Posts Tagged ‘Paul Valéry’

Jaco Barnard-Naudé. Poësie en abstraksie: Paul Valéry se Zaharoff-lesing*

Monday, November 7th, 2011
Paul Valéry

Paul Valéry

Hierdie lesing, wat die digter in 1939 aan die Universiteit van Oxford lewer, behels ‘n problematisering van die onderskeid tussen wysbegeerte en digkuns (of dan die abstrakte teenoor die konkrete). Valéry het dit teen ‘n representasie van hierdie onderskeid spesifiek as ‘n binêre teenoorgestelde: “We say ‘poetry and abstract thought’ as we say good and evil, vice and virtue, cold and hot.” (208) Hierdie voorstelling van die verhouding tussen filosofie en poësie is oorbekend in die konteks van die Afrikaanse digkuns. Dit geniet wye aanvaarding, slaafse navolging, selfs. Dit is geen toeval nie dat die onderskeid onlosmaaklik gekoppel word aan die naam van DJ Opperman – ‘n nom du père in ons digkuns – wat, so word tot vandag toe vertel, in die Letterkundige Laboratorium op Stellenbosch aspirant-digters gewaarsku het om van die filosofie / abstraksies weg te bly. Die waarskuwing is ook opgeteken in Opperman se oorsigtelike artikel in Tydskrif vir Letterkunde, 1978, geskryf ter gedenking van die Laboratorium se twintigste bestaansjaar.

Valéry beskou bogenoemde onderskeid as geheel en al oorvereenvoudig, ondeurdag en net te gerieflik: “I believe we have learned and accepted this contrast without forethought and find it firmly established in us to the stage of argument, as if it represented true, clear relation between two well defined notions.” (208) Valéry gaan voort en maak die volgende (moontlik kontroversiële stelling): “if the logician could never be anything but a logician, he would not and could not be a logician; and if the other were never anything but a poet, without the least hope of abstracting and reasoning, he would leave behind him no trace of poetry. I sincerely feel that if every man were not able to live a number of other lives than his own, he would not be able to live his own life.” (213) Voorts maak Valéry ‘n bruikbare onderskeid tussen die digterlike toestand (“state of poetry”) en die digter as sodanig. Die digterlike toestand is abnormaal, van verbygaande aard, willoos en breekbaar. En dit is hoegenaamd nie genoeg om ‘n digter op te lewer nie: “no more than it is enough to behold a treasure in our dreams and later find it, on waking, glittering at the foot of our bed.” (215) Valéry definieer die digter in terme van die leser: die digter is iemand wat nie soseer in die poëtiese toestand verkeer as wat dit iemand is wat die poëtiese toestand in die leser kan veroorsaak nie, met ander woorde, die digter is vir Valéry iemand wat die leser deur die gedig kan inspireer. Ooreenkomstig hierdie onderskeid beskryf hy dus die gedig as die voertuig waardeur die digterlike toestand in woorde tot stand kom.

Bogenoemde onderskeid tussen die digterlike toestand en die gedig as totstandkoming van hierdie toestand deur woorde is kritiek in Valéry se besinning oor die rol van abstrakte denke in die digkuns. Vir Valéry kan die digter die digterlike toestand slegs in woorde (die gedig) verteenwoordig deur hom te beroep op abstrakte denke. Die rede hiervoor is dat daar ‘n temporale en ruimtelike gaping tussen die digter se inspirasie en sy komposisie bestaan en hierdie gaping kan slegs oorbrug word indien die digter hom tot denke keer. Hier gebruik Valéry die beeld van die digter as argitek: “as often as I have worked as a poet, I have noticed that my work demands from me not only that pretense of the poetic universe which I mentioned, but many reflections, decisions, choices, and combinations without which all possible gifts of the Muse or Chance would remain like valuable materials at a construction site without an architect. But an architect is not necessarily made of valuable materials himself. A poet, insofar as he is an architect of poems, is quite different from what he is as a producer of those precious elements which compose all poetry but whose composition is distinctive and requires a different mental effort.” (231-232) Valéry argumenteer dat die onmiddellike sensasie wat as inspirasie vir die gedig dien restant word in die geheue. Die gedig is die hertotstandkoming van daardie oorspronklike sensasie in die woordvorm en in hierdie sin kan die digter nie anders as om hom op die abstrakte (die nie-fisiese of nie-teenswoordige) te beroep nie en daardie abstrakte bestaan in denke. Soos Valéry skryf: “thought is the activity causing the non-existent to live in us; lending it, whether we desire it or not, our actual powers; causing us to accept the part for the whole, image for reality; and giving us the illusion of seeing, acting, submitting, or possessing, independently of our good old body, which we leave in its armchair with a cigarette while waiting to recover it abruptly at the call of the telephone or at the no less strange command of our stomach which needs subsistence.” (226)

In hierdie sin is poësie onlosmaaklik verbonde aan abstrakte denke. Die digter benodig die abstrakte denke op minstens twee wyses: eerstens, ten einde die oorspronklike sensasie wat as inspirasie vir die gedig dien deur die geheue daarvan in sy verbeelding op te roep; en tweedens, in die komposisie van die gedig waartydens ‘n magdom besluite geneem moet word ten einde klanke en woorde te orden tot ‘n betekenisvolle geheel wat daardie oorspronklike sensasie oordra. Dit is veelseggend dat ‘n digter hier aan die woord is ter verdediging van die abstrakte denke. Maar Valéry is weliswaar nie die enigste skrywer wat geglo het dat die poësie abstrakte denke benodig nie. Heidegger, byvoorbeeld, gaan so ver as om te argumenteer dat die ware denke slegs digterlik moontlik is, dat die metafisika die denke geparaliseer het. Om Valéry ten slotte aan te haal: “I said, however, that the poet has his abstract thought and, if we will, his philosophy; and I said that they are exercised in his very act as a poet. I said so because I have noticed it, both in my- self and in a few others. I do not have, here or anywhere else, any other reference, pretense, or excuse than recourse to my own experience or the most common observation” (230)

Digters wat (in ‘n dogmatiese navolging van tradisie) nie oor abstraksie te spreke is nie, moet dalk weer gaan dink.

 

*Paul Valéry “Poetry and abstract thought” (1954) 16(2) The Kenyon Review 208-233.

Prof Jaco Barnard-Naudé is verbonde aan die Universiteit van Kaapstad.

 

Astrid Lampe. Zeg dat het regent!

Friday, August 12th, 2011

Het scheelt maar een seconde, zei ik waar de huisarts bijstond, bizar de dood. Een secondje en wij volgen, schat.

Stelt u zich eens voor wat er van Ronsard, wat er van Hugo, van het ritme, de beelden, de consonanties, van de mooiste verzen ter wereld overblijft wanneer u de poëzie ontwerpt aan het systeem Zeg dat het regent!

Paul Valéry (Wat af is, is niet gemaakt p.43)

Dope, dat was het! We gingen diep. Zolang je je gymnastisch bleef optrekken aan de bedpapegaai, kreeg zelfs doodgaan iets krankzinnig vertrouwds. Iets wonderlijk lichts. Met of zonder bolus (extra dosis morfine) iets van een trip. De doorbraakpijnen stonden dan gelijk aan zure benen. Een fluitje van een cent, ja, jij de koploper (triomf!): zo ritselden we dat.

Iedere keer wanneer het taalgebruik een zekere afwijking vertoont van de meest onmiddellijke, dat wil zeggen de ongevoeligste uitdrukking van het denken, iedere keer wanneer die afwijkingen als het ware een wereld van betrekkingen doen vermoeden die verschilt van de zuiver praktische wereld, ontwaren we min of meer duidelijk de mogelijkheid, dit uitzonderingsgebied te vergroten en hebben we de gewaarwording een glimp op te vangen van… *

Paul Valéry (Wat af is, is niet gemaakt p.19)

Zeg dat het regent! Onder de warme douche heet het al gauw terminaal. Vooralsnog trok ‘de hele toestand’ als een magneet een karavaan waterafstotende sta-in-de- wegs aan. Voor het gemak heet dat hulpstukken. Een extra steun. Houvast! Wat had ik er graag een paar (geweldig prikkelende) workshops Esthetica op losgelaten. Overal handvatten en antisliptegels. Een sterfconstructie met aangepaste drempels. Ik zocht de uitgang. Ik liep onvast.

Zeg dat het regent!

Zeg dat het regent!

Van elastiek, zo zei de huisarts het. We ritselden pillen bij het leven dus het was beslist geen mooiweerpraatje. Van elastiek zijn beroep. Ook al stuurde hij lang niet altijd zo soepel de mantelzorg aan. Zo’n zonnetje in huis van stretch, kon ik tenminste een hand geven. Je shot op tijd, iedere dag een schone naald, zeker en vast, we gaan niet dood!

‘Men leert u: zeg dat het regent als u bedoelt dat het regent ‘ (Valéry). Ik zei dit wel vaker: poëzie is bungeejumpen.

‘How to bluf your way through architecture’ – ik zoek een titel. Zeg dat het regent, ja! (de dood zo helemaal ons ding!)

Gek is rek. Beter kon ik het ook niet samenvatten op de thema-avond (Gekte en literatuur)  in de Roode Bioscoop. Wanhopig het uitzonderingsgebied vergroten (een jaar dood ben je nu). Al bungeejumpend.

* Valéry maakt dit citaat nog af met: een glimp op te vangen van een edele, levende substantie, die mogelijk vatbaar is voor verdere ontwikkeling en cultivering en die, ontwikkelt en benut, poëzie is, als resultaat van de kunst.
  •