Posts Tagged ‘Plekname’

Jacobus van der Riet. ‘n Nuwe naam vir Stellenbosch?

Saturday, June 6th, 2015

       

O Aldarin! o name, o versugting!

Op Pelgrimsrus in die Transvaal

wil ek weer hoor hoe klink my taal

skoner, welluidender as Provencal.

.

(Is Afrikaans welluidender as Provencal? Maar dit daar gelaat…)

 

Die eerste of selfs enigste Afrikaanse gedig waarvan ek op skool gehou het, was Uys Krige se Tram-ode, deels omdat hy die verrukking wat hy by die aanskoue van die Aldarin ervaar het so goed kon verwoord – ek het as kind graag in die Kaapse dokke rondgedwaal en met verlange na die slanke skepe met hul eksotiese name en hawens van registrasie gekyk – en deels natuurlik oor hy al die wonderlike plekname so vaardig kon opstapel. Die wanhoop en verdriet waaroor hy dit ten diepste had, kon ek destyds nog nie begryp nie.

Die plekname wat Krige gekies het, was meestal besonder welluidend en evokatief. Onder die Afrikaanse plekname tel dan Dwaal, Ruitersbospas, Baardskeerdersbos, Pelgrimsrus, Putsonderwater, Waenhuiskrans, Bontebokskloof, Leeukop, Tamboerskloof en Swellendam. Van al hierdie name kan gesê word dat hulle sag op die oor val. Die name is oorwegend beskrywend en verbeeldingryk: dit roep telkens ‘n prentjie of ‘n gevoel op, behalwe Swellendam wat maar ‘n sameflansing van vanne is.

Dis trouens ‘n kenmerk van die beste Afrikaanse naamgewing, die beskrywende aard daarvan. Dikwels is dit dan ook welluidend. Die Afrikaanse dorpsname wat na mense vernoem is, is daarenteen bra niksseggend, bv. Humansdorp, Groblersdal, Delportshoop, Ventersdorp en Ventersburg – beslis nie name wat ‘n mens in Tram-ode sou verwag nie. Bg. dorpsname het wel ‘n sekere ritme, maar dis ook al.

Nou is my voorstel dat die twee kenmerke, t.w. beskrywendheid en welluidendheid, eintlik deur die Plekname Kommissie in gedagte gehou moet word wanneer naamsverandering oorweeg word, naas ander oorwegings, soos om vroeëre inheemse name te heraktiveer en die behoefte om aan name met koloniale assosiasies te ontkom. ‘n Mooi naam is sielsverkwikkend, maar ‘n lelike naam is sieldodend. Vra maar vir enige kind wat swaar dra aan sy of haar naam.

In ‘n land met so ‘n klomp uiteenlopende nasionalismes is dit dalk wys om plekname wat aan persoonsname gekoppel is, te vermy, veral die name van politici en koloniale amptenare. Dit sou wel die doodsklok kon lui vir Tulbagh, Graaff-Reinet, Stellenbosch en Swellendam met hul VOC assosiasies, maar ook vir Wellington, Montague, Caledon, Durbanville, Carnarvon, Worcester, Somerset-Wes en -Oos ens. wat die Britse tydperk verteenwoordig. Sal ‘n mens bg. name mis? Mense raak immers geheg aan name al is die name eintlik verspot, bv. Carnarvon in die middel van dieKaroo! Dalk sal die gebrekkige kennis van die geskiedenis die meeste van hierdie dorpsname tog wel red.

Plekname wat aan Voortrekkerleiers gekoppel is, is, soos ons reeds weet, bra omstrede, so daar gaan Pretoria, Pietermaritzburg, Potchefstroom, Piet Retief en Louis Trichardt, indien nie sonder ‘n veldslag by Vegkop nie. Die pleknaamPretoria is boonop nie juis welluidend nie, veral nie met die meer harde Cisvaalse uitspraak nie. Dan word dit bykans onuitstaanbaar. Tshwane is wel eufonies, maar dis ook ‘n persoonsnaam en daar bestaan skynbaar onsekerheid oor of die man werklik geleef het, en dit laat ons dus met die moontlikheid van Apies, n.a.v. die rivierstroom wat by tye daardeur vloei. Desnoods, indien Apies as bedenklik beskou sou word, kan die voorstad Rietfontein sy naam aan die stad self verleen, ‘n voorstel wat ek om begryplike redes sal ondersteun.

Schweizer-Reneke is vernoem na twee offisiere van die ZAR wat in ‘n skermutseling met die Korannas omgekom het. Voor die oorlog, wat die lewe van 150 Korannas en 9 ZAR soldate geeis het, het die plek Mamusa geheet, toe dit nog die kraal van wyle Dawid Massou, die Korannaleier, was. Watter een van hierdie twee name, Mamusa of Schweizer-Reneke, sal ‘n mens in ‘n wiegelied wil gebruik, afgesien van die vraag oor wie die held in hierdie stryd was?

Vir die Kaapse dorpe sal ‘n mens telkens moet gaan kyk of daar nie welluidende Khwe-Khwe name (oftewel Khoi-Khoi name) is wat die VOC of  Britse assosiasies kan vervang nie. Wat is bv. die Khwe-Khwe naam vir Stellenbosch? Die Tweeling Pieke moes tog die Khwe-Khwe se verbeelding geprikkel het, en so ook die soms vinnigvloeiende Eersterivier. Skynbaar het die plek ook destyds as Wilde Bosch bekend gestaan, vandaar die Bosch wat deur Van der Stel aan sy eie van geheg is om die ietwat simpel naam te vorm. Die Universiteit van Wildebosch en die Wildebosse Woordfees dus? Die Fynproewersgilde sal dan ook die naam van hul boek verander na “So eet ons in Wildebosch”.

Tulbagh sou kon terugkeer na Roodezand, of, indien die Nederlands as aanstootlik ervaar word, na Rooisand, hoewel die ontwikkelaars van leefstyllandgoedere ongetwyfeld die meer “verhewe” Roodezand sal verkies.WorcesterkanRoodewal of Rooiwal oorweeg (soos een woonbuurt aldaar reeds heet), dog hopelik kan die Khwe-Khwe erfenis ons hier te hulp snel met iets fraaier. Wellingtonval sag op die oor, maar Wagenmakersvallei is meer evokatief. Durbanville kan met vrug terugkeer na die oorspronklike Pampoenkraal, Caledon na Zwartebergbad of Zwartberg, Colesberg na Toverberg, Napier na Klippedrift, Williston na Amandelboom, Laingsburg na Vischkuil (aan de Buffels Rivier) of sommer net Viskuil,  Carnavon na Schietfontein, Upington na Olijvenhoutsdrift of Kharaes, die Khwe-Khwenaam, en Victoria-Wes na Zeekoegat. Besoekers aan lg. sou dan kon bespiegel oor die waarkynlikheid al dan nie van seekoeie se aanwesigheid in daardie geweste. Maar hoe sal die Beaufort-Wessers voel om die naam Hooyvlakte te herwin?

Die dorpe wat na dominees vernoem is, is nie so omstrede soos dié met politieke assosiasies nie. Robertson is nie evokatief nie, maar darem ook nie juis hard op die oor nie. Merweville daarnteen is nòg verbeeldingprikkelend, nòg soetklinkend. Fraserburg is maar so-so. McGregor het voorheen Lady Grey geheet, so dis om’t ewe.  Calvinia se voormalige naam was Hantam. Diegene wat van die naam Calvinia hou, sal seker frons oor Sint Helenabaai en Paternoster. Vir my is Hantam wel effens mooier as Calvinia, maar ek is vermoedelik bevooroordeeld teenoor die streng ikonoklas wat aldaar onthou word.

Die Sendingstasiename is oor die algemeen heel melodieus met velerlei assosiasies van ‘n woestyntrek of ‘n voorvaderlike avontuur om die verbeelding te stimuleer, hetsy Elim, Salem, Bethel, Mamre, Saron, Pniel of Zoar. Dan moet ‘n mens egter nog Bybel lees in ‘n eeu van afvalligheid en ongeletterheid, om dié name te kanwaardeer.

Die name van Meiringspoort se driwwe is veral baie mooi: Eerste/Laaste Drif, Opmetingsdrif, Wasgatdrif, Bloupuntdrif, Pereboomdrif, Rooiuitspanningsdrif, Derde Tol-drif, Ontploffingsdrif, Watervaldrif, Uitspanningsdrif, Witfonteindrif, Wadrif, Ou Toldrif, Witperde, Herriedrif, Sanddrif, Perskeboomdrif, Dubbele drif, Nooiensboomdrif, Aalwyndrif, Skelmkloofdrif, Boesmansdrif, Damdrif, Skansdrif en Spookdrif. Kan Oudtshoorn en Plettenbergbaai nie hul VOC assosiasies afskud en uit bg. name inspirasie put vir iets nuuts nie? Die skrywer Pauline Smith se skuilnaam vir Oudtshoorn was Platkop. Dalk verwys dit na die volstruis se gebrek aan ‘n imposante voorhoof, wie sal weet? Of is dit ‘n toespeling op die naam Langenhoven? Indien Ashton moet voortbestaan, wat nie noodwendig bewysbaar is nie, kan dit die naam Ontploffingsdrif leen by Meiringspoort se driwwe, as erkentenis van wat die argitektuur aldaar verdien en selfs om smeek.

Anders as die driwwe se lieflike name, is name soos Sasolburg, Westonaria, Carltonville, Evander, Germiston, Rawsonville, Ohrigstad e.d.m. bykans onuitstaanbaar en moet dit noodwendig die inwoners psigies knou of knak. En dan swyg ons maar oor Parow. Of verwar ek nou die naam met die ding self? Terloops, Germiston was oorspronklik Elandsfontein. Kan daar enige argument wees oor watter een van die twee name die hart verbly?

En dit bring ons dan by Kaapstad. Die Khwe-Khwe se naam vir die berg is Hoerikwaggo en vir die plek self is dit glo //Hui-!geis. ‘n Mens moet sekerlik die tong klik of hik om dit uit te spreek. Die naam Kaapstad is maar bra prosaïes, en hoewel dit in Tram-ode voorkom, is dit nie een van die name wat Krige in vervoering het nie. Dis bloot nog ‘n plek waar die hart sy verdriet ken, iets waarvan ek wel kan getuig. Hoerikwaggo het heelwat meer allure. Maar Snoektown sou ook kon deug, omdat dit die essensie van die dorp so goed raakvat. So nie, Drieankerbaai wat ‘n lieflike naam is.

As ek moet kies tussen Durban en eThekwini, kies ek sondermeer lg. Veral in Afrikaans uitgespreek, is Durban haas ondraaglik. Tlokwe is ook vir my mooier op die oor as Potchefstroom. Polokwane is effens welluidender as Pietersburg, hoewel Pieter ‘n besonder mooi naam is. Net so is Johannes aangenaam op die oor en kan dit in Johannesburg se guns tel. Die mooiste naam is natuurlik Witwatersrand en dit sou as naam vir die stad kon dien, indien Afrikaans ‘n lingua grata in die huidige bedeling was. Maar helaas. Dan maar Kliptown, om ‘n tweeluik met Snoektown te vorm.

O wakker mars van name deur my gees van stede, dorpe, plase –

plekke waar ek eens gewees het,    

waar ek verlang het om nog eendag te wees,   

toe ek as seun, verruk, onder die lamplig saans van hulle gelees het.

 

Maar geen seun sou saans by lamplig met verrukking kon verlang om eendag nog in Sasolburg te wees nie. Dis net nie moontlik nie.

.

Bronne:

Nienaber, P.J. 1963. Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek. Kaapstad: Suid-Afrikaanse   Boeksentrum.

Pettman, C. 1985. South African Place names, Past and Present. Johannesburg: Lowry Publishers.

Raper, P.E. 1989. Dictionary of Southern African Place names. Johannesburg. Jonathan Ball.

Wikipedia: Meiringspoort.

 

 

 

 

Bernard Odendaal. Pleknaamgedigte

Friday, June 26th, 2009

Pleknaamveranderings in ons land het baie van ons met ’n soort skok bewus gemaak van wat alles in naamgewing skuil.

 

Ry ’n mens met die N1 noordwaarts vanaf Pretoria (wat self elke nou en dan dreig om onherroeplik “the city of Tshwane” te word), dan klink die ou Verre Noord-Transvaal glad nie meer na iets wat hoort tot ’n “land van vrome Trekkers” nie, maar alte veel na Limpopo (soos dié provinsie van die nuwe Suid-Afrika inderdaad heet): Warmbad – Bela-Bela, Nylstroom – Modimolle, Naboomspruit – Mookgophong,  Potgietersrus – Mokopane, Pietersburg – Polokwane, Louis Trichardt – Makhado…

 

Afrikaners beleef so iets dikwels as ’n soort uitvee van hele stukke geskiedenis.

 

Ander soortgelyke voornemens was ook al in die nuus, maar ek onthou hoe onthuts ek was toe ek ’n paar jaar gelede in Volksblad moes lees die pleknamekomitee van die Noord-Kaap beoog om meer as negeduisend plekname in daardie provinsie te verander.

 

Watter rykdom aan verhale en emosionele bande sal as ’t ware deurgesny wees as dít moes gebeur, wil ’n mens uitroep.

 

En: Dit sal ’n bietjie wees soos om onteien te word.

 

Presies, sou die postkolonialis sê. Dink net hoeveel van die name wat nou verdwyn, voorheen ánder name en ánder (hi-)stories verdring het.

 

In afdeling IV van Johann Lodewyk Marais se 2004-bundel, Plaaslike kennis, word die impak van (Europees-) Westerse dominansie en denkwyses op tradisioneel landelike leefwyses in Suider-Afrika uitgedruk. Binne so ’n konteks spreek ’n “eenvoudige” plaasnaamgedig soos die volgende boekdele van ’n koloniale geskiedenis:

 

Grond

 

Cartref

Dundee

Glentoa

Hutton 1

Hutton 2

Hutton 3

Hutton 4

Katspruit

Oakleaf 1

Oakleaf 2

Oakleaf 3

Oakleaf 4

Oakleaf 5

Oakleaf 6

Shortlands

Sterkspruit

Valsrivier

Westleigh[.]

 

Die eerste afdeling, met sy sewe kaart-gedigte, van Marius Crous se Brief uit die kolonies (2003) word gewy daaraan om as ’t ware die koördinate van die koloniale geesteswêreld af te merk. Om die begeerte na verkenning en besitname van die eksoties “andere” uit te druk, word die karteringsmetafoor ingespan.  Dit verteenwoordig eintlik die dwingende, daarom selfs gewelddadige instrumente van die Westerse rasionalisme (waarvan Latyn, as “wetenskapstaal”, ’n onderdeel is):

 

kaart 2

 

’n vreemde landskap van mitiese diere onbevaarbare riviere

kry vorm onder die kartograaf se hand

in europa waar die sneeu alles vlies

trek hy die trope in   teken stede in

die loop van ’n karavaanroete na

’n bruin kol ’n woestyn   ’n getande bergreeks

is name wat afrol van die tong kolle

op ’n groot vel vol onbekende strepe

india orientalis maris pacificii

totius africae pars orbis americae

oceanus meridionalis

mare praesodium

sinus barbaricus[.]

 

Naamgewing sê inderdaad baie van mense se strewes én van hulle ervaring van hul aardse verblyf. Afrikaanse digters is kennelik hiervan alte bewus.

 

Welbekend is Peter Blum se onhutsende “Aftelrympie” uit Steenbook tot poolsee van 1957. Die steeds veranderende plaasname wat in die gedig opgenoem word, vertel die verhaal van mislukte vestiging deur Afrikanerkoloniseerders. Dit neem ’n aanvang by “Kleinbegin”, vorder deur onder meer “Skoongesig” en “Rusmysiel”, maar stuit al hoe bedroeëner teen “Nooitgedag”, “Moedverloor”, “Kansverbeur” en, uiteindelik: “Allesverloren is my plaas:/ Leë murasies noem my Baas.”

 

In sy bundel met die sprekende titel Edms. Bpk. (1970) sluit D.J. Opperman twee “optelgedigte” in. Die eerste heet “Visvangplekke op die plaat” en bestaan uit ’n lys klinkende Afrikaanse name van hengelplekke aan die Suid-Kaapse kus: Haakgat, Die Polle, Maerbankies, Bontlakei, Verwulf, ensovoorts. Dit eindig egter gepas – gesien die ironiese inslag van die bundelgeheel – met onsekere implikasies: “Die Stal/ Die Kruis/ Hemelhoog/ Die Hel”.

 

T.T. Cloete het hom herhaaldelik verkneukel in die suggestieryke name van ons land. In Driepas, die bundel uit 1989 waarmee hy as ’t ware gestreef het om die Godsopenbarende samehang van die skeppingsverskeidenheid in ’n woordkatedraal na te dig, staan onder meer die gedig “Land van die eggo’s”. Herhalingsamestellings en klankherhalende eiename, geneem uit die verskeidenheid inheemse tale van ons land, word opgestapel om sowel die uiteenlopende verskeidenheid as die verrassende samehang van die verskillende kulture alhier te evokeer.

 

Om enkele voorbeelde op willekeurige wyse uit die gedig te lig: Kii Kii, Chimanimani, Boegoe, Hluhluwe, Troe-Troe, Omumborombongas, Mac-Mac, Volop… Selfs Johan van Wyk, vroeëre rubriekskrywer van Volksblad, se skunnige akroniem vir daardie legendariese land-van-aftjop, “Ohopoho” (afgekort uit O-hou-poephol-hou), kom daarin voor!

 

Antjie Krog se bundel Kleur kom nooit alleen nie (2000) skop geografies af in die droë noordwestelike dele van ons land, waar die klipwêreld van die Richtersveld as ’t ware weerstand bied teen benoeming of beskrywing in haar digterlike woorde. Die gedig “narratief van klip” begin soos volg:

 

’n landskap soos dié maak my bang

reeds tussen Brandkaros en Bloeddrif steek dit jou onder klip[.]

 

’n Bietjie later is die kliplandskap as ’t ware self aan die woord:

 

“ek’s ding, hoor jy!

kyk my in die oghe, face my

ek is ding

ek verweer brutaal

[…]

geen klipwoorde gaan jy ooit uit my tap nie

nooit my tot taal kap en kaap nie”[.]

 

Maar as daar in die bundel ’n digterlike reis diep in Afrika in voltooi is, en daar op verskillende vlakke gevorder is van “wondweefsel’ (titel van afdeling 2) na “bindweefsel” (titel van die slotafdeling), voel die digter haar versoen met die dor Noordweste en sy klippigheid; by uitbreiding met haar (Suid-)Afrikanerskap. Sy druk laasgenoemde (in die slotgedig, “niks by te voeg”) onder meer uit in die Afrikaanse en Khoi-name van daardie skurwe, maar skone wêreld:

 

klanke soos vere val

in Baadjiesvlei en Biedousrivier

so soos ’n asemveeg so lig

 

geluidloos in voorwêreldse stilte val

die klowe oop van Krakadou

en Vaalheuningberg tot by Wupperthal se klipperste klip[.]

 

Name kan soos vertroude wonings word.

 

Maar, pasop: Wie sal ooit weet wat die naam van die mense van 77 000 jaar gelede was vir Blombosgrot naby Stilbaai, waar die mooi seeskulp-halssnoere met hulle waarskynlike simboliek uitgegrawe is?  

 

Ontroerend vir my is daarom Martjie Bosman se uitbeelding van hoe die huidige geslag, noudat alles in die land “alreeds gekaart, afgebaken en omhein” is, tog nog soms die ou pioniersdrang voel. Dan raak ons “reisvaardig”, soos die titel van ’n gedig uit haar 2002-debuut, Landelik, dit wil hê. En ons vat “die grondpad na Avontuur”, “oor Kruisrivier … tot by Mossiesdal op die Hoëveld”; draai later by “Roossenekal … na Mapog se Grot”; doen onder meer nog plekke aan soos “Nederhorst Wanhoop en Tonteldoos”. 

 

Bosman se gedig eindig só: “Dan tuis: ’n doel- en nuttelose reis miskien,/ maar dié versekering het ons weer gekry:/ die plekke op die kaart bestaan.”

 

Nie as die nuwe pleknaamkomitees hulle sin kry nie!

 

In gedigte soos bostaandes sal die name en hulle konnotasies egter bly leef – solank die Afrikaanse poësie gelees (en geskryf) word.

 

 

  •