Posts Tagged ‘NP van Wyk Louw’

Jelleke Wierenga. Selfsensuur

Thursday, June 17th, 2010

Sal ek my woorde tel angsvallig
elke kleur vermy al kom kleur
nie alleen nie o Here gee
dat ek in géén woord verraai

dat ek stafies in my hart het
en kloppende keëltjies in my keel

mag lojale vlaggies uit my ore spruit
mag hulle sokker speel met my kop
mag dit deur alle grense skop
mag ek Verwoerd vloek.

O liewe Heer
wat’s fout met my?

Waarskynlik oorlaai deur ’n sekere desperaatheid het my selfsensor gefaal. Ek het die woord “rassegrens” gebruik in die stuk wat ek oor Charmaine C se dood geskryf het. Per implikasie, bewus of onbewus, het ek erken/beken/toegegee/laat glip dat dit nog ’n geldige begrip is en dat sodanige grens oorskry (kan) word en dat dit afkeurenswaardig is.

 

Só reken Annemarie van Niekerk in haar kommentaar onderaan die stuk.

 

Bevind ons ons weer in die era van sensuur waar geskrifte gesuiwer moet word van alle (moontlike) aanstootlikhede? Is politieke korrektheid die nuwe sensor, die boei aan die pen? Moet jy suutjies-suutjies skryf opdat die heilige kudde jou nie skuldig bevind aan rassistiese of seksistiese onreinheid in woord en denke nie? Sodat jy nie slagoffers – goedgekeurde slagoffers – êrens te na kom nie?

 

’n Mens wil dit van die dakke af skree: Ons is álmal slagoffers. Elkeen van ons. Nie net sekeres wat tydens ’n sekere bewind gely het nie. Elkeen van ons word te na gekom of voel ons beledig of gekrenk of in ons regte of menswaardigheid aangetas. Om te lewe, is om te ly. Om niemand aanstoot te gee nie, behoort jy nooit jou mond oop te maak nie.

 

Dit gee my aanstoot om vermaan te word: “… maar ons as woordmense behoort versigtiger met ons woorde om te gaan”.

 

Dit is smartlik om jouself buite die geïdealiseerde en ideale wêreld van geïntegreerde advertensies en gehomogeniseerde gemeenskappe te bevind. Om in ’n wêreld te leef waar daar nog altyd bodorpe en onderdorpe is, en ja, werklik, kleure en kleurgrense en verskillende rasse en volke en arm en ryk en dom en slim en maer en vet en lelik en mooi en man bo en vrou onder. ’n Wêreld van ongelykhede en teenstellings en onregverdighede en oordele en vooroordele.

 

Ek verstaan nie hoekom dit so is nie. Maar dit is so. Ek glo dit sal so wees tot die dag van die Apokalips. As ’n mens maak of dit nie so is nie, gaan dit weg?

 

Dis mooi en goed om aan vryheid, gelykheid en broederskap te glo, maar moet ander hul woorde in die dwangbuis van jou slagspreuk giet?

 

Wie het alleenreg op die waarheid? Vandag se waarheid is môre se leuen. Gister se heilige is vandag se ketter. Vandag se ketter is môre se heilige. Gister se verdrukkende apartheidsregime is vandag se verdrukkende apartheidsregime.

 

Om waar te neem en jou waarheid weer te gee, van watter kant van die spektrum ook al, in watter vorm ook al, is om te probeer sin maak van jou/die lewe. Soms word dit as kuns beskou. Deur die eeue was daar nog altyd wagters op die mure wat besluit het watter waarnemings aanvaarbaar is of nie, watter toegelaat mag word of nie.

 

Vandag se selfaangestelde wagters op die mure is die PK-polisie. Hulle is altyd waaksaam en aan diens om die oortreders van die één ontsmette, goedgekeurde weergawe van die “waarheid” uit te ruik en aan te tree.

 

Om te kwalifiseer vir dié onkreukbare posisie, neem ek aan, moet ’n mens jouself in die spieël bekyk het en baie tevrede gewees het met wat jy sien.

 

Maar hoe goed kyk jy as jy so goed is?

 

Die veles meen
hulle ken my gesig,
maar ek skuil te glansryk,
te na aan die lig,
en as hul wil waarsku
en wysheid gee,
dan praat ek reeds
in die woordklank mee;


Ken jy my nou?
Het jy die spieël gesien,
en ken jy jou?

[Uittreksel uit “Ballade van die Bose”, N.P. van Wyk Louw]

 

Ek het ook die spieël gesien en my morele verontwaardiging ken geen perke nie. Dit trap my spoor soos ’n goeie hond: my onverdraagsaamheid, my verwaandheid, my selfsug, my venynighede, my eenogigheid … Ja, daar is ander dele ook, maar dit bied geen rede tot ’n groot gejubel onder die engeleskaar nie.

 

Sal ek my hond die blaf belet oor sy nie sondeloos is nie? Mag sy net op dié noot blaf en nie op dáárdie nie om by die melodie van die heersende psalm in te pas?

 

Ek los maar my hond om haar stukkie sondige bewussyn te blaf teen die volmaakte skyn van die heiligheid in.

 

—–

 

“Na die enorme kabaal oor die relatief ‘onskuldige’ Sewe dae by die Silbersteins het hy my vertel van sy groot vrees vir selfsensuur. Moes hy die heeltyd skryf terwyl hy wonder of dit of dat kan aanstoot gee, en vir watter lesers?” – Charles Malan oor Etienne Leroux

 

“Dis onmoontlik om te sê hoe sake vorentoe gaan ontwikkel; die geskiedenis het ’n interessante manier om tussen uiterstes te slinger. Wat wel gesê kan word, is dat ’n nuwe paradigma in Nederland ontwikkel het wat in die toekoms opnuut in ’n soort politieke korrektheid kan ontaard. Dié politieke korrektheid sal egter eerder regs en konserwatief wees as links.” – Leopold Scholtz

 

“Om gedurig polities korrek te wees spreek van lafhartigheid. Kyk die waarheid met al sy lelike gesigte reguit in die oё – en daarbinne sien jy dalk die seer en die mooi van menswees.” – Sean Else

 

De volledige debat op LitNet oor selfsensuur kan hier gelees word.

 

Philip de Vos. Raka & Mabalel

Thursday, April 29th, 2010

Blogfokus

 

Mabalel  

(baie verkort)

 

Vinnig langs die paadjie trippel Mabalêl;
vrolik klink die liedjie
wat die klingelinge van haar enkelringe vergesel.
Op die voetpad sy alleen,
met die skadu’s om haar heen;
op haar kop die kruik gelig
in gedienstig’ ewewig…

Wag, wag, Mabelêl!
Is daar niks wat jou vertel-
is daar niks wat deur die duister
bang en dringend in jou ore fluister
van die vreeslike gesel
wat jou vrolik’ lied beluister,
wat jou spoor hou, Mabalêl?
 
Ver benee die palmietstele
in die bloue duister wag Lalele,
kwintessens van alles boos,
die Wreedheid self, meedoënloos;
ongeroer deur al die groot krakele
in sy diepte wag Lalele!

Droom sy op die kantjie, Mabalêl,
tot haar hart verlangend swel;
in haar peinse ongedeer,
staar sy in die diepte neer,
 
Stadig deur die rietpensele
opwaarts uit die diepte rys Lalele.
Skud jou wakker, Mabalêl!
Sien jy nie die skadu opwaarts wel?

Uit die spieëlvlak omhoog
bars ‘n skuimend’ waterboog;
Oor Rakwena, kalm en breed,
Galm ‘n enkel angsvol’ kreet;
en dan saggies weer
oor alles sak die stilte neer.
Stadig deur die rietpensele
naar die diepte sak Lalele.

 

– Eugène N. Marais

 

***

 

Die koms van Raka

(baie, baie baie verkort)

 

Die vroue het hom die eerste gewaar

in die loom namiddag toe die arbeid klaar

was – aan die stampblok, in die jong-groen landerye –

en hulle gedrie, geviere, in dun rye

met kruik en geel, wind-ligte kalbas

op heup en skouer deur die stekerige gras

rustig gestap het na die koel seekoegate

om daar te drentel tot die bruin en laat

skemering en die eerste sterre, met klam sand

en sagte modder om die enkels, in die hand,

om veel te lag en ure te praat,

of skugterig soms een-een uit te waad

deur die taai waterblomme, naak en blink…

Raka, die aap-mens, hy wat nie kan dink,

wat swart en donker is, van been en spier

‘n lening boog, en enkeld dier.

Oorkant die water het hy uitgestap

uit die gebreek te riete, en soos ‘n kind wat om die grap

van ‘n bont kalbassie tandeloos en stil lag,

wit gegryns en, neergehurk gewag.

 

– N.P. Van Wyk Louw

 

 

Raka

(met apologie aan Marais en Van Wyk Louw)

 

‘n Vroumens het hom eers gewaar

waar Raka na sy spieëlbeeld staar

dromend by ‘n waterpoel …

(Sý lyf was vir homself bedoel).

Sug Mabalêl: “Ek móét hom hê –

met Raka wil ek lepellê …

Dan kan ons druk; dan kan ons soen

en daarna ander dinge doen!”

‘n Krokodil het haar gewaar

waar sy na Raka staan en staar;

en gaan dié krokkie aan’t bewe

oor haar volronde agterstewe …

Sy loop verby – en sing “Tra-la! Sikelele Afrika!”

Maar Raka  (darie dom Adonis)

dink dat haar sang maar doodgewoon is.

Dus met dieper introspeksie

staar hy weer na sy refleksie

en wens die vroumens wil nou wyk,

terwyl hy na sy spiere kyk.

En toe sy buk om hom te druk,

dink die krok: “Hier kom geluk …”

Maar hy was skeel, ja, heel beslis;

aldus het hy sy doel gemis.

En daar sien Mabalêl vir Raka

in die bruin reptiel se kake,

en snik toe al haar drome kwyn

toe hy die dieptes in verdwyn.

G’n krokodil het óóit respek nie.

Sug M: “Ek’s bly dit was nie ék nie!”

Toe voel sy vir ‘n halfuur sleg

en stap weer klingelingend weg.

 

 

– Philip de Vos

 

 

 

Onderhoud. NP Van Wyk Louw

Sunday, April 18th, 2010

Gedagtes vir ons tyd

N.P. Van Wyk Louw in gesprek met Louis Esterhuizen

“Dit is die tyd hierdie, ja, waarin ons moet lewe; ons moet sy probleme aanpak; niemand van vroeër kan hulle vir ons oplos nie.  Dit is gemeenplase die – hoef ons langer by hulle stil te staan?

Lewe uit ‘n tradisie…dit is leef in ‘n bestendige debat met die verlede.”

– N.P. Van Wyk Louw

 

“Die kunstenaar se hoogste ideaal is die radikaal teennatuurlike.”

– N.P. Van Wyk Louw

 

NP van Wyk Louw

NP van Wyk Louw

Nicholas Petrus Van Wyk Louw is op 11 Junie 1906 in Sutherland in die ou Kaapprovinsie gebore. In 1920 verhuis die Louw-gesin na Kaapstad waar hy sy skoolloopbaan voltooi. Ná hy sy skoolloopbaan voltooi het, studeer Louw filosofie en Duits in Kaapstad en word hy vir ‘n tyd lank onderwyser, waarna hy doseer in opvoedkunde aan die Universiteit van Kaapstad.In 1930 trou Louw met Joan Wessels. Die huwelik word egter na agt jaar beëindig. Van Wyk Louw is later met Truida Pohl getroud. In 1948 aanvaar Louw ‘n pos as hoogleraar in die Suid-Afrikaanse letterkunde, geskiedenis en kultuur aan die Universiteit van Amsterdam. Hy emigreer na Nederland waar hy tot en met 1958 saam met sy gesin woonagtig was. In 1948 ontvang hy ‘n ere doktorsgraad van die Universiteit van Utrecht. Met sy terugkeer vestig die Louw-gesin in Johannesburg waar Van Wyk Louw vanaf 1960 as hoof van die Departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van die Witwatersrand dien.

N.P. van Wyk Louw sterf op 18 Junie 1970.

 

Jy word deur die gedempte stilte van ‘n gastehuis geneem na die stoep aan die agterkant waar ‘n lae tafeltjie met twee gemakstoele gesellig in die sagte lig van die laatmiddagson staan. Skerwe son deur die prieel se roesmooi blare. Jy sien die digter ‘n hele ent weg in die park langs die rivier; besig om met ‘n hond te speel. Die gasvrou roep na hom. Glimlaggend kom hy aangestap. A, my ondervraer spot hy kamma-ernstig en hou sy hand uit, jy’s ouer as wat ek verwag het, sê hy vriendelik. Sagter handdruk as wat ‘n mens sou verwag, dink jy. Delikate, hoë stem. Is dit nie absoluut verruklik hierdie tyd van die jaar in Stellenbosch nie, sê-vra hy terloops terwyl hy in die gemakstoel  terugsak; die oopgemaakte bottel chenin blanc na jou lig. Jy knik en hy skink die glase op die tafeltjie halfvol. Kyk dan vir ‘n oomblik ingedagte na die akkerbome verder weg langs die rivier. ‘n Mens vergeet eintlik hoe sag die son kan klou aan die goue akkerblare, sê hy sag; asof hy met homself praat. Ja, beaam jy, asof die jaar uiteindelik ryp geword het en net wag om gepluk te word. Hy kyk verras op, glimlag dan en tel tersluiks die notaboek wat langs sy stoel op die vloer lê op, skryf ‘n paar versreëls in ‘n elegante, vloeiende handskrif daarin neer; eers dan sak hy terug in sy stoel. Gefokus. Ernstig. Sal ons begin? Gereed. Die geleentheid van ‘n leeftyd, dink jy selfbewus.’n Onderhoud met ons grootste digter. Jy skraap jou keel terwyl jy die bandmasjien aanskakel en dit op die tafeltjie tussen julle plaas.

Prof. Louw, u was – en is waarskynlik nog steeds – een van ons bekendste en helderste taalaktiviste; en, soos u weet, woed daar tans op vele fronte weer ‘n stryd om die marginalisering van Afrikaans teë te werk. Dalk is dit ‘n retoriese vraag, maar waarom, sou u sê, is dit noodsaaklik om vir die voortbestaan van ‘n klein taal aan die suidpunt van ‘n komplekse kontinent soos Afrika te veg?

Dankie vir die geleentheid om weer oor aspekte wat my steeds na aan die hart lê, te kan gesels, Louis. En ja, inderdaad ‘n belangrike vraag om die gesprek mee te open. Afrikaans is die taal wat Wes-Europa en Afrika verbind; dit suig sy krag uit dié twee bronne; dit vorm ‘n brug tussen die groot helder Weste en die magiese Afrika – die soms nog so ónhelder Afrika; hulle is albei groot magte, en wat daar groots aan hulle vereniging kan ontspruit – dit is miskien wat vir Afrikaans voorlê om te ontdek.

Dis egter nie óns verdienste, ons Afrikaners s’n, dat daar aan ons ‘n werktuig gegee is wat in twee sulke smidswinkels (so ver uit mekaar) en deur soveel eeue gesmee is nie. Dis aan ons gegee; gemaak het ons dit nie. Ons taak (en as daar ooit verdienste sal wees, kan alleen dit ons verdienste wees), óns taak lê in die gebruik wat ons maak en sál maak van hierdie glansende werktuig, hierdie tweesnydende swaard.

Ek sê dit met ‘n bietjie trots – maar juis hier moet alle trots ‘n bietjie nederig wees – ons taal het al iets gedoen om die vereniging van die “helder” Weste met die “magiese” Afrika uit te sê. Beeld en abstraksie, siening en begrip: in ons beste literatuur dra hulle gelyklik die tekens van hulle twee so verskillende oorspronge en ons moet praktiese oplossings vind om albei erfenisse van Afrikaans te bewaar.

En is dit maklik? Nee, ‘n ontsetting van moeilikheid.

Afrikaans kan net vitaal bly alleen solank hy die draer van ons volle noodlot, van ons wete-na-albei-kante-toe bly; solank hy konkreet en abstrak bly dink; solank as Europa en Afrika in hom lewe; Afrika wél, maar tog ook altyd Europa.

Is dit maklik?

Maar kan ons gemak in ons situasie verwag?

En laat ons dit goed besef: as Afrikaans vir die leser vereenselwig word met die swaar-op-die-hande, die gekunstelde, die onleesbaar-bloemryke; en Engels daarenteen met die vrye, die vlotte – die taal waarin ‘n mens dinge kan lees wat diep in jou lewe ingryp … as dit gebeur, is dit klaar met ons taal.

Daar is vele voorbeelde van wanplegings jeens ons bruin Afrikaanssprekendes: u goeie vriend en mede-digter, Adam Small, is byvoorbeeld nog nooit deur die Akademie vir Wetenskap en Kuns vir sy digwerk vereer nie; so het daar onlangs op LitNet – en vanoggend weer in Rapport – ‘n uiters onstellende, dog eerlike, brief deur een van ons vernaamste bruin digters, Clinton V. du Plessis, verskyn waarin hy ten slotte sê: “Ek het tot dié slotsom gekom: kom ons loop weg van Afrikaans en kyk nie ‘n oomblik terug nie. En as die taal op Stellenbosch en verder moet sterwe, dan moet dit maar so wees. Dames en here, ek het nooit gedink die dag sal kom nie, maar die dood van Afrikaans raak my koue klere nie.”  U kommentaar?

Een ding nog glo ek sterk: Laat ons nié, bruin of blank, na die verlede kyk; laat ons nie vra: “waarom het wit en bruin wat so naby mekaar was, uitmekaar geloop?” nie. Antwoorde en verwyte kan op hierdie vraag volg. Wat sou òf antwoord òf verwyt baat? Een verklaring sou kon lui: daar was ‘n tyd toe die blanke Afrikaner so wanhopig moes veg om ten minste ‘n kern van ‘n eie inheemse, by Suid-Afrika aangepaste oortuiging aan die lewe te hou, dat hy nie altyd helder kon sien nie. Sy verskoning sou dan wees dat sonder daardie kernoortuigings binne die volk, nòg wit nòg bruin blywend in hierdie land sal kan leef; as hy ‘n fout begaan het, kan hy slegs hoop dat die opregtheid van sy strewe méégereken sal word. En: ‘n mens wat nie kan sê: “Ek het gesondig” nie, is verlore. Dieselfde is waar van ‘n mens wat nie kan sê: “Ek vergewe” nie.

Maar kom ons buig die fokus weer terug na die kwessies van die taaldebat: u is tans op besoek aan Stellenbosch ten einde aan die komende taalberaad deel te neem en in die media word daar heelwat gewag gemaak van die krisis waarbinne die Afrikaanssprekende hom tans bevind; ‘n voortslepende krisis wat na die mening van talle kommentators tot die ondergang van die Afrikaanse taal en sy kultuur kan lei. Kan u dalk in breë trekke verduidelik hoe u dié krisis sien; en miskien ook ‘n kykie na hoe die taalraad …

Krisis?! Jy gebruik dié woord darem alte maklik, Louis. Het jy al noukeurig gaan sit en dink presies wat dié woord is wat so gemakliklik staanplek kry in die media vandag? Populêr, vaag, word die woord krisis maar al te dikwels gebruik in die sin van “‘n tydstip waarop dit baie kwaai gaan; ‘n moeilike, gevaarlike tyd; ‘n tyd van groot opwinding, van set en teenset van groot magte”.  Ek wil byna beweer dat dit reeds die gebruiklike betekenis van die woord in die onpresiese taal van die koerant geword het – by ons sowel as in Europa:  “Berlynse krisis”, “Koreaanse krisis”, “konstitusionele krisis”, “staalkrisis in Amerika”.

Maar krisis het nog ʼn presieser sin as dit.  As ek reg onthou, dan het die woord oorspronklik ʼn “skeiding” beteken – soos by ʼn waterskeiding bo op ʼn berg, waar twee helftes van ʼn druppel water uitmekaar kan loop om dan hul loop in twee aparte oseane te beëindig.  En dit lyk my asof die juiste betekenis van die woord in ons moderne tale nog altyd verband hou met die idee van ʼn skeiding, ʼn beslissing, ʼn oordeel.  ʼn Krisis is ʼn hoogtepunt; egter nie slegs ʼn hoë punt van ontsteltenis of inspanning nie, maar ʼn hoogtepunt van waar die uitslag in een van twee teenoorgestelde rigtings na ʼn onherstelbare finaliteit kan afloop; die krisis van ʼn siekte is nie bloot die kwaaiste stadium nie, maar eintlik die keerpunt, die punt waarop die beslissing tussen dood en lewe val.

En as ʼn mens jou nou aan die presieser betekenis van die woord hou – wanneer maak ʼn mens, of ʼn volk (of die hele wêreld) dan ʼn krisis deur?  Of, laat ons by die enger politieke vraag bly:  Wat kan vir ʼn volk ʼn krisis wees?  Tog seker nie net ʼn tyd van opwinding, ontsteltenis nie?

ʼn Nasionale krisis, so lyk dit my, kan alleen ʼn tyd wees wanneer die voortbestaan self van die volk op die spel kom; wanneer een van die moontlike uitslae die ondergang van die volk kan meebring.

Uiteraard is die woord “volk” wat u hier gebruik ‘n problematiese begrip binne die huidige diskoers aangesien dit nou nie juis ‘n polities-korrekte term is nie; maar is u van mening dat daar nog steeds iets soos ‘n “Afrikanervolk” bestaan en indien wel, wat sou die “aard” van hierdie volk dan wees?

Louis, in plaas van dat ‘n volk ‘n volksaard as besit het, waardeur hy besit of besete word (soos ons eie karakter besit en daardeur besit of besete word), moet ons dus die ding wat ons “volkskarakter” noem, eerder só sien: dit is ‘n stel reëls van dinge ongeveer wat ‘n individu binne sy volksgroep mag doen, of sê, sonder dat hy deur sy volksgenote as vreemd, afwykend, selfs kranksinnig, beskou word … Maar natuurlik, om van die massa-bevolking van Suid-Afrika as van “een volk” te praat – in werklikheid of potensiaal – is onrealisties, wie dit ook al is wat praat en in hierdie penarie help die nuwe begrip van volkskarakter wat ons opgestel het: dit word dan die stel reëls van wat mense kan sê of doen sonder dat hulle wanaangepas is binne hulle groep – en dan nou: binne ons Suid-Afrika met sy veelheid van volke.

Ons sal eenvoudig moet leer – of geleer word – wat die stel reëls is waarbinne ons mag praat oor ánder volke wat ons landgenote is, en die reëls van wat die uiterste grense is waarbinne ons mag optree wat hulle betref. Maar wát ons politieke toekoms in hierdie land ook mag wees, ons sal daardie stel reëls van onderlinge omgang nodig kry.

Of ons, soos ek uit my hart hoop, hier ‘n groep vrye, bevriende volke kry wat later uit eie beweging iets soos ‘n Gemeenskaplike Mark, ‘n Bond van Volke of wát ook al vorm … En of ons deur geweld, of deur ons eie, ons blankes se traagheid en oneerlikheid ‘n volksbredie kry waarin die minderhede opgelos en langsaam vernietig word … Watter van die twee paaie ons ook al gaan kies, hierdie stel basiese reëls sal ons nodig kry.

Maar is juis dít nie die probleem nie, Professor? Is ons nie reeds as “volksbredie” in die periode waar “minderhede opgelos en langsaam vernietig word” nie? Ek meen, daar bestaan sóveel groeperinge in ons land dat daar van ‘n Suid-Afrikaanse “karakter” of “identiteit” geen sprake kán wees nie. En selfs dié groeperinge is voortdurend in ‘n staat van onderlinge verwisseling, hetsy rondom arbeidskwessies, taalregte, gemeenskapsdienste, of wat ook al. Amper iets soos wat DJ Opperman in beroemde vers oor die draaikewers geskryf het: “O ek en jy! O ek en … skielik / uit mekaar verskrik … // O waar is jy? O waar is jy? / Dit kring om jou, dit kring om my, // met kring en teenkring mettertyd / tot ‘n verwikkelde onenigheid. / O sal dit ooit ‘n einde kry: / Die kring om jou, die kring om my / […] en kringend gaan om jou en my / die tyd verby, die tyd verby.” Is dít nie die krisis van ons tyd nie? Engels is immers gewoon nie “taal” nie; dit is ‘n magsbasis wat vanweë sy “nuttigheidswaarde” die verbryseling van alle groeperinge op alle vlakke van ons samelewing onderlê …

Weer daardie ongemaklike woord. Toegegee, by kleiner volke kan daar wel werklik “krisisse” voorkom; die vraag “to be or not to be” het hier nog sin.  En vir ʼn volk wat in die posisie van die Afrikanervolk verkeer, het hierdie vraag meer dikwels as vir die Nederlandse, bv., dringend en dreigend geword.  Daar was al tye toe dit moontlik gelyk het, miskien moontlik was, om die “Afrikanerprobleem” finaal op te los, om ons “toe te ploeg” of toe te gooi, om te maak dat ons as geestelike entiteit nie sal bly voortbestaan nie.  Sulke tye het ons al geken; ek laat dit aan jou lees van ons geskiedenis oor om vas te stel watter tye of tydstippe dit was.

Meer as een krisis is net skuim op ʼn glas bier; jy moet maar matig daarvan geniet anders vul dit jou net met wind.

Maar ons moet liewer teruggaan na die werklike krisisse wat in die lewe van ʼn volk kan kom; die tye waarin sy voorbestaan sélf bedreig word.  En ook hier moet ons (om dan maar twee groot woorde uit te spreek) die skyn en die wese van mekaar af skei.

Laat ek hier twee stellings probeer maak wat vir my latere argument noodsaaklik is:

  • 1. ʼn Volk is nie een wese nie; hy het geen eenheid van oorleg, geen eenheid van wil nie; hy maak nie een besluit nie. Hy bestaan uit tallose individue, en waar hy dus “besluit” of “kies”, is dit die resultaat van tallose oorwegings en beslissings, halwe oorwegings en lam beslissings;
  • 2. Omdat ʼn volk nie uit een siel leef nie, kan sy krisisse nie – soos by ʼn siel – op een stip van die tyd plaasvind nie. ʼn Volk kan nooit, soos Paulus op pad na Damaskus, deur een verblindende insig platgeslaan word nie; sy “skeidings” loop nie aan weerskante van tallose halfbewuste individue.

Dit lyk my dus daar is net drie soorte situasies wat ons, as Afrikaners, “volks-krisisse” kan noem, situasies waarin dit werklik om die bestaan self van ons volk sou gaan:

  • 1. Wanneer ons met militêre oorrompeling (soos Transvaal in 1899) of met toeploeg (massa-immigrasie e.d.m.) bedreig word.
  • 2. Wanneer ʼn groot deel van ons mense self daaraan sou begin twyfel of ons as volk moet voorbestaan. (Dink jy dit is onmoontlik? Praat maar met iemand wat werklik so twyfel – daar is genoeg – en kyk hoe byna aanneemlik hy sy argumente kan plooi.)
  • 3. Wanneer ʼn groot deel van ons volk in die gevaar sou kom om te meen dat ons nie in geregtigheid met ons mede-volke in Suid-Afrika hoef saam te leef nie: sou kon meen dat blote voortbestaan die hoofsaak is, nie regverdige bestaan nie.

 

U gee hier ‘n netjiese teoretiese uiteensetting van die begrip “volkskrisis”, maar is die water nie reeds oor die damwal nie? Onlangs was daar dan juis die uitspraak deur waarskynlik ons vernaamste lewende digter dat Afrikaans, byvoorbeeld, nog in óns tyd sal sterf; dat dit tot ondergang gedoem is vanweë marginalisering en die verlies aan status as “akademiese” taal. Daar was dan selfs belangrike ‘kultuurmanne” en kommentators wat hulle op die openbare verhoog van die sogenaamde “taalstryd” gedistansieer het, asof dit die taal sélf is wat verhoor en skuldig bevind word vir wandade van die verlede en nou verdíén om tot niet te gaan; dis tog absurd, is dit nie?!

Waarskynlik, ja, maar eers moet ons vra wanneer die tweede soort bedreiging van ʼn volk se bestaan sal kan voorkom – die, dat die meerderheid van die mense dit nie meer die moeite werd ag om as volk apart voort te gaan nie?  (Begryp helder: “as volk”; die individue elkeen sou kon voortgaan – miskien selfs welvarend voortbestaan – maar hulle sou nie meer ʼn onderskeie volk vorm nie; so sou ons, Afrikaners, elkeen los kon voortbestaan, maar opgeneem in ʼn Angel-Saksiese of Bantoe-volk.)

Dit is duidelik dat hierdie vraagstuk feitlik nie by ʼn ou kultuurvolk kan ontstaan nie.  Al sou miljoene Duitsers nog so twyfel of dit die moeite werd is dat daar ʼn Duitse volk op aarde leef, sal die volk tog , bo die individuele be- en vertwyfeling voortgaan.

By ʼn volk soos ons s’n is, is dit egter anders.  As ooit ʼn miljoen van ons (en hoeveel is daar nie nou nie!) ernstig sou meen dat ons as volk nie nodig is nie, dan is dit klaar; dan sal ons opstreef deur ʼn paar eeue, net so onherroeplik versand soos wanneer ons militêr oorrompel of deur massa-immigrasie toegeploeg word. “‘n Miljoen?” sê jy:  “Nooit!” En ek sê vir jou:  daar is geen miljoen nodig wat dit dink nie.  As daar duisend is wat intelligent genoeg is om te dink, en die gawe het om te skryf (d.w.s., soos jy gespot het, “kultuurmanne” is), dan sal hulle maklik die miljoen vind om te volg.  Een man wat kan dink en skryf, is maklik ʼn duisend mense se leier.  Ons geluk as volk lê miskien bloot daarin dat ons nog nooit ʼn duisend “kultuurmense” in Suid-Afrika teen ons gehad het nie.

Maar wanneer kan hierdie twyfel by ʼn volk opkom?

Alleen wanneer die mense reg het om te voel dat die geesteslewe van hul groep nie meer vir die individu genoeg is om van te bestaan nie; wanneer die groepslewe vir die enkeling ʼn gevangenis word; wanneer die taal te weinig bied om die honger van die verstand te versadig; die gangbare gedagtes van die volk, verstarrend, die mens isoleer van die ruim wêreld buite…Sulke dinge… [53]

Inderdaad staan mense wat behalwe die eerste soort gevaar ook nog die tweede as ʼn gevaar erken, ietwat hoër in die skaal.  (Jy moet my verskoon as ek hier van “hoër” en “laer” soorte mense praat; ek weet ons kan mense nooit op ʼn eenvoudige manier beoordeel nie – en tog het ons hier met ʼn rangordening van mense volgens hul waarde vir die volk te doen.)  Hiermee bedoel ek nie net die berugte toeploeg deur massa-immigrasie nie, maar elke poging om die Afrikaner tot ʼn hulpelose minderheid in sy eie land te maak; dit is alleen ʼn subtieler en stadiger poging om die “Afrikaner-probleem” op te los as deur miliêre oorrompeling, byvoorbeeld, maar nie minder drasties nie.

Maar juis omdat dit subtieler is, vereis dit tog al ʼn groter mate van insig om dit as gevaar te erken?

Weliswaar is dit moontlik dat ʼn mens ook ʼn groot aantal Afrikaners het wat hulle teen hierdie bedreiging sal versit, en wat tog geen oog het nie vir bedreigings wat nog subtieler is.  Dit sal die soort mens wees wat uiters aktief en trou op die suiwer politieke vlak is:  goeie organiseerders, wakkerlopers, bywoners van vergaderings, stemmers wanneer daar gestem moet word.  Ook hier weer, en sterker as tevore, moet ek sê:  laat niemand op hierdie werk of hierdie mense smaal nie.  Geen werk, selfs die geringste, wat vir die volk gedoen word, is sonder sy waarde of sy eer.

Maar ook moet ons erken:  die verdediging op hierdie front alleen laat nog weer ander kante oop.  As ons almal niks gedoen het behalwe hierdie werk nie, as ons oog alleen vir hierdie soort bedreiging het, dan is ons ook verlore.  Dan sal ons op ʼn dag vind dat ons eintlik ons stad nie meer wil verdedig nie, omdat daar vir ons niks waardevols binne is wat ons wil behou nie. 

Tog is diegene wat bereid is om die kopskuif te maak van blote voortbestaan na ‘n regverdige (of selfs regverdigbare?) bestaan, so min, Professor … Ek meen, die “onderploeg” van minderheidsgroepe en hul regte is só geskakeerd en verskuild; die voordele van die “groter bestel” so voor die hand liggend … Is dit enigsins moontlik om hierteen staande te bly?

Ja, die mense wat ʼn oog het vir die tweede soort krisis van ʼn volk, is ongelukkig baie kleiner in getal as die tipes wat ek reeds genoem het; maar juis daarom onontbeerlik.  Ek het byna lus om hulle die vitamines in die volksliggaam te noem, juis om die relatief geringe kwantiteit en hul noodsaaklikheid – maar ek is altyd bedug vir die “organiese denk” oor ʼn volk.  Dus sal ek maar sê:  hulle is die kultuurmense van wie ons gepraat het; die mense wat sorg dat die volk ʼn waardevolle besit het wat die moeite werd is om te behou.  En nie alleen die makers of skeppers van so ʼn besit –  denkers, wetenskaplike, kunstenaars nie – maar ook die wat die besit waardeer, hoed, versprei – lesers, kritici, onderwysers, die beste soort joernaliste, knap tegnici, ekonomiese leiers en baie ander; “propagandiste” in die oorspronklike en hoogste sin van die woord.  ʼn Volk wat ryk is aan hierdie soort mense, versamel iets wat hom as volk die moeite van die bestaan werd maak. 

Wat is daar wat verhinder dat ʼn lid van ʼn klein volk “wanhoop aan die staat”? Die wete dat daar vir hom binne die volk ʼn volledige lewe te leef is.

Dankie vir hierdie heldere uiteensetting, Professor. ‘n Mens kan maar net hoop dat die mense – en daarmee bedoel ek nét die Afrikaanssprekendes ne – hierdie woorde van u ter harte sal neem … Nietemin, ek sou ook van die geleentheid  gebruik wil maak om so bietjie met u oor ons letterkunde te gesels. In die media, en ook hier op die webblad, word daar die afgelope tyd heel krities gekyk na die letterkunde wat tans geproduseer word en die relevansie daarvan binne die teenswoordige bestel. Wat is u mening hieromtrent?

In elke beskaafde land word daar van tyd tot tyd harde, streng letterkundige kritiek geskryf.  En dit hoort ook so:  ʼn beskaafde land is ʼn land waar die geesteslewe op prys gestel word, waar altyd ʼn aantal mense te vinde is wat gesteld is op die peil van die intellektuele en kreatiewe lewe en dit van alles minderwaardigs wil suiwer. ʼn Sterk kritiese en polemiese beweging gaan dikwels met ʼn kreatiewe beweging saam – en dit geld nie alleen van die letterkunde nie, maar eweseer van die politiek, die godsdiens en ander vorms van die menslike aktiwiteit.

ʼn Volk se geestes – en intellektuele lewe slik dikwels so toe dat waar eers diep en vrugbare waters gestaan het, nog net ʼn breë gladde stroom eentonig oor die walle loop, sonder weerstand, sonder werking.  Dan moet daar ʼn geslag kom wat ʼn nuwe of hoër wal bou; wat die sterk waters “in die bek ruk” en dwing om hulself te versamel en nuttig te word.  Om op te dam, en beheers te laat stroom:  dit is die werk wat elke sterk geslag in die geestesgeskiedenis van ʼn volk met die volkskrag wil doen.  En dit is die take, onderskeidelik, van die twisskrywers en die skeppendes in daardie geslag.

So ʼn geslag deel dikwels die byna onmoontlike swaar taak onder mekaar uit:  een groep sal in hoofsaak die kritiese en polemiese werk verrig, ʼn ander groep die skep van nuwe waardes aanpak.  Maar die twee groepe hang ten nouste met mekaar saam en werk aan die een groot volkstaak.

Wanneer die proses aan die gang is, wil ʼn gemeenskap dit meestal nie weet nie:  dat hy vol sleurdink en verwarring sit; dat hy te slap is om sy probleme werklik deur te vors; dat die kultuur waarin hy leef, al ʼn wegwerplike kleed geword het; dat sy volksletterkunde grotendeels waardeloos is.  Dit is eers in ʼn later geslag dat daardie selfde gemeenskap besef wat vir hom gedoen is deur dié wat kwaai gekritiseer het.

ʼn Boek is nie een mens se eienaardige gedagtes nie; bloot reeds omdat geen gesonde mense volkome “eienaardig” is nie.  ʼn Boek kom uit ʼn deel van ʼn volk se gedagtelewe voort; en kritiek op ʼn boek is kritiek ook op dié stuk gedagtelewe. Daarom is kritiek ʼn teken van lewe by ʼn volk.  En kwaai kritiek kan ʼn teken wees dat ʼn gevaarlike siekte binne die gemeenskap bestry word met die sterkste lewenskragte waaroor die gemeenskap beskik.

In ‘n rigtinggewende essay deur Danie Marais, en daaropvolgende onderhoud, is daar heelwat gewag gemaak van ‘n oproep vir groter eerlikheid in ons digkuns, veral. Dat ons digters inderdaad bereid moet wees om vanuit ‘n posisie van onsekerheid te skryf ten einde juis die geestelike verwildering van ons tyd op ‘n eerlike, verantwoordbare manier te reflekteer … Die gevaar bestaan uiteraard dat ons hierdeur ‘n “programskrywe” met gepaardgaande voorskriftelikheid en vervlakking tot stand sal bring.

Die werking van die groot kuns is ʼn onbewuste didaktiek.  Sy strydbaarheid binne ʼn kultuur is nie soos die strydbaarheid van ʼn mens wat na iets streef nie, maar soos die strydbaarheid van dinamiet wat ook sonder wil ʼn gevaar is, wat van binne af oopruk, en vriend of vyand kwes wat daarby kom. 

Die groot kuns moet inderdaad iets van die verskrikking van die wêreld toon: die demonie van die vreugde en die noodsaaklikheid van die smart.  Dit het niks met die gewone indelings van die kunssoorte te doen nie en loop dwarsdeur hulle en deur alle grense heen. Maar verder:  ons ervaring die afgelope jare van hoe welig die “sensasie”-lektuur by ons gedy; …hierdie ervaring kan vir ons geleer het dat die ekonomiese wet ook in die kunste waar is: slegte geld dryf die goeie van die mark af.  Die moderne massa het eenvoudig ʼn neus vir wat sleg is; aan wat goed is, loop hy versigtig verby. In die vrye konkurrensie op geestesgebied sal die slegte die goeie byna altyd klop en mettertyd verdrywe.

En die soms geopperde aandrang op groter “aktualiteit” in ons digkuns?

Wat kleur vir die skilder is, is die woord vir die skrywer.  Dit is sy werktuig waarmee hy die wêreld buite hom bemeester, die wapen waarmee hy hom daarteen verdedig; dit is die een ding waarmee hy sy siel kan behou.  Wanneer hy aan sy eie verwarde gevoelens gestalte en duursaamheid wil gee, het hy alleen die woord; wanneer hy ʼn profetiese openbaring aan die wêreld wil bekendmaak, het hy alleen die woord; wanneer hy troos, of opstandigheid en die moed tot opstand aan almal wat ly, wil gee, dan het hy nooit anders as die ontroerde woord as vertroosting en as wapen nie.  Daarom, deur watter politieke, goedsdienstige of ander drif sy lewe ook al beheers word, is die groot skrywer woordkunstenaar sodra hy aan sy eintlike arbeid gaan.  Wanneer hy dit nie is nie, is hy alleen mens tussen ander mense, iemand wat deur die hartstog gedryf word, wat ly, wat kleinlik of heroïek is – maar nie kunstenaar nie; en wat hy skrywe, is sielkundige of historiese dokument, maar geen kuns nie. 

Saam met hierdie fyner besef van die waarde van die woord en feitlik net as keersy daarvan, gaan ʼn fyner waarneming van die uiterlike en innerlike lewe.  Die wêreld en die lewe rondom ons is oneindig voller en ryker as ons alledaagse waarneming.  En só eng is die verband tussen woord en wêreld:  die taal stel ons in staat om hierdie volheid en rykdom te rangskik, te beheer; sny as’t ware bruikbare, hanteerbare stukke daaruit, sodat ons nie in ʼn chaos maar in ʼn begrypbare, menslik wêreld staan.  Hoe fyner en presieser die taal en die woordgebruik van ʼn groep of individu word, hoe fyner word sy waarneming en sy intellektuele beheer van die wêreld.  Sonder die woord staan die mens magteloos voor sy eie gevoelslewe en die volheid van die aarde, en dit is een van die funksies van die groot literatuur dat dit die wêreld ryker en kleuriger maak, dat dit blinde drang en instinkmatige reaksies verhef tot daardie dinge wat ons “liefde” en “skoonheid” noem, en dat dit aan die vaagste en verwardste roeringe van die mens se hart mooi en vaste vorm gee.  Hierdie fyner waarneming van die innerlike en uiterlike lewe is net so wesenlik in die beste werk van ons jonger literatuur as die fyner woordgebruik, en is eintlik net ʼn ander verskyningsvorm daarvan.

Met hierdie twee dinge tesame is die oppervlakmate van die literatuur, sy lengte en breedte, aangetoon.  Wat die diepte daaraan gee en dit tot iets solied maak, is ʼn sekere universele gevoel, ʼn gevoel dat die mees gewone dinge nie los en alleen staan nie, maar verbind is tot en in ʼn heelal.  Dit is ʼn gevoel van die eenheid en die verwantskap van alles wat leef en bestaan.  Hierdie gevoel is die agtergrond en die voorwaarde van alle groot kuns, en die kuns is die blootlê van die wesenlike in alle gebeurtenisse en in die wêreld rondom ons.  Dit is hierdie gevoel wat van die beskrywing van die gewone of aanstootlike dinge groot literatuur kan maak, en, wanneer dit ontbreek, die beskrywing van presies dieselfde dinge banaliteite of pornografie laat word.  Dit is wat ons die eerlikheid in die kuns noem; dit is minder ʼn eerlik-wees teenoor die publiek as ʼn eerlikheid teenoor die lewe self.

Professor, tragies genoeg word ons letterkunde, en ook sy leserspubliek, juis deur groot verdeeldheid en onsekerheid (selfs wantroue) jeens “die ambag” gekenmerk. Teenoor die digkuns word dikwels die woedende verwyt ingebring, byvoorbeeld, dat dit “ontoeganklik” is of gewoon niks “te sê het” vir die deursnee poësieliefhebber vandag nie. U kommentaar?

Laat ek maar eers daarop wys dat die letterkunde omtrent (maar nie heeltemal) die enigste geestelike aangeleentheid is waaroor sulke onredelike woedes ontstaan [soos oor “duisterheid” in die letterkunde].  Niemand voel beledig dat hy die hoëre wiskunde nie begryp nie; en ons praat oor die atoombom met die salige wete dat ons niks van sy binnegoed weet nie. Selfs is ons gereed om soms te erken:  “Ek weet van die skilderkuns, die beeldhoukuns niks nie”; maar hier begin ons tog al ʼn bietjie irritasie voel wanneer daar iets voor ons kom waarvan kop en stert ongeveer eenders lyk.  Maar die politiek!  Van menslike verhoudings weet ons minder as van wiskunde, maar ons grondwet gee ons die reg om onsin oor hulle te verkondig, en die man wat wil betoog dat ons in dié sake nié-wetend is, vir dié gee ons gif in.  En nou is dit met die letterkunde presies soos met die politiek:  ons meen dat dit óók  “ons almal se goed” is, en ook hier het ons grondwetlik die reg op onnoselheid.

Laat ek weer sê:  daar is baie stukke letterkunde, ook in Afrikaans, wat ek nie by die eerste lees – of selfs ná herhaalde lees – verstaan het nie; hiervan het sommige later vir my óóp-gegaan (altans dit méén ek); en hoeveel daar is wat vandag nog vir my met sewe slotte gesluit is, weet ek nie; want dít is ons algemene menslike las:  wat ons wéét, is ons maar hálf seker van, maar van ons onbegrip kan ons nooit ʼn besef kry nie.

Maar moet ek nou boos wees op die skrywer omdat ek hom nie verstaan nie?  Moet ek nie eerder die fout by myself gaan soek nie?

En die stand van ons literêre kritiek?

Gelukkig ook glo ek as demokraat dat elkeen met die onvervreembare reg gebore word om onsin oor die literatuur -veral die poësie – te praat.

Sou u dalk verder hierop wil uitbrei?

Nee.

Goed, kom ons laat dit daar. Vervolgens sal u graag u mening wil inwin oor die kwessie van vertaling, want een van die nadele van ‘n veeltaalkultuur soos ons s’n is dat jy eintlik nooit ‘n sterk vertaalkultuur het nie; enersyds om tekste uit ander tale na die Afrikaanse leser te bring en andersyds om Afrikaanse tekste aan ‘n groter gehoor te bring … Sou u saamstem dat die hele kwessie van vertalings een van die grootste uitdagings in die pad van ons letterkunde is? Vir die skrywer, uitgewer sowel as leser. Ek meen, daar bestaan tans bykans géén mark vir vertaalde tekste nie en dit wil voorkom asof dié toedrag van sake op niemand se agenda is nie; allermins aan regeringskant, ten spyte daarvan dat hulle inderdaad volgens die grondwet verplig is om ál elf amptelike landstale én gevolglik hul onderskeie letterkundes in stand te hou en te verbreed.

Dankie vir hierdie vraag, Louis, want ek stem saam: in hierdie akker is daar sommer nog báie ploegwerk wat gedoen moet word. Myns insiens is die wêreldliteratuur ʼn volle orkes – nie ʼn dun en eensame fluit nie.  Elke taal, selfs die kleinste, is ʼn aparte instrument met ʼn eie timbre.  Literatuur wat in hom volmaak uitgespreek is, word ʼn onvervangbare verowering van die mens; gaan dit verlore, ly die hele mensdom skade.  Vir my wat geen Tsjeggies, Hongaars of Fins ken nie, is die bestaan van literatuur in dié tale ʼn rede om ten sterkste belang by hul voortbestaan te hê.

Daarom is die taal-imperialisme van die “groot groepe” een van die gevaarlikste vorms van die moderne barbaarsheid.  Soos alle barbare bedreig hy die waardes waarvan hy geen kennis het en wat hy nooit kan herstel nie.

Die klassieke literatuur van die wêreld is een; maar die tale waarin hy sy neerslag vind, is verskillend.  Daarom bly vertaling altyd een van die belangrikste werktuie van ʼn lewende kultuur.

Dit is verkeerd om groot bedrywigheid ten opsigte van vertaling as ʼn verslapping van die skeppende krag van ʼn tydperk te beskou.  In die literature wat ons ken, was die groot kreatiewe tydperke dikwels juis die tydperke waarin die nasionale literatuur honger was na die vreemde.  Die tydperk van Shakespeare was ook die tydperk van die groot Engelse vertalings:  die vertalers het na die hele Europese literatuur, oud en nuut, gegryp, soos Philemon Holland gesê het, “to triumph now over the Romans (én die Grieke, Franse, Italiane en Spanjaarde) in subduing their literature under the dent of the English pen”.

Professor Louw, ‘n laaste vraag: Indien ‘n mens “hoop” sou definieer as synde daardie vaste geloof dat ‘n situasie beter kan word, kan ons tans met sekerheid sê dat die Afrikaanssprekende in Suid-Afrika nie meer “hoop” het nie; en daarmee saam kom die onsekerheid, die vrees en selfregverdigende verwyt. Wat sou u sê is die rol wat die digter en die digkuns te speel het binne hierdie mynveld van vertwyfeling?

Daar is, ten eerste, ʼn romantiserende siening, waarin die digter beskou word as “leier”, as “voorloper” of “voorligter”, “profeet” van sy volk.  (Dit is meestal digters sel wat hulle self só beskou!) Hierdie beskouing is m.i. verkeerd.  Die profetemantel is vir my al om die skouers gehang – maar dit pas maar sleg.  Selfs van die grootstes, ʼn Hooft of ʼn Homerus, het nie hulle volke gelei nie.

Maar ook nie gevolg nie!

Want daar is ʼn ander, ʼn tweede, baie bekende en foutiewe beskouing:  dat die digter die volgeling, selfs die spieël, of erger:  die werktuig, is van ʼn sogenaamde volkswil, of gemeenskapswil. In sy krasste vorm kry ons dit in dié tipe staat wat van die skrywer ʼn “ingenieur van die openbare mening” maak: ʼn suiwer propagandis.

Dit bly vir my nog altyd so merkwaardig:  die grootste Engelse nasionale digter Shakespeare het gelewe in die tyd toe die Spaanse Armada sy land bedreig het – een van die ernstigste bedreigings in honderde jare – en by wete het hy geen woord (of weinig dan) oor hierdie groot krisis van sy volk geskrywe. 

ʼn Derde uiters individualistiese, beskouing sien weer die skrywer as bloot skrywende vir (en dalk oor!) homself en vir die paar geestesgenote wat hy kan oorhaal om na hom te luister.  Hy sou dan iemand wees wat in ʼn klein bohême speel.

En so is daar seker nog méér eensydighede.

Wat die digter wél weet: hy durf, in belang van sy volk, nooit eensydig wees nie:

Nóóit ʼn sektariër – hy mag nooit ʼn fragment van sy volk vir die geheel aansien nie:  nie die ryke of die arme nie; die “hoogste” of die laagste nie; nie die intellektuele of die eenvoudiges nie; nie die blonde of die bruine nie.  Hy durf selfs nie glo dat die één party, een kerkgenootskap, of een wátter fragment van die volk ook al, die hele volk is nie.

Hy durf hom nie volledig aan die ideologieë van een bepaalde tyd oorlewer nie; want hy moet weet:  idees, verskille, twispunte, ja, oënskynlik onversoenbare teenstellings – dié vergaan almal.  Ook hy, as mens, sal vergaan; maar biddend hoop hy dat die volk sal voortbestaan:  anders word sy hy lewe en werk sinledig.

Hy wil nie óf leier, óf werktuig, óf, spieël, óf bloot individualis wees nie. Maar soos elke gewone burger het hy die reg en die plig om hom met elke talent of krag wat aan hom gegee is, in te meng in die sake van sy volk én van sy gemeenskap.

Die plek van die digter is dus ʼn uiters ingewikkelde – hy kan maar dankbaar wees as dit nie vir om ʼn onmoontlike moeilike gemaak word nie.  Sy posisie is maklik om te verkleineer, maklik om te bespot.  Iemand moet net die woord “esteties” fluister!  Of “individualis”.  Of “on-Afrikaans”.  Van ʼn ander kant as sal gefluister word: nasionaal; klein! 

Die digter moet soms na verskillende kante toe skiet.  Ander kere moet hy van alle skiet vergeet.  Net werk en wees. Miskien is hy “soos ʼn suurdeeg wat ʼn vrou neem en in drie mate heel inwerk totdat dié heeltemal ingesuur is”, en watter krág die Here in suurdeeg wou sit, is die Here se saak Sy heilige saak.

Baie dankie vir die gesprek, Professor. Soos ons gebruik is, wil ek u vra of u nie dalk ‘n paar reëls by wyse van toegif hieronder te plaas nie? Miskien iets uit Raka?

Graag. Maar Raka? Nee. Liewers nie. Dalk eerder die volgende vers uit die gedigtereeks “Gedagtes, liedere en gebede van ‘n soldaat” in Die halwe kring wat reeds in 1937 verskyn het.

 

Miskien ook sal ons sterwe

 

Miskien ook sal ons sterwe

     en iewers ruggelings stort,

dat hierdie helder aarde

     in ons verdonker word.

 

Miskien sal niemand later

     mooi dinge van ons weet,

en nêrens sin te kry wees

     in al ons stryd en leed,

 

sal elkeen as hy magtloos

     naby die sterwe lê,

net hierdie eensaam wete

     uiteindelik nog hê:

 

dat ons nie kon gebuig word

     soos húl geweld dit wou,

en dat ons hoog kon lewe

     net aan ons bloed getrou.

 

© NP Van Wyk Louw

 

ERKENNING:

Gedagtes vir ons tyd – uit die prosa van NP Van Wyk Louw” wat deur PA Joubert saamgestel en in 1988 deur Tafelberg Uitgewers uitgegee is, het as basisteks gedien vir hierdie verbeelde onderhoud.

Die gedeeltes waaruit toepaslike antwoorde oorgehewel is, is die volgende:

“Afrikaans”, 1959: pp. 5 – 8

“Afrikaans en Engels”, 1957: p. 12

“Bruin en wit”, 1960: p.23

“Digter en volk”, 22 Oktober 1963: pp.31 – 32

“Krisis vir ‘n volk is ‘n beslissing”, 1 Augustus 1952: pp. 49 – 51

“Krisis vir Afrikanervolk het drie fronte”, 8 & 15 Augustus 1952: pp. 51 – 57

“Kritiek is ‘n teken van lewe by ‘n volk”, 3 & 10 Oktober 1952: pp.57 – 58

“Kuns soos dinamiet”, November 1938: p.65

“Kuns: die slegte verdryf die goeie”, 31 Oktober 1956: p.65

“Letterkunde wat woedend maak”, 30 April 1958: pp.69 – 70

“Onsin oor die poësie”, 1970: p. 81

“Verlede en hede”, 25 April 1952: pp. 94 – 95

“Vertaling is werktuig van lewende kultuur”, 1945: p. 97

“Woorde en wêreld”, Januarie 1938: pp. 111 – 113

Hoe het die stof in die orrel gekom?

Monday, February 1st, 2010

 ‘n “Fermanent woort” vir wie krag het om te luister

deur Hennie Aucamp

Hennie Aucamp

Hennie Aucamp

Hennie Aucamp het op die plaas Rust-mijn-ziel in die Jamestown-distrik grootgeword. Hy debuteer in 1963 met die kortverhaalbundel Een somermiddag en het sedertdien 18 kortverhaalbundels uitgegee asook verskeie beskouings, essays en samestellings van prosa. Benewens vertalings van Bertold Brecht se werk het Aucamp ses digbundels gepubliseer. Onder die talle literêre pryse wat Aucamp verower het, is die Hertzogprys (1982), die Fleur du Cap-prys (1987 en 2004), die Recht Malan-prys (1997), die ATKV-Veertjie-toekenning (2004) en die Afrikaans-Onbeperk-toekenning van die KKNK. In 2005 ontvang hy die Gustav Preller-prys van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.

 

 

 

 

1

 

In die “Proloog” tot Die pluimsaad waai ver kom die Ou Vrou tot hierdie slotsom:

maar geen volk het ooit rus van loutervlamme.

 

Van Wyk Louw se drama het in 1972 verskyn, en hy kon nog sonder apologie na “Afrikaners” as “volk” verwys; nou verwys die Afrikaanssprekendes in die land na hulself as “groep”, om nie aanstoot te gee nie, en dié spreker gaan ook van “groep” praat, maar iets van die N.P. van Wyk Louw-gees probeer behou.

‘n Groep, dus, en sy taal en letterkunde, moet reëlmatig aan “loutervlamme” blootgestel word as dit lewensvatbaar wil bly. Wat die taal en die letterkunde betref, was daar van oudsher af profete en rigters wat op gesette tye gevra het: “Is dit ons erns?”

Dié profete en rigters, of noem hulle liewers “openbare gewetes”, is die kritici, die resensente en, meer nie-amptelik, die skrywers en lesers van Afrikaans.

Hierdie kritici en resensente skryf dikwels uit sterk eie oortuiging, veral as die opvoedkundige imperatief by hulle sterk is, maar soms is kritici weinig meer as die segsmanne van kultuurfaksies, en dié mag politieke en ideologiese agendas hê. Wat onthou moet word, is dat uitgewers óók kultuurfaksies verteenwoordig, en eweneens as drukgroepe kan geld.

Maar hierdie spreker wil vinnig heengly oor die sosiopolitieke implikasies van kritiek, en meer algemeen, maar tegelyk ook meer persoonlik, na potensieel-ondermynende faktore binne die poësiebedryf kyk.

Wat is die funksie van kritiek? Een funksie is al geïmpliseer, naamlik dat die kritikus waak oor wat kosbaar is binne ‘n kultuur, en meer spesifiek binne sy letterkunde. Hier sou van die Koki-“sindroom” gepraat kon word; Koki, die protagonis in Raka, wat altyd eensaam was in sy besorgdheid oor kosbare dinge. ‘n Meer aardse, en vir my doel meer geskikte definisie van die funksie van kritiek, is dié van my oud-leermeester, prof. F.E.J. Malherbe, wat kritiek die “purgeermiddel” van die letterkunde genoem het.

Dié beeld klink eers ‘n bietjie kru, tot jy besef dat “purgeer” ook ‘n religieuse byklank het, naamlik “om te suiwer”.

Skrywers en digters lewe nie altyd vreedsaam saam met hul kritici nie. Wrywing tussen verskillende generasies en “skole” is dikwels die aanstigting tot rusies. Hiervan is Toon van den Heever se geniepsige portret van Jan F.E. Celliers ‘n goeie voorbeeld.

‘n Vriend van Toon van den Heever wat by De Bussy gewerk het, het Toon se gedigte geleen en aan Jan F.E. Celliers voorgelê. Oor na Toon van den Heever self, wat soos volg in sy essay “Digters van naby” skryf:

“Een aand het die groot man my ontbied. Ek was so senuagtig soos ‘n aap op ‘n dorsmasjien. Jan Celliers het my baie vriendelik ontvang en bejeën – so vriendelik dat toe hy eindelik my bundel papiere te voorskyn haal, ek al byna verwag het om van hom te hoor: ‘Steek die blad, broeder digter!’ Maar helaas! Olympos was vir my te steil. Die digter het my medelydend aangekyk: ‘Siet u, mnr. Van den Heever, dit help nie eintlik om gedigte te maak as mens hulle nie kan verkoop nie. U kies sulke uitheemse temas! Neem byvoorbeeld hierdie gedig oor die Minnegod – wat weet ons mense van hom af? Hulle lees hier van iemand wat kaal in die bossies wegkruip en boonop nog met ‘n pyl en boog gewapen is: hulle sal warempel dink dis ‘n Boesman! As u wil verkoop, bly by die ossewa, die keteltjie en die doringboom. In u werk mis ek die innige eenvoud van ware poësie; . . . . .”

Hierdie lang aanhaling bring enkele immergroen strydkwessies in die poësiekritiek na vore. Toon van den Heever is deur Mardelene Grobbelaar as “dekadent” geïdentifiseer in haar doktorale proefskrif, Die Bose Skoonheid, nes sy, ook suiwer literêr-wetenskaplik, Eugène Marais, Leipoldt, en J.F.W. Grosskopf as eksponente van die Dekadentisme uitgewys het. Toon van den Heever meld ook in sy essay “Digters van naby” dat Preller, stellig die eerste kritikus om dit te doen, na Eugène Marais as Dekadent verwys het. Die laaste gedeelte van Toon van den Heever se essay is dan ook ‘n ontroerende verdediging van sy vriend Eugène Marais.

Die interessante is dat Toon van den Heever digters begin haat het; in die geval van Jan F.E. Celliers, ook die digter-kritikus.

As Jan Celliers Toon van den Heever se bête noire was, het Uys Krige sy mes ingehad vir ‘n hele geslag kritici, soos G. Dekker, E.C. Pienaar, S.P.E. Boshoff, Abel Coetzee en P.C. Schoonees, in sy spotvers “Die Les-Honderd”, in sy “Gifpyltjies”-reeks in sy bundel Vooraand (1964). Hy het dié reeks uit 1939 later bygewerk en “klein Lindenberg” en A.P. Grové toegevoeg tot sy lys sondaars. Sy slotsom, aan die adres van sy mededigters, is dat digters net een groot les van kritici kan leer, en dit is hoe om nie te skryf nie.

Hier was Krige onbillik. Hy het inhoud met styl verwar, want party van sy kritici het goeie, skoon prosa geskryf, bowenal A.P. Grové en Lindenberg.

Wel strek dit Krige tot eer dat hy die geswolle prosastyl van byvoorbeeld D.F. Malherbe aan die kaak gestel het, en “Boere-digters” – Krige se woord – soos Boerneef en J. van Melle geloof het om hul eenvoud en onversierde uitings. Krige se opstelle oor Boerneef en Van Melle is baanbrekerswerk en is tereg deur J.C. Kannemeyer opgeneem in die bundel Die naamlose muse, wat Uys Krige as versiende kritikus toon.

Maar “Boere-Afrikaans” het nie vir Uys Krige beteken dat hy hom tot Boere-temas moet beperk nie. Hy was dié wêreldburger in Afrikaans, met sy reis- en verblyfboeke, sy vertalings, sy sleutelopstelle oor figure soos Lorca en Elouard.

Die “ironiese elegansie” (H.A. Mulder) van Uys Krige is verder gevoer, en na ‘n hoogtepunt gebring, deur D.J. Opperman met sy reeks “Met apologie” wat in Kuns-mis verskyn het. Waar satiriese verse soos “CNOringkorrel”, “Ná die Robslanery” en “Hellingaskoltis” nog as geforseerd en alte plaaslik aandoen, ook opgeneem in Kuns-mis, verteenwoordig “Met apologie” iets besonders binne die literêre kritiek in Afrikaans. Opperman se basiese teks lui só:

Op ‘n Sondagmiddag loop die weduwee Viljee

in swart geklee

met twee kolliehonde langs die see.

Wat volg, is Opperman se parodiëring van die styl en selfs voorkeurdigsoorte van die volgende digters: C.M. van den Heever, I.D. du Plessis, W.E.G. Louw, N.P. van Wyk Louw, Uys Krige, Elisabeth Eybers, Ernst van Heerden en S.J. Pretorius.

Waar is Olga Kirsch, vra ‘n mens jou af: het haar beenkaal poësie by voorbaat parodiëring weggekaats? Want dis juis op maniërismes dat Opperman so genadeloos toeslaan.

Hier volg Opperman se parodiëring van die vroeë N.P. van Wyk Louw en die latere Louw, soos hy hom in byvoorbeeld Tristia openbaar:

N.P. van Wyk Louw 1:

O, God! làngs U skriklike water

stap die weduwee Viljee

met dié weet: die waan en die waansin word later

twee honde wat dráf waar sy tree.

 

N.P. van Wyk Louw 2:

Op ‘n Sabbatmiddag

(die dag is goed)

lê la veuve de Villiers

die heilige snol

bo die boulevard

(a) aarselende om te kies

effens be-swaard

tussen twee kol-lies(te)

Wat Opperman hier aantoon, is dat ‘n digter – selfs ‘n digter soos N.P. van Wyk Louw – die prooi van sy eie retoriek en eksentrisiteite kan word.

Ernst van Heerden, daardie rats en gewikste gees, het tereg gevoel dat Opperman darem nie skotvry kan gaan nie, en skryf ‘n aanvulling by “Met apologie” van Opperman, dié keer soos die weduwee Viljee-teks deur Opperman self vertolk sou kon gewees het, met die byhaal van tipiese Opperman-temas en selfs reëls. Hier volg die eerste drie strofes van Van Heerden se parodie:

D.J. Opperman

Mevrou Viljee dink aan die bakkie sand

in donker hole van ‘n woonstelstoep,

en prys die vrye ruimtes van die strand

wat nou die kollies na ontlasting roep.

 

Sy’s pikkewyn vandag en ook verlos

van wasvrou, Vredehoek en kruidenier;

haar hart trek aan die koppelriem se tros

by ou seevelde van bamboes en wier.

 

Aristos Een het by ‘n boom gestol

– met vorige laventeltjies verdig

uit strooisies bruin kors van die kiepersol –

waar hy nou fyn die agterpootjie lig.

Uit: Anderkant besit, 1966.

In 1987 verskyn die satiriese gedig “Persoonlike korrespondensie” van Daniel Hugo, opgeneem in sy bundel Vuurdoring, wat by H.A.U.M.-Literêr verskyn het. Hierdie onderverkende satire is myns insiens op dieselfde hoë vlak as “Met apologie” van D.J. Opperman, en Hugo se skrywe is dan ook aan Opperman in die hemel, waar hy soos alle ander hemelinge nie meer ‘n opper- nie maar ‘n doodgewone man is.

“Persoonlike korrespondensie” bestaan uit drie afdelings: “(1) Berig aan Opperman, (2) Opperman antwoord en (3) Petrus stuur ‘n nota.” Die “jongste speurgodjies” kan nagaan hoekom ‘Berig aan Opperman’ in rymende koeplette is, ‘Opperman antwoord’ in tersines, en ‘Petrus stuur ‘n nota’ na ‘n amptelike memorandum klink.

Hugo se skindernuus oor die nog lewendes moet maar liewers tuis gelees word. Wel kan aangehaal word uit Opperman se antwoord, waarin hy reageer op Hugo se mededeling dat die Afrikaanse poësie deur vroue oorgeneem is:

meer welkom was jou chauvinistiese geskel

          – trouens dit is opwindende toekomsnuus –

van die vroumense hier is Ingrid al wat tel

 

in my tyd was daar mos net die liewe Liesbet

          – in Holland duik sy nog onder vir die dood –

later ook Olga: háár sal Petrus wel belet

Waaraan “die jongste speurgodjies” óók aandag kan gee, is dat Hugo in goeie postmodernistiese trant ‘n sterk interteks vir sy gedig “Persoonlike korrespondensie” gebruik, naamlik “Letter to Lord Byron” van W.H. Auden.

Miskien het dit tyd geword dat ‘n sterk, gevestigde digter Opperman se “Weduwee Viljee”-teks opnuut opneem en verse skryf in die trant van Cussons, Stockenström, Spies, Malan, Hambidge en ander. Dit sal ‘n gedugte onderneming wees, want ‘n parodis moet geestig wees en liefs oor die gawe van selfironisering beskik. Bowenal moet hy (of sy) talentgewys net so groot wees as die digters wie se styl en inhoud geparodieer word, of anders word ‘n parodie maklik ‘n flouïteit of, erger nog, “‘n vuil geskreeu”, soos Van Wyk Louw in Raka sê.

 

II

 

Wat sien hierdie spreker as potensieel-ondermynende faktore binne die huidige poësiebedryf? Twee dinge: disrespek vir die medium, dit wil sê die taal self; en oordadige ontlening.

Vir my “sermoen” het ek net twee teksverse gekies, beide eenvoudig en toeganklik. Die eerste is N.P. van Wyk Louw se opstel ‘Die stof staan by die orrel’, opgeneem in sy opstelreeks “Los gedagtes oor ons taal”, in Swaarte- en ligpunte (1958), en die tweede is Salman Rushdie se briljante jeugklassiek, Haroun and the Sea of Stories (1990).

‘Die stof staan by die orrel’ is ‘n hoogs potente opstel oor die verwaarlosing van taal as medium. Dit het ‘n sekere klassieke status gekry as gevolg van Merwe Scholtz se stel spitsvondige vrae by ‘Die stof staan by die orrel’ in die skoolhandleiding, Ons Moedertaal vir standerds nege en tien. Dis jammer dat Scholtz nooit sy vrae omgewerk het tot ‘n essay nie; só ‘n essay sou net so bekend kon geraak het as “Wat vertel ‘Oom Gert vertel'”, natuurlik ook van Scholtz, opgeneem in Herout van die Afrikaanse poësie.

Van Wyk Louw se opstel begin só: “‘n Niggie van my het my jare gelede hierdie storietjie vertel: dit was op ons buurdorpie wat hulle ‘n taamlike goeie orrel gehad het; en die ou orreliste – sy is ook lank nie meer daar nie – moet glo maar Sondag na Sondag ‘n dun straaltjie musiek daaruit laat fluit het; maar toe kom daar ‘n slag ‘n bobaas-orrelis op die dorp, en dié sou ‘n orreluitvoering gee: die aand sit die kerk gepak van die mense; maar toe hy ooptrek, toe staan die hele gebou vol stof: daar was glo pype en dinge waarvan die ou dametjie nooit eers geweet het nie en wat dertig jaar lank net stof staan en vergader het. ‘Tag,’ het die diaken ná die uitvoering gesê, ‘ons ou orreltjie kon toe darem ook vanaand sy long ‘n slag oophoes.’ En die volgende dag het hulle vier of vyf mossieneste wat uitgeblaas was, op die balkon kry lê.”

Op hierdie paragraaf volg paragraaf twee, wat só begin:

“Hierdie sinryke ou verhaaltjie kom dikwels in my gedagte op as ek oor ons taal nadink of praat, of as ek Afrikaanse boeke of tydskrifte lees.”

Van Wyk Louw se toepassing van ‘n “sinryke verhaaltjie” op ‘n taalsituasie is deursigtig, en hoef nie in besonderhede ontgin te word nie. Hoofsaak hier is dat net meesterlike taalgebruikers – en hier dink ‘n mens dadelik aan digters en skrywers – al die verborge nuanses en heerlikhede van ‘n taal na bo kan bring.

Met alle respek aan Van Wyk Louw moet gesê word dat jy nie ‘n Bach en ‘n Buxtehude uit ‘n verstopte orrel kan haal nie, want sy meganisme sal al klaar versteur wees. Sal oor vyftig jaar nog ‘n Raka en ‘n Joernaal van Jorik in Afrikaans geskryf kan word? Sal daar hoegenaamd nog ‘n Afrikaans wees waarin literêr gedink kan word? Nie teen die pas waarteen Afrikaans tot ‘n patois verword en verplet word nie, selfs deur sommige van sy digters.

Tydens die Engfrikaans-debat van ‘n paar jaar gelede, is hierdie spreker verkwalik omdat hy ‘n politieke dimensie in sy betoog betrek het; vandag dink hy meer in apokaliptiese terme. Kan dit wees dat die kollektiewe onbewuste die fenomeen Afrikaner, en die draer van sy identiteit, die Afrikaanse taal, totaal uitgewis wil sien; verby, afgelê, opgedoek? Dat ‘n nuwe lewe kan begin, sonder die ballas van tradisie?

Het Opperman dalk in dié rigting gedink toe hy sy gedig oor die nasionale selfmoord van reusagtige troppe springbokke geskryf het? Hier volg die gedig “Springbokke” uit Dolosse, ‘n bundel vol donker politieke ondertone.

Astrale magte op hul bloed

en soute in die grasse het bepaal

dat uit woestyn en vlakte

hulle as één groot trop ontmoet

en dae lank eers in ‘n stofwolk maal

tot een meteens koers snuif wat almal vat

en dan geen weerstand duld

dreunend oor veld en bult

waar hoef en horings alles plat

trap en voor hul vaart wegvaag,

elkeen gewillig om sy lyf te gee

dat die trop oor slote en riviere jaag

en onkeerbaar afstort in die see:

“Ons is geroepe om ‘n groot afspraak

met die dood te maak.”

Miskien is hierdie spreker darem té pessimisties. Daar is nog altyd digters, ook jonger digters, wat taal as ‘n presisie-instrument sien, en dan ook só gebruik.

Maar nou kan dit gebeur dat hierdie presiese en toegewyde taalgebruikers hul onteenseglike talent op ander maniere kan ondermyn, deur byvoorbeeld versperrings op te werp tussen die leser en die teks. Nog nooit was Ezra Pound se waarskuwing so tydig as nou nie, spesifiek wat die Afrikaanse poësie betref. In ‘n brief aan Harriet Moore skryf hy: “Every literaryism, every book word, fritters away a scrap of the reader’s patience, a scrap of his sense of  your sincerity.”

Dis hier dat die tweede teks van my sermoen te pas kom, naamlik Haroun and the sea of stories van Salman Rushdie. In hierdie verruklike verhaal trek ‘n seuntjie uit om, doldapper, die see van stories teen besoedeling te probeer beskerm.

Ten einde besoedeling in die regte perspektief te sien, moet teruggekeer word na skrywers en digters se paradyslike staat; terug dus na die tekenbord, nie dié van argitekskantore nie, maar dié van die kinderkamer. My kroongetuies gaan Margaret Atwood en Edith Sitwell wees.

Margaret Atwood, Kanadese skryfster en digter, onthou hoe hulle gesin na woeste en afgeleë dele afgereis het vir hul vakansies. Sy het as kind agter in die voertuig op die bagasie gesit en gesien hoe die landskap en telegraafpale verbyflits, en dan volg ‘n insiggewende reël: “Perhaps it was then that I began the translation of the world into words.” Wat ‘n pragtige definisie van die skryfkuns: “to translate the world into words.” Ook is dit belangrik om daarop te let dat Atwood se wêreld van meet af aan die natuur sowel as mensgemaakte dinge ingesluit het.

Maar Edith Sitwell se kinderervaring van kreatiwiteit gaan selfs verder as dié van Atwood. Op 3 Junie 1955 skryf sy aan Father Caraman:

“When I was a very small child, I began to see the patterns of the world, the images of wonder. And I asked myself why those patterns should be repeated – the feather and the fern and rose and acorn in the patterns of frost on the window – pattern after pattern repeated again and again and again. And even then I knew it was telling us something. I founded my poetry upon it.”

Die wonder van die kind as skepper is dat hy nog nie verknoei is deur ‘n oordaad kennis nie. Hy – of natuurlik sy – interpreteer nog nie via letterkunde of ander sekondêre prikkels nie, en kán dus nie ompaaie kies nie; sy ken-middels, die sintuie, is basies al toerusting waaroor hy beskik wanneer hy die omringende wêreld wil verower deur middel van woord, beeld en klank.

Wanneer literêre, kuns- en selfs musiekstromings begin stuiptrek in gemanieerdheid, was die kuur deur die eeue nog altyd: keer terug na die natuur en eie natuur; probeer om die prille intuïsies van ‘n kind te herwin.

Digters en skrywers vermaan dan ook in dié trant.

Herman Charles Bosman sê byvoorbeeld in A cask of Jerepigo:

“Nothing can take the place of the raw inspiration of life itself, expressed with all the strength of a creative personality.”

Van Peter Blum ‘n “reprement”, soos van hom verwag kan word. Hy skryf in ‘n brief aan Ernst Lindenberg: “Weet jy wat is verkeerd met die Afrikaanse digters? Hulle lewe nie.”

Blum word op ‘n manier herhaal deur sy vriendin Ina Rousseau. Tydens ‘n foongesprek met my het Rousseau in ‘n opgewonde stem iets te dien effekte gesê: “Weet jy wat is verkeerd met moderne poësie? Dit ontspring nie meer aan die aarde nie. Dit het blomme van lap geword.” Ina Rousseau het dit nie spesifiek oor die Afrikaanse poësie gehad nie. Sy het byvoorbeeld gereeld The Best American Poetry van ‘n bepaalde jaar bestel, maar dié gebruik later gestaak, omdat ook Amerikaanse poësie, volgens haar, bloedarm begin raak het.

Selfs op musiekgebied, musiek synde soveel abstrakter as poësie, klink soms die “Terug na die natuur”-oproep op. Debussy het byvoorbeeld in 1901 teen sy kollega Paul Dukas gesê dat talle moderne komposisies onnodig kompleks geraak het, en hierop laat volg: “They smell of the lamp, not of the sun.”

Wanneer ‘n digter en skrywer primêre prikkels begin verontagsaam ten gunste van sekondêre prikkels, word hy die spelbederwer in sy eie paradys. William Burroughs het dit nog meer blatant gestel: “Every man has inside himself a parasitic being who is acting not at all to his advantage.”

Die lelike woord “parasities” het geval; dit kan aangevul word met verdere negatiewe woorde soos roofbou, inteelt en appropiasie.

Dit is lonend om na die trefwoordelys in T.T. Cloete (red.) se Literêre terme & teorieë te kyk waar dit onder andere om literêre roofbou gaan. By “Parodie”, “Paskwil”, “Pastiche”, “Perifrase” en “Persiflage” staan daar elke keer tussen hakies: (vgl. PLAGIAAT) en by PLAGIAAT self staan daar “(vgl. INVLOED (LITERÊRE), PARODIE, PASKWIL, PASTICHE, PERIFRASE, PERSIFLAGE).

Die ouderwetse woord “letterdiewery” vir “plagiaat” word deesdae al hoe minder gehoor, danksy perspektiewe wat die rigting postmodernisme gebring het. Daar word nou eerder van “interteks” gepraat as van “plagiaat”, en van “intrateks”, want ja, ‘n digter en skrywer kan ook by homself leen, om maar nie van steel te praat nie. Picasso sou by geleentheid gesê het dat hy nie skroom om by ander kunstenaars te steel nie, maar dat hy skrik as hy agterkom dat hy by homself steel.

Die gevaar hier is dat ‘n digter so intens absorbeer wat hy gelees het, dat hy nie altyd kan onderskei tussen wat hy gedink het en wat ‘n ander gedink het nie. Een voorbeeld hier is voldoende:

S.J. Pretorius en D.F. Spannenberg het op 26 Augustus 1981 ‘n gesprek met I.D. du Plessis gevoer namens Tydskrif vir Letterkunde.

Du Plessis vertel die volgende staaltjie:

Een aand in my woonstel het W.E.G. Louw se bundel Terugtog voor ons gelê. Dit het toe net verskyn. Ek sê toe vir hom: “Gladstone, ken jy Roy Campbell se werk?” Toe sê hy: “Ja, natuurlik.” Daarop vra ek. “Ken jy sy ‘Mass at dawn’? Die laaste reël lui: ‘Never was wine so red or bread so white.’ In Terugtog is daar die reëls ‘Was in geen hand voorheen/Ooit wyn so rooi, ooit aardse brood so blank!’ “Louw sou nooit droom om ‘n reël oor te neem nie. Maar hy het die reël van Campbell geken en dit het so opgeduik.

          Ek sê eendag vir Ernst van Heerden na aanleiding van Koraal van die dood: “Ken jy die Vlaming Achilles Mussche se bundel Koraal van de dood?” Toe sê hy: “My magtie, is dit waar ek daaraan kom!”

Ten spyte van die glipse wat I.D. du Plessis uitgewys het, kan gesê word dat ontlening en heenwysing na die bestaande letterkunde skering en inslag vorm van die literêre bedryf; trouens, standaardpraktyk is. Die letterkunde is eeue reeds in gesprek met homself. Hiervan is uitinge soos parodie en satire goeie voorbeelde, want hierdie soorte is van ‘n “gasheer”, van ‘n “moederteks”, afhanklik vir eie bestaan.

Die groot parodieë in die letterkunde ontstyg en oorstyg die eng parameters van definisies, en word iets nuuts, soms iets geweldigs, soos Don Quixote wat die romantiese beheptheid met ridder-romans wou parodieer. Wat gebeur toe? Don Quixote, om Nabokov by te haal, word groter as sy skepper, De Cervantes. Hy word die tydelose dromer-idealis, dapper genoeg om, soos dit in die musiekblyspel Man of La Mancha heet, “die onmoontlike droom te droom”. Hierdie gawe word onvergeetlik vergestalt in die beroemde Russiese verfilming van Don Quixote in 1957, met Kozintsev as regisseur en die legendariese akteur, Cherkassov, as die Don. In die toneel met die windmeulens, word Don Quixote met één vlerkslag van sy perd gelig en bly hy draai, om en om teen die hoë blou lug van die hoogland van La Mancha, terwyl hy sy credo teen die hemele uitroep. Dis byna onmoontlik om die religieuse in hierdie toneel mis te kyk: wie dink op só ‘n oomblik nog aan ‘n parodie?

Maar die ontleningspraktyk in die letterkunde, hoe algemeen dan ook, het ‘n skadukant. Dit mag primêre skeppende werk verdring, geput diep uit eie belewenis (be-lewe-nis). Selfs wanneer die naskrywings van ‘n model tot verrassende wendings lei, bly één feit staan: die basiese dinkwerk vir ‘n herdigte vers is reeds deur iemand anders gedoen. Gedagtegange is klaar neergelê, ook sintaktiese bane. Die naelstring tussen ‘n nadigting en sy model blý dus voortklop. Ergo: geen nadigting is ooit volkome outonoom nie.

Kan ‘n letterkunde blý floreer as dit afstuur op grootskaalse afgeleide werk? Die groot dinge in Groot Verseboek is op stuk van sake geen náskrywings nie. Hulle is uit eie lendene gedink.

In baie opsigte is die eietydse digter, paradoksaal, slegter daaraan toe as sestig, sewentig jaar gelede. In 1952 het Jean Cocteau in sy dagboek kon skryf (Nederlandse vertaling): “Hoe veelvuldiger de mogelijkheden om te communiceren hoe minder men op de hoogte is van wat er elders gebeurt.”

Die digter in die nuwe millennium is oorgeïnformeerd en oorvertegnologiseerd; die media, die elektroniese media, kom uit alle rigtings op hom aan, dikwels met informasie wat hy nie wil hê nie, maar tog in sy reeds oorlaaide sisteem opneem. Die twaalfjarige seun van ‘n vriend was baie oorstuur oor sy oupa se dood en het – ek herskep – die volgende aan sy pa gesê: “Pappa, my kop is soos ‘n webwerf. Ek is ontsteld oor al die inligting wat ek moet hanteer.”

Digters moet hul sekondêre prikkels deesdae uiters selektief kies as hulle die gees van uniekheid, van oorspronklikheid, van eie segging wil behou in hul verse.

Versiende skrywers is hulle bewus van tegnologiese gevare. Die Switserse skrywer en dramaturg, Max Frisch, het byvoorbeeld gesê: “Technology is the knack of so arranging the world that we don’t have to experience it.”

Nog ‘n wêreldnaam kan hier genoem word, dié van Günter Grass, wat by die ontvangs van die Nobelprys in 1999 gesê het dat politiek en ideologie groot gevare vir die mensdom inhou. Hy noem verder dat literatuur al hoe minder ‘n teëgif word vir dogma. Grass sê: “Is it not rather the case that literature is currently retreating from public life and that young writers are using the internet as playground? A standstill, to which the suspicious word ‘communication’ lends a certain aura, is making headway.”

Die kanse dat jong skrywers toenemend gaan inkeer op hulself om kommunie met die eie siel te soek, raak al hoe skraler. Wat baie jong skrywers soek, is ononderbroke kommunikasie met “agente” buite hulself, via selfone, rekenaars, die internet, draagbare radio’tjies.

Alle musiek begin met stilte, sê Nigel Kennedy, die beroemde violis, en alle letterkunde sou ook met stilte, besinning en meditasie moes begin, maar wys my die jong digter wat drie weke woestynstilte kan aandurf sonder selfone en ander fragmenteerders van die stilte? Stilte, in ‘n elektronies bepaalde wêreld, het die VYAND geword.

Rekenaars kan deur virusse besmet word; die menslike gees ook. Debussy het dit al in 1915 geweet toe hy van kiemoorloë in die musiek gepraat het, en na “microbes of artificial grandeur” verwys het.

Remedie? Die oudste op aarde: gee primêre prikkels ‘n kans, soos vroeër gesê; keer in op stilte; herower die droom, en bowenal verbeelding, waarvan Eitemal so mooi gesê het:

“Verbeelding is stuurman, hy sit aan die roer,

En wys ons die weg wat na Kammaland voer . . .”

Op die ou end is ‘n skepper die enigste bewaarder van sy talent. Kritici kan hom help, maar ook mislei; aan die skepper lê dit om gereeld sy talent teen die lig te hou, soos ‘n kosbare vel tekenpapier. As die watermerk – daardie waarmerk van egtheid – nie op die papier verskyn nie, moet die digter terug na sy lessenaar; die skilder terug na sy esel.

‘n Skepper kan die hele wêreld verblind en begogel, net nie homself nie.

 

Kaapstad

31 Desember 2009

 

Geselekteerde verwysings

 

Atwood, Margaret. 1983/1996. “Unearthing suite”, Bluebeard’s egg and other stories. London: Vintage.

Cloete, T.T. (red.) 1992. Literêre Terme & Teorieë. Pretoria: H.A.U.M.- Literêr.

Cocteau, Jean. 1999. Dagboek van een duisendkunstenaar (1942-1954). Amsterdam: De Arbeiderspers. (Aanhaling bl. 156)

Grass, Günter. 2006. “To be continued . . .” (1999), Nobel-prys-toespraak, opgeneem in Nobel Lectures. Cambridge: Icon Books.

Hugo, Daniel. 1987. Vuurdoring. Pretoria: H.A.U.M.-Literêr.

Kannemeyer, J.C. 1978. Geskiedenis van die Afrikaanse Literatuur, band 1. Kaapstad: Academica (Sien bl. 85 vir verwysing na Onze Jan Hofmeyr se toespraak “Is’t ons ernst?”)

Kannemeyer, J.C. (red.) 2008. Briewe van Peter Blum. Hermanus: Hemel & See Boeke.

Krige, Uys. 1964. Vooraand. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.

Louw, N.P. van Wyk. 1972. Die pluimsaad waai ver. Kaapstad: Human & Rousseau.

Louw, N.P. van Wyk. 1981. Versamelde gedigte. Kaapstad: Human & Rousseau en Tafelberg.

Louw, N.P. van Wyk. 1986. Versamelde Prosa I. Kaapstad: Tafelberg.

Louw, N.P. van Wyk. 1986. Versamelde Prosa 2. Kaapstad: Human & Rousseau.

Opperman, D.J. 1987. Versamelde Poësie. Kaapstad: Human & Rousseau, sowel as Tafelberg.

Patrick, Julian (red.) 2008. 501 Great Writers: A Comprehensive Guide to the Giants of Literature. London: Quintessence Book. (Aangehaalde uitsprake van Max Frisch (bl. 407) en William Burroughs (bl. 427) kom in dié werk voor.)

Pound, Ezra. 19. . . . . . . Brief aan Harriet Moore, oorgedruk in Perspectives on Modern Literature, onder redaksie van Hoffman.

Ross, Alex. 2009. The rest is noise: Listening to the Twentieth Century. London: Harper Perennial. (Die Debussy-aanhalings, onderskeidelik op bl. 49 en 109, kom uit bogemelde werk.)

Sitwell, Edith. 1997. Selected Letters of Edith Sitwell, edited by Richard Greene. London: Virago.

Van den Heever, Toon. 1958 (vyfde druk). “Digters van naby”, Gerwe uit die erfpag van Skoppensboer. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.

 

Andries Bezuidenhout. Die Roggeveld se eskarp

Monday, January 4th, 2010

Johannesburg lyk groen, groen, groen, ná ʼn paar weke in die Karoo. By Sutherland met Ouberg se pas afgery, van die Roggeveld na die Tankwa-karoo, met die pad wat generasies reeds gebruik word om skape af te jaag tydens die winter, na die warmer dele in die vallei. Dele van die Tankwa-karoo is seker die naaste wat ons aan die Namib sal kom. ʼn Mens kan verstaan hoekom ʼn boerdery met skape hier nie op sy eie sal uitwerk nie. Nicol en Marina van der Merwe boer steeds met hulle dorpers op hierdie trekboermanier. Hulle plaas grens aan die eskarp. Teen sononder het ons hier oor die vallei gekyk, die Cederberge doer op die horison gesien. Baie gedink aan Hierdie lewe, Karel Schoeman se boek wat hier afspeel. Ook aan NP van Wyk Louw gedink, weer Antjie Krog se lesing oor sy “beautiful woorde” gelees. ʼn Aantal plase behoort aan ʼn ene NP van Wyk. Neem aan dis die ma se kant; kan nie nou onthou nie, al het ek jare gelede Steyn se dubbelloopbiografie gelees. Hier is my tentatiewe kommentaar op die wêreld van Louw:

 

TELESKOOP BUITE SUTHERLAND

Vreemd hoe die sterre prut vannag,
kaal deur die oog beskou, ʼn donker brousel,
maar as jy hiér – op die Roggeveld se skurwe eskarp,
ver van fabriek en brandende stad –
in die duisternis roer met lens en silinder,
kan jy Sirius aanstip, daardie witwarm son,
selfs die mane geslingervel om Jupiter, die reus,
nóg wêrelde wat swerk in die wolk van Magellaan
en in elke ster wat uitbrand ontkiem ontelbaar meer.

Ja, ʼn sterrewag moet skerp kan kyk,
want alles bars in skille na buite,
vanaf ʼn pit iewers, een of ander tyd,
lank voor die woord.
Eeue reeds, maar steeds te laat,
volg ons dié trajek met passer en teleskoop.

Ek swaai die buis te na aan die maan,
die sekel blits, my pupille ʼn seeroos,
kramp toe, en kyk ek meteens na binne,
na ʼn stomme heelal wat in my oogbal ontplof.

21 Desember 2009

Johann Lodewyk Marais. Marthinus Versfeld (3)

Saturday, December 12th, 2009

Aan die Universiteit van Kaapstad was Marthinus Versfeld ‘n gewaardeerde gespreksgenoot van digters soos N.P. van Wyk Louw, W.E.G. Louw, I.D. du Plessis, Boerneef en D.J. Opperman. Hy het poёsie geskryf, maar net enkele van die gedigte is gepubliseer. In sy skryfwerk toon hy groot waardering vir die poёsie en sluit so by twintigste-eeuse filosowe soos Martin Heidegger en Jacques Derrida aan. Hopelik sal sy bydrae as gespreksgenoot vir van die belangrikste Afrikaanse skrywers nog behoorlik ondersoek word en sy bydrae tot die Afrikaanse essay die erkenning kry wat dit verdien. Ook latere skrywers soos Breyten Breytenbach, André P. Brink, Petra Müller en Marlene van Niekerk het waardering vir sy werk gehad.

Oudstudente wat oor Versfeld se invloed op hulle getuig het, sluit Adam Small, Athol Fugard en Jeremy Cronin in. Cronin het gesê: “[H]e was trying to integrate different dimensions of life, and to think intellectually about that kind of integration, which was very different from what was increasingly becoming the dominant tradition in UCT.” 

W.A. de Klerk, wat baie saam met Versfeld gaan bergklim het, het die volgende gesê: “Marthinus Versfeld is die soort mens wat gesoek word as hulle die dag nie meer daar is nie.” Mag Versfeld in hierdie huldigingsjaar, en hierna, sy regmatige plek in ons denke en samelewing kry.

Johann Lodewyk Marais. Voortreflike poësiekritiek

Thursday, October 15th, 2009

Die vraag kom meermale by my op wat die mooiste, insiggewendste of bes geskrewe stuk literêre kritiek in Afrikaans is. ‘n Mens sou natuurlik eers goed moet besin oor die maatstawwe vir jou keuse en net so goed moet motiveer waarom die keuse op ‘n bepaalde stuk val. Hieroor gaan ek nie in soveel besonderhede uitwei nie.

Oor die jare heen was daar in Afrikaans kritici wat met besondere werk vorendag gekom het. Een van dié is Elize Botha, wat met haar voortreflike geselsstyl insiggewend en baie onderhoudend skryf. Dit is ‘n groot vreugde om te sien hoe sy met haar belesenheid, kennis van heersende literêre strominge en benaderings, en met groot respek oor skrywers en boeke skryf. Die leser het ook waardering daarvoor dat sy selde ‘n byl te slyp het, wat so dikwels die bydraes van ander prominente figure met groot gebare kenmerk en vertroebel.

Botha het die beste opstelle oor figure soos Eugène N. Marais, Jochem van Bruggen, Etienne Leroux en Henriette Grové geskryf, wat sedert die 1960’s daartoe bygedra het om aan die Afrikaanse prosakritiek ‘n prominente plek te besorg. Toe ek ‘n keer gekla het omdat ouer kritici kritiekbundels so oorheers, het die oud-Akademieman en -uitgewer Danie van Niekerk tereg opgemerk: “As jy Elize Botha vra, weet jy ten minste dat jy ‘n goeie bydrae gaan kry.” My gunsteling onder Botha se opstelle is haar bespreking van D.J. Opperman se gedig “Blom van die baaierd” in Merwe Scholtz (red.) se Woord en wederwoord: Bundel aangebied aan D.J. Opperman by geleentheid van sy sestigste verjaardag, 29 September 1974 (1974).

Nog kritici wat ek graag lees, is Merwe Scholtz en T.T. Cloete. Scholtz was benewens kritikus ook ‘n digter van onder meer die vernuftige Grimas: 1969-1973 (1976), een van my gunsteling Afrikaanse digbundels. Dit verbaas nie dat Scholtz gedigte geskryf het nie, want sy opstelle is spitsvondig, speels en taalgevoelig. Hy slaag daarin om met verrassende insigte ‘n mens verwonderd te laat oor die werkinge van taal en taalvirtuose. Wie kan ooit sy ontleding van N.P. van Wyk Louw se “Dood in die berge” in Nuwe verse (1954) vergeet? Dit slaan die leser se asem as ‘t ware weg. Cloete weer is doodgewoon een van ons oorspronklikste lesers (kyk byvoorbeeld sy opstel oor “Die taalavontuur van ‘Die swart luiperd'” in Op die woord af: Opstelle oor die poёsie van N.P. van Wyk Louw (1963)).

Ek sou nog die name van, op hulle beste, E. Lindenberg, Louise Viljoen, Daniel Hugo, Joan Hambidge en Charl-Pierre Naudé wou noem, maar oor elkeen van hulle behoort ‘n mens by ‘n later geleentheid te skryf. Hoe veral die Afrikaanse poësiekritiek op die oomblik daar uitsien, is in elk geval ‘n onderwerp om (nog steeds!) oor te besin. Miskien is dit genoeg om te sê dat indien dit nie vir Bernard Odendaal se deeglike en ingeligte oorsig oor die onlangse poësie in Perspektief en profiel: ‘n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, Deel 3 (2006), Louise Viljoen se Ons ongehoorde soort (2009) oor Antjie Krog se poёsie en Ronel Foster, Yves T’Sjoen en Thomas Vaessens (reds.) se Over grenzen: Een vergelijkende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poёzie/Oor grense: ‘n Vergelykende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poёsie (2009) was nie, ons vandag veel minder sou gehad het om oor opgewonde te wees.

Maar ek wil eintlik iets sê oor my gunsteling stuk kritiek in Afrikaans! Dit is naamlik drie bladsye in Opperman se Digters van Dertig (1954), spesifiek die inleiding tot “Die hooffiguur van Dertig: N.P. van Wyk Louw”. In hierdie evokatiewe bladsye gee Opperman sketsmatig biografiese inligting oor Van Wyk Louw se jeugjare en maak ‘n byna tasbare voorstelling van hoe die Louws se Rôeveldse wêreld gelyk het. Hy beskryf dit op so ‘n manier dat dit as ‘n sleutel by die interpretasie van Van Wyk Louw se gedigte kan dien. Lees byvoorbeeld hoedat die bokkoppe in die (Lord Milner-)hotel op Matjiesfontein die eerste prikkeling vir Raka (1941) geword het. Min woorde, maar slim!

Johann Lodewyk Marais. Is die Afrikaanse poësie te moeilik?

Friday, October 9th, 2009

Die mening word meermale geopper dat baie van die hedendaagse Afrikaanse poësie moeilik verstaanbaar is en dus daartoe bydra dat mense dit nie kan of wil lees nie. Dit is egter nie my indruk nie. Daar is talle digters (miskien selfs die meeste!) wie se werk heel toeganklik en selfs helder is, terwyl dié wat moeilike poësie skryf met ‘n bietjie moeite van die leser se kant hul “geheime” openbaar. Gaan lees maar.

Om die waarheid te sê, dit sal ‘n kwade dag en die dood van die poësie in watter taal ook al wees as die leser nie nodig het om ‘n bietjie moeite met gedigte te doen nie. Hoeveel jare lees ek nie al N.P. van Wyk Louw se Tristia en Wilma Stockenström se Van vergetelheid en van glans en Monsterverse nie. Sou ek alles glashelder en deursigtig wou hê? Nee, beslis nie! En ek verwonder my aan Afrika se leerders wat agter die kap van die byl van ‘n Shakespeare-drama se versreëls kom.

  •