekstualiteit. In bovermelde vers word “X.” in “Tristia, elegiese verse” soos dit verskyn in Louw se bundel, Tristia, betrek.

 

“[…] antwoord Yanni en gaan dadelik voort – skryf:

Wyk Louw wou die vaas

ongeskonde deur die skare dra.”

[…]

 

Venter se vers verestetiseer die vaas as erotiese vroulike artefak teenoor Louw se elegiese beskouing:

 

“Bruin asters staan aan’t verwelk word in ’n vaas

wat blou is, erd, – aarde –; en ek weet:

hierdie woord sal nooit geweet word en nie bly nie:”

[…]

 

Afgesien van Yanni Euterpe se bevele om digterlike segginge áf of neer te skryf, inspireer sy die ouer manlike spreker ook op erotiese wyse. In “Sleuring van die minnaar” word die spreker liggaamlik so meegevoer deur ’n druppende kraan in die wasbak dat hy en Yanni saam ’n metamorfose beleef:

 

“Haar lyf

is stewig soos ’n jong wilgerboom

teen myne.

Sy buig effens

en haar hande is koel blare

om my kop.

 

Die hitte is nie net van die son nie,

dit is ’n kernreaksie

êrens in my lyf;

miskien is my hele liggaam

besig om oor te gaan in energie.

 

Sy het in ’n rivier verander.”    (94)

 

In die daaropvolgende gedig, “Water” (96) besing die muse vervolgens die oseane van die aarde.

In die laaste vers in hierdie reeks bevestig Yanni Euterpe haar simultane beweging deur tyd en ruimte en ek haal aan uit “Leë hand” (100):

 

“Ek hou van jou rok, sê ek. […]

Sappho hou ook daarvan, antwoord sy. Ek was nou net daar.”

 

Die woord “afskryf” binne die register digter : muse verkry ’n verdere ironiese betekenis – dit is Yanni wat dié keer “afskryf” van die digter Paul Celan. Soos reeds genoem is sy intertekstueel geletterd.

 

“Skryf nou, sê sy.

 

Die jong minnaars se liefde

bloei soos rooi papawers, dikteer sy.

Ek kyk op: Maar dit klink soos ’n reël

uit ’n Celan-gedig!

[…]               (100)

 

Die gedig waarna die spreker verwys is inderdaad “Corona” van Paul Celan. Intertekstualiteit as die ruie substrata van tekste (of sitate) kom ter sprake. Die spreker, wat die interteks herken en effens gekwel is oor die duplisering van digterlike idees, open sekere kwelvrae onderliggend aan intertekstualiteit – byvoorbeeld dié van literêre bevoegdheid of literary competence: waar eindig ’n bestaande digterlike segging en wanneer begin ’n nuwe digterlike idee, of vorm dit deel van die teksgerigte produksieproses? Daar is inderdaad niks nuut onder die son nie. In die slot van die vers blyk dit dat die spreker ten volle aangewese is op sy muse vir digterlike inspirasie. Die reeks eindig:

 

“Yanni staan op, kyk na my en wys my haar oop palm. Daar is niks in nie. Skryf, beveel sy en stap weg deur die muur. Verder kan ek niks skryf nie, behalwe dat haar palm leeg was.” (101).

 

Die muse, die geleier van kreatiwiteit sinjaleer die onoorbrugbare versperring tussen mens en mitiese godheid. Die leë palm kan bes moontlik dui op onvoltooide digterlike skeppingsprosesse. Die spreker se afhanklikheid van Yanni Euterpe blyk bloot ’n reproduksie van bestaande digterlike idees, soos ingegee deur die muse, te wees. Of, soos Ray Bradbury tereg gesê het: I’m not in control of my muse. My muse does all the work.”

Nini Bennett. Winterweelde

Tuesday, May 11th, 2021

 

 

Dis iets waaraan ek elke winter dink. Dit begin tydens die herfs met die verkleuring van boomblare na geel, oranje, rooi, ougoud of ’n pienkerige skynsel. Teoreties gesproke is die kleurstof karotienoïed – die pigment wat die plek van sterwende chlorofil inneem en bome tooi in tradisioneel ‘warm’ kleure. Winterweelde. Die dood is mooi, en sy karotien is koninklik. Hoeveel gedigte en skilderye besing nie herfs- en winterbome nie? Tog is die biologiese agente veel meer poëties as kunstenaars se mimesis daarvan. Die winterboom gebruik nou minder energie: die hele gemenebes moet die koue maande oorleef. Die dooie blare val, word humus om die grond te voed. Dan kom die wintervrugte en sitrus: oranje, rooi, geel en pienk, en dit sinjaleer ’n verhoogde produksie van Vitamien A en C om immuunsiektes teë te werk. Karotien. Vuurlelies, vuurkruid, vuurpyle en vlammende aalwyne: karotien. Veldbrande wek vuurblomme op uit die as, blomme wat as pionierspesies uit blote koolstof en wind ontwaak om met gister se vlamme te spot. Weer loop Winter se sagtewareprogram, amper asof gekodeer: karotien. ’n Rooi pigment, antosianien, word eers in die herfs vervaardig, terwyl karotien gedurende die somer teenwoordig is in die blare, maar eers met die sterwende chlorofil sigbaar word. As daar nie meer chlorofil oor is nie, word ’n populierblaar heldergeel, maar ’n esdoringblaar helderrooi.

Wanneer dit lente word in die verre noorde, kondig die Rooi Kardinaal dit eerste aan. As hy ’n instrument was, was hy ’n trompet; en as hy ’n komposisie was, was hy vir seker ’n overture.

 

The Red Mist

 

Die woud verkleur

en dra ’n stiltekleed

soos ’n kardinaal.

Herfs is die strooidood

van gode. Stamme versag

as mis asem, boaards deur

die rooi konklaaf van blare.

Stamme raak lank en dun in eerbied

en wag; krone verdwyn

soos rook in ’n houtskooltekening.

Dan vlam die hemel self

in vuuropaal en die towerwoud

word ’n katedraal.

 

© Nini Bennett. Donkerwerk, Naledi 2019

 

Vervolgens dié vers van N.P. van Wyk Louw wat altyd tydloos en klassiek sal staan in die Afrikaanse letterkunde. Uit die siklus, “Vier gebede uit jaargetye in die Boland”: 

 

Vroegherfs

 

Die jaar word ryp in goue akkerblare,

in wingerd wat verbruin, en witter lug

wat daglank van die nuwe wind en klare

son deurspoel word; elke blom word vrug,

tot selfs die traagstes; en die eerste blare val

so stilweg in die rook-vaal bos en laan,

dat die takke van die lang populiere al

teen elke ligte more witter staan.

O Heer, laat hierdie dae heilig word:

laat alles val wat pronk en sieraad was

of enkel jeug, en vér was van die pyn;

laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort

my waan, tot al die hoogheid eindelik vas

en nakend uit my teerder jeug verskyn.

 

© N.P. van Wyk Louw, Groot Verseboek Deel I, André P. Brink, Tafelberg, 2008

 

Of dalk hierdie meesterlike vers van Johann de Lange.

 

’n Blaar van Coleridge se boom

 

Net die een rooi blaar, die laaste van sy stam,

’n enkele rooi kryger, puntig soos ’n hanekam;

hy hang so lig, hy klim so hoog; – my klein rooi

vlag

wapper aan die uiterste twyg in verset teen die

gram-

skap van die winterlug: laag, omsingelend &

byna nag.

 

© Johann de Lange. Stil punt van die aarde, Human & Rousseau 2014

 

N.P. van Wyk Louw 50 jaar. Aankondiging

Wednesday, January 8th, 2020

Vanjaar (2020) is die vyftigste herdenkingsjaar van die sterfdatum van die gevierde Afrikaanse digter, prosaïs en dramaturg, N.P. van Wyk Louw, op 18 Junie, ’n week ná die eenhonderd-en-veertiende herdenking van sy geboortedatum op 11 Junie. Verskeie herdenkingsgeleenthede en -publikasies word vir vanjaar beplan. Versindaba, in samewerking met Bernard Odendaal en Ronél Johl, het einde verlede jaar ’n uitnodiging aan gepubliseerde digters gerig om met Louw se digterlike nalatenskap in gesprek te tree op enige manier wat hulle poëties goedvind – huldigend, voortskrywend, satiriserend, ironiserend of teensprekend. (Kyk hieroor ook elders op die Versindaba-webwerf by: https://versindaba.co.za/2019/10/24/np-v-wyk-louw-50-jaar-later-2020/.) In die weke wat intussen gevolg het, het interessante verdere moontlikhede begin opduik waaroor ons mettertyd aankondigings sal doen en het ons ook wonderlike gedigte begin ontvang wat ons van vandag af gereeld weekliks op Vrydae hier sal plaas. Ons hoop dat die gedigte in die eerste plek aan lesers genot sal verskaf en tweedens nog digters sal aanspoor om ook deel te word van die projek om een van die heel groot geeste in ons uitgebreide kultuurgemeenskap in herinnering te roep en te huldig.