Posts Tagged ‘Piketberg’

Andries Bezuidenhout. Wat jy verloor as gemeenskappe verhuis

Wednesday, February 2nd, 2011

Piketberg gesien vanaf die pas Piket Bo-berg toe

Piketberg laat my altyd aan David Kramer se lied “ʼn Man stap” dink. Dit kom van sy plaat Kliphard af. Ek weet die lied gaan nie oor Piketberg nie, maar toe ek David Kramer ʼn slag daaroor uitvra, het hy gesê hy het elemente van verskillende dorpe in die liriek saamgevoeg, onder andere Worcester, waar hy grootgeword het. Dit gaan oor ʼn Suid-Afrikaner wat uit Kanada terugkeer om sy geboortedorp te besoek:

ʼn Man stap deur die strate
Jy kan sien hy’s van die stad
Hy dra ʼn donkerbril en Calvin Klein
Sy baard is kort en glad
Hy dink: Hoekom is ek terug
Vir wat is ek op soek?
Was hier nie ʼn klein kafeetjie nie?
Net hier op die hoek

Waar is die Scala Bioskoop
Het hulle dit gesloop?
Die sinagoge was in die gebou
Waar jy nou meubels koop
Die Jode het almal weggetrek
Die ou mense is dood
En laaities sit nou sonder werk
Hul voete in die sloot

Dis spesifiek die deel oor die sinagoge en die Jode wat weggetrek het, wat my aan Piketberg laat dink en soms ook Calvinia. Piketberg se naam was aanvanklik Piquetberg, ʼn verwringing van die Franse woord vir troepe wat ʼn wagpos beman. In 1792 is ʼn militêre pos hier begin om boere van Europese afkoms teen aanvalle van die Gonjemans, soos die oorspronklike bewoners genoem is, te beskerm. Deesdae is daar ʼn baie eksklusiewe vakansiedorpie genaamd Gonnemanskraal regs langs Jacobsbaai op die Weskus. Ons het ook ʼn plaas met hierdie naam teëgekom, maar as Goedemanskraal.

Piketberg se kanonne is ook gebruik om die boere van die aankoms van skepe in Kaapstad se hawe te verwittig. Hulle het hul waens dan vol produkte gelaai om met die skepe handel te dryf. Later is die kanonne afgevuur met spesiale geleenthede, soos Koningin Victoria se verjaarsdag en die aankoms van die eerste telefoonlyn op die dorp. Piketberg is formeel as dorp in 1836 gestig, toe Sir Benjamin D’urban grond vir die oprig van ʼn kerk toegeken het. Die huidige kerkgebou is tussen 1880 en 1882 gebou in ʼn neo-Gotiese styl. Vandag lyk die kerk so:

NG Kerk Piketbeg, vooraansig

NG Kerk Piketberg, detail

NG Kerk Piketberg, historiese gegewens

Toe ons die dorp die eerste keer besoek het, het ons ook ʼn draai by die begraafplaas gemaak. Daar is baie Joodse vanne op van die grafstene. Klaarblyklik was daar eens ʼn sterk Joodse gemeenskap, meestal van Litouse afkoms. Baie het hulself uit armoede opgehef deur goedere as smouse van opstal na opstal te verkoop. Die ou sinagoge is darem nie ʼn meubelwinkel nie, maar dien as die plaaslike museum:

Piketberg se Museum, voorheen die dorp se sinagoge

Sinagoge vanuit 'n ander hoek

Uitsig op vallei met koringlande

Ons het Piketberg nou al ʼn paar keer besoek. Dis beslis nie ʼn dorp wat agteruitboer nie. Tewens, verskeie van die geboue in die dorp waarvan ons hou, blyk gerestoureer te word. ʼn Voorbeeld is ʼn ou art deco motorhawe wat in onbruik verval het, wat iemand nou in kantore omskep het. ʼn Victoriaanse gebou langs die kerk is ook ingerig as ʼn gastehuis en daar is ʼn nuwe kunsgalery. En as jy hier aankondig dat jy nou “Hoofkantoor” toe gaan, verwys jy beslis nie na ʼn werklike kantoor nie, maar die hotel se kroeg.

Piketberg se kanon is die laaste keer in die 1960s afgevuur, toe ʼn misplaaste skoot die skool se vensters in ligte laaie gelaat het. Die loop is terstond met sement toegemessel en die kanon staan blykbaar nou in die skool om deur besoekers besigtig te word.

Die kwessie van Piketberg se Joodse gemeenskap laat my baie keer wonder. Piketberg is ook nie ʼn uitsondering nie. In Calvinia is die ou sinagoge ook nou ʼn museum:

Calvinia se museum, voorheen die sinagoge

Vele Suid-Afrikaanse dorp is deesdae armer sonder die Joodse gemeenskappe wat eens daar gewoon het. In baie gevalle was Jode, as meer onlangse emigrante uit Europa, die kern van sulke dorpe se kulturele lewens – toneelstukke is opgevoer, die dorp se kinders kon leer klavier speel en note lees, familieverbintenisse het mense in voeling gehou met gebeure in die wêreldletterkunde. Onthou, Calvinia is die dorp waar die gemeente C. Louis Leipoldt se pa, hul predikant, versoek het om nie sy viool te speel nie, omdat hy volgens hulle duiwelse musiek daarop gemaak het. Hy het die instrument weggebêre en het eers weer op sy sterfbed daarna gevra. Hy is met die viool in sy hand oorlede. Een van die redes waarom die Joodse gemeenskap Calvinia verlaat het, was toe die skool Engels as parallelle voertaal afgeskaf het om klasse uitsluitlik in Afrikaans aan te bied.

Van die aanvanklike Gonjemans en die Joodse gemeenskappe bly daar in sommige gevalle slegs name oor. Op sekere dorpe sal dit mettertyd seker die geval met Afrikaners ook wees. Ek hoop die kerkgeboue word nie meubelwinkels nie, maar darem museums wat getuig van ʼn vroeër beskawing, al was dit soms ʼn onverbiddelike, ongenaakbare kultuur. Miskien kry die nageslag van die Gonjemans selfs eendag hul grond terug.

ʼn Tragikomiese deel van David Kramer se liriek is die vrou agter die toonbank in die Pandora Koffiekroeg wat steeds dink haar naam is “Missies”. Die lied se refrein gaan só:

Wat maak ek in die dorpie?
Hier kan ek nie bly nie
Ek bly in Toronto
Maar Toronto’s nie vir my nie
Die somers is bedompig
Die winters is te koud
Jou hele lewe hardloop jy
En eendag is jy oud

Die nageslag van Piketberg se Jode het in 2004 ʼn olyfboom geplant om hul geskiedenis op die dorp te gedenk.

Erkennings:

Uittreksels uit “ʼn Man stap” kom van David Kramer se album Kliphard (Blikmusiek, 1999). Van die inligting oor Piketberg se geskiedenis kom uit ʼn brosjure Discover the Bergriver Region, wat deur die Bergrivier Munisipaliteit uitgegee is. Die storie oor C. Louis Leipoldt se pa kom uit John Kannemeyer se biografie van die digter.

Andries Bezuidenhout. Die argitektuur van dorpsbanke

Wednesday, January 26th, 2011

Argitektuur verklap baie van ʼn samelewing se geskiedenis. Benewens kerkgeboue, kan die geboue wat deur banke in dorpe opgerig is werklik insiggewend wees. As ek deur landelike Suid-Afrika ry, stop ek gewoonlik by die kerk, maar ry ook in die hoofstraat af om te sien hoe die banke lyk. ʼn Onlangse verslag oor die verval van klein dorpies toon aan dat die finale nekslag toegedien word as banke besluit om hul deure op ʼn dorp te sluit. Boere besoek dan eerder ʼn ander, nabygeleë dorp waar daar wel ʼn bank is. Kort daarna sluit die winkels se deure. Die einde van ʼn formele ekonomiese sektor op ʼn dorp beteken ook die einde van ʼn belastingsbasis en die moontlikheid van plaaslike dienste. Die skole verval en heel laaste kom die kerk ook tot ʼn einde. As die bank eers gesluit het, volg die kerk dus – die einde van die instellings van koloniale moderniteit.

So gepraat van koloniale moderniteit en argitektuur. In Seepunt in Kaapstad is daar twee geboue wat twee van die hoofstrome van modernistiese argitektuur baie mooi illustreer. Die een is die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK) se hoofkantoor in Kaapstad en die ander is die woonstelblok op linkerhand hier onder:

Art Deco en Corbusier in Seepunt

Die SAUK-gebou is ʼn pragtige voorbeeld van die ontwerpbeginsels van Le Corbusier. Die gebou staan op pilare (om stedelike ruimte te bespaar), simmetriese vorms bepaal die gebou se vloei, funksionele dele is in afsonderlike kompartemente (soos die trappe agter die vertikale suil wat deur glasstene verlig word, in hierdie geval beïnvloed deur Corbusier se Pavillon Suisse in Parys) en buitelewe vind op die dak plaas (die solarium met die golwende dak regs bo). Lees gerus meer hieroor in ʼn vorige blog. Afrikanernasionalistiese argitektuur is sterk deur hierdie Franse modernistiese skool beïnvloed, dalk ook weens die Franse republikeinse reaksie teen die tierlantyntjies van bourgeois argitektuur.

Die woonstelblok aan die linkerkant is ʼn tipiese art deco gebou. Teenoor Corbusier se strakker modernisme, is art deco, soos die naam sê, nogal dekoratief. Die styl kom uit die laat-1920s, maar het veral in die dertigs en veertigs ʼn hoogty in Suid-Afrika (en elders) beleef. Wat styl betref, het die onstaan van groot passasierskepe ʼn invloed gehad. Baie art deco-geboue het ronde patryspoorte, vlagmaste, en ronde lyne soos groot skepe. ʼn Ander invloed is die ontdekking van piramides in beide Egipte en suid- en sentraal-Amerika. Baie art deco-geboue het palmbome, maar ook dekorasies wat aan Egiptiese en Asteekse piramides herinner. Die styl het natuurlik ook ʼn invloed gehad op die argitektuur van Afrikanernasionalisme, met die Voortrekkermonument as een van die beste voorbeelde van die sogenaamde Aztec deco uit die veertigs. Old Mutual se gebou in Kaapstad is ʼn ander goeie voorbeeld van Aztec deco, met reliëfwerk wat verskillende stamme uit Afrika uitbeeld.

Hierdie is egter voorbeelde uit Kaapstad. Wat kleiner dorpe betref, waar ekonomiese groei en bouwerk eers later gekom het, het Suid-Afrika se bankgroepe verskillende argitektoniese style. Histories was daar twee uiterstes: Barclays en Volkskas. Vele dorpe se argitektoniese styl is deur hierdie twee banke se voorkeure bepaal. Die ouer Barclays Bank, ʼn Britse familiebesigheid, het tradisioneel koloniale, neo-klassieke geboue verkies. Die gebou moes getuig van betroubaarheid en Europese tradisie. Volkskas, wat veel later kantoorruimte gesoek het, was by uitstek ʼn Afrikanerbank. Hul geboue moes in die gees van hul leuse “arbeidsaamheid” moderniteit na die land bring. Barclays se koloniale geboue was die Britse verlede, terwyl Volkskas se modernistiese geboue die Afrikaners se toekoms moes simboliseer.

ʼn Probleem met baie modernistiese geboue is natuurlik dat hulle so sleg oudword. ʼn Gebou wat onbeskaamd na die verlede teruggryp, behou ʼn mate van nostalgie. ʼn Gebou wat egter na die toekoms verwys, lyk nogal heel absurd as daardie toekoms iets uit die verlede word. Tog is daar sekere modernistiese bankgeboue wat vir my mooi bly, soos die ou Volkskasbebou op Piketberg. (Dis deesdae natuurlik deel van ABSA, wat weens die geskiedenis se sin vir ironie ʼn paar jaar gelede deur Barclays gekoop is, nadat die Britse groep lank gelede uit Suid-Afrika onttrek het weens sanksies teen apartheid.)

Ek kon die hele gebou nie op een foto inpas nie, so hier is die vooraansig in twee dele:

Bankgebou in Piketberg, regterkant van vooraansig

Bankgebou in Piketberg, linkerkant van vooraansig

Ek het ook ʼn foto van die stoep geneem, nadat ek die plaaslike polisie moes oortuig dat ek nie ʼn voornemende bankrower is nie, maar “ʼn amateurentoesias van landelike modernistiese argitektuur”:

Bankgebou in Piketberg, stoep

Ek sukkel om aan myself te verduidelik hoekom ek so van hierdie gebou hou. Dalk is dit omdat die argitek die uitdaging van die afwaartse helling gebruik het om mooi lyne te trek – die trappe byvoorbeeld. Ek hou ook baie van die pilare en die stoepteëls se patrone.

Die Volkskasgebou op Piketberg is vir my ʼn voorbeeld van modernistiese argitektuur wat mooi verouder. Op Kimberley is daar egter ʼn ander geval wat werklik skrikwekkend is. Dis egter ook baie interessant, veral omdat die gebou in gesprek tree met die Kimberley Club. Dalk tree dit nie in gesprek nie, dit poog om die klub se koloniale gebou te oordonder. Hierdie is die klub se vooraansig:

Kimberley Club, vooraansig

Die meeste van die klub se slaapkamers loop op die voorste balkon uit:

Kimberley Club, balkon

Kimberley se klub is deur Cecil John Rhodes gestig en die gebou is ʼn voorbeeld van die neo-klassieke styl waarvan die Randlords in Johannesburg so gehou het. Daar is gekleurde loodglasvensters wat die houttrappe belig en fyn hout- en steenwerk in die tradisie van die arts and crafts-beweging. Slegs klublede is daarin toegelaat en drie geslagte Oppenheimers dien die afgelope paar dekades as president van die klub. Met die verskuiwing van Suid-Afrika se ekonomiese pols na Johannesburg, het die klub meer simboliese waarde as werklike mag, in so ʼn mate dat hulle onlangs besluit het om die akkommodasie en eetsaal as boetiekhotel aan die publiek oop te stel nadat die gebou met geldelike steun van De Beers gerestoureer is. Die gevolg is dat mense uit die petite bourgeois soos ek en vroue soos Irma daar kan oorbly, alhoewel sekere dele van die klub steeds slegs vir lede gereserveer word.

Maar in vorige dekades was toegang tot die klub uitsluitlik vir manlike lede. Die een ding wat ʼn mens van die klub opval is hoe Engels dit is; koloniaal Engels, imperiaal Engels. ʼn Bladsy uit die gasteboek waarin Prins Philip (die eggenoot van die Britte se tradisionele leier, Elizabeth II) heel onlangs sy naam geteken het, is geraam teen ʼn muur. Daar word steeds met ontsag verwys na die feit dat Cecil John Rhodes sy eie kwartiere hier had. Benewens ʼn staking op die diamantmyne in die laat-1800s, speel die “Siege of Kimberley” tydens die Anglo-Boereoorlog ʼn groot rol in foto’s en skilderye teen die mure. Die enigste Afrikaner wat in sig is, is Jan Smuts. Dan is daar ook ʼn foto van die Franse militaris De Villebois-Mareuil (volle naam: George Henri Anne-Marie Victor de Villebois-Mareuil), wat deur die foto se onderskrif beskryf word as “military advisor to the Boers”. Hoekom sou die Engelse ʼn foto van hul vyand se raadgewer ophang? Die enigste verklaring wat ek kan vind is die feit dat die Fransman ʼn sekere respektabelheid aan hul vyand gee – die Britte se nederlae word verklaar deur die beskaafde Fransman se teenwoordigheid, nie die ungentlemanly, vuil, onderduimse Boere se vaardigheid as guerrillastryders nie.

Dis waarskynlik hierdie verkleinering deur Britse imperiale pretensie waarteen Volkskasbank, die Afrikaners se bank, reageer het toe hulle die gebou oorkant die klub laat oprig het. Die ander ding wat ʼn mens dus van die klub opval is die bank oorkant die pad:

Kimberley, bankgebou

As jy in die klub se eetsaal of op die stoep sit, takseer die bankgebou se twee rye vensters jou soos oë wat op skrefies getrek is, met ʼn donker, panoptiese staar:

Bankgebou vanaf die Kimberley Club se stoep

Die vertikale blindings voor die vensters maak dat jy nie kan sien wat in die bank aangaan nie. Jy weet nie of iemand daar binne besig is om jou dop te hou nie. Die woord “monolities” word baie gebruik om modernistiese argitektuur te beskryf en ek skat die woord is in hierdie geval toepaslik.

Deesdae is hierdie kopstampe tussen Afrikanernasionaliste en Britse imperialiste iets van die verlede. Albei geboue is so half pateties. Die klub word minder eksklusief, net om aan die gang te kan bly, en ek verneem by een van die kelners daar dat die bank ook nou hul gebou wil verlaat. Ek sou ook wou. Dis seker een van die lelikste geboue in Suid-Afrika. Dis ʼn monument vir die kinderagtigheid en minderwaardigheid wat nasionalisme onderlê.

Aan die ander kant; dis maklik vir my, ʼn produk van Volkskasbank, my pa se bank, se arbeidsaamheid om met afgryse na die bankgebou in Kimberley te kyk. Die bankgebou in Piketberg is tog ook ʼn produk van daardie strewe na moderniteit. Hoekom is die een vir my mooi en die ander een so lelik? Ek sukkel om ʼn antwoord te vind.

Andries Bezuidenhout. Herfs in Johannesburg, Piketberg, Op-die-Berg

Friday, May 14th, 2010

Vreemde kwaliteit wat die lig in Johannesburg in die herfs kry. Ek dink “bleek” is die beste woord om dit te beskryf. Onlangs in Piketberg oorgeslaap. Die einde van die somer is daar gans anders. Dit begin reën. My skoonsuster Karien het hierdie foto van ons hotel se balkon af geneem. Die gebou in die agtergrond is die ou sinagoge:

En hier is herfs in Op-die-Berg:

Ek skryf binnekort oor ons besoek aan die kerk by Op-die-Berg. Ek wil net eers my hande op die onderhoud wat David Goldblatt met die argitek gedoen het lê.

Ek skat herfs is selfs mooier in Johannesburg as jy weet dat jy die stad binnekort gaan verlaat.

  •