Posts Tagged ‘poësieterapie’

Nini Bennett. Die genesende waarde van die woord

Wednesday, November 27th, 2019

 

Dit is dalk nie toeval dat die god Apollo geassosieer word met digkuns en genesing nie. Inteendeel: dié Griekse en Romeinse god word gesien as die historiese landmerk in die ontstaan van poësieterapie, soos ons dit vandag ken. Of, om dr Louis Hoffman, ’n kliniese sielkundige van Colorado, aan te haal: “Before there was psychotherapy, there was poetry, which can be recognized as one of the oldest healing arts that has been utilized across many different cultures throughout history.” In The Natural and Cultural History of Tears verwys Tom Lutz na die heel eerste geskrewe rekords van ’n mens wat huil – wat ook heel waarskynlik die eerste geskrewe elegie vorm, naamlik die Ras Shamra-tekste. Hierdie Kanaänitiese kleitablette, gedateer in die veertiende eeu v.C, is in 1928 opgegrawe in Sirië. Dit het waarskynlik aan die antieke stad, Ungarit behoort en het verlore geraak tydens ’n aardbewing. Op ’n tablet is daar ’n narratiewe gedig oor die dood van Baäl, ’n aardgod wat deur verskeie antieke Midde-Oosterse kulture aanbid is. Volgens Lutz vertel een van die fragmente hoe Baäl se suster, die maagdelike godin Anat, die hartseer nuus aangehoor het en “haarself versadig het aan trane; sy het haar trane soos wyn gedrink.”

Die terapeutiese waarde in die lees en skryf van poësie lê in die verwerking van emosie. Die doel van terapie is onder meer om die pynlike ervaring te besoek, te herleef, afstand te kry daarvan, dit weer te besoek…in die proses om sin te maak daaruit op emosionele, sowel as kognitiewe vlak. Daar is dus parallelle tussen psigoterapie en poësieterapie. ’n Gedig is ’n veilige plek om in die diepste registers van verdriet te delf, sonder die inmenging van kommentaar of rede. En om te skryf is ’n daad van geloof, om Ingrid Jonker aan te haal. Om oor persoonlike trauma te skryf, skep die moontlikheid dat iemand daar buite – ’n leser – mag resoneer met die vers en sal ‘antwoord’ deur empatiese aanvaarding. Effektiewe psigoterapie bied emosionele ontlading. Pasiënte beskryf dikwels hoe “lig” hulle voel na ’n sessie; eienskappe wat inderdaad met dié van poësieterapie korreleer.

In die Chinese taal bestaan die woord “poësie” uit twee letters: die eerste een beteken “woord”, en die tweede een “tempel”. ’n Gedig is met ander woorde ’n woordtempel; of poësie is die gebruik van die sakrale woord. William Wordsworth, op sy beurt, beweer: “Poetry is the spontaneous overflow of powerful feelings; it takes its origin from emotion recollected in tranquility”. Om poësie te skryf, beteken dat jy diep in jouself moet soek na ’n outentieke stem in die strewe na selfrealisering. Ons stem is tog die beliggaming van wie ons is, hetsy gesproke of geskrewe. Ons stemme verskil in terme van ritme, tonale verskeidenheid, variasie, en die idiosinkrasie van assosiasies, beelde of ander somaties-sensoriese metafore. Om psigiatriese medisyne te drink, gee gestalte aan die wetenskap van pyn; en poësie – aan die kuns van pyn. Medisyne se verhouding met pyn is dus ’n verdowende of narkotiese een, terwyl die simbiose tussen poësie en pyn vra vir ekspressie: vir die artikulasie van die pyn. Om te genees beteken etimologies gesproke om heel te maak; om met poësie die geestelike laserasies te heg en die persoon te herenig met die wêreld om hom. En vir diegene wat eensaam of depressief is, bied poësie ‘n sensitiewe deelgenoot om, metafories gesproke, beter in die donker te kan sien. Die Ierse digter, Alice Kinsella vertel van haar belewenis met depressie tydens die skryf van haar bundel, Flower Press: “Writing these poems became a way for me to simultaneously remember and let go. I could honour the past while giving myself permission to heal. Perhaps it’s the same for many poets who write after a loss. Writing allows us to feel the consolation of memory, without feeling haunted.”

Ten spyte van individuele verskille, is ons almal uiteindelik uitgelewer aan dieselfde lot – ons is gewikkel in ’n ewige dialoog met siekte, dood en sterfgang. En ons moet konformeer; ons kan nie pal loop en kla oor die laste van die lewe nie. Poësie, egter, is die volmaakte medium om uitdrukking te gee ons pyn en verlies – woorde gelei én dit genees.

Die gewilde en hoog aangeskrewe AVBOB Poësieprojek is ’n meertalige webtuiste en platform waar digters en lesers verenig rondom die genesende krag van poësie. Besoek www.avbobpoetry.co.za as jy nog nie ’n profiel geregistreer het of gedigte ingestuur het nie. Die kompetisie sluit 30 November om middernag.

Gemeenskappe wat treur

Na die terreuraanval van 11 September 2001 het poësie van oraloor opgeskiet. In ’n artikel in die New York Times is dié verskynsel gedokumenteer: “In the weeks since the terrorist attacks, people have been consoling themselves—and one another—with poetry in an almost unprecedented way … Improvised memorials often conceived around poems sprang up all over the city, in store windows, at bus stops, in Washington Square Park, Brooklyn Heights, and elsewhere…” Gemeenskappe wat treur, begin poësie te skryf (en te lees). In ’n vorige blog beskryf ek ook die webtuistes wat oornag ontstaan het ná die aardbewing van 11 Maart 2011 in Japan (https://versindaba.co.za/2018/08/19/nini-bennett-voetstoots/). Slagoffers en oorlewendes is na ’n sosiale katastrofe stomgeslaan, letterlik en figuurlik, en reik uit na poësie om die onmoontlike, die onuitspreeklike, te probeer verwoord of te verstaan. In sommige kulture in Korea en Indië huil professionele roubeklaers by sommige oorledenes (gewoonlik mense van statuur) se begrafnisse.

Ongeag die onmoontlikheid, die pyn of angs van ’n situasie: digters het nog altyd dwarsdeur trauma geskryf. Wilfred Owen, ’n bekende Engelse digter het tot met sy dood op die slagvelde van die Eerste Wêreldoorlog sy verse in sy dagboek gepen. Hannah Szenes het op soortgelyke wyse haar gedigte vir haar ma bewaar – nadat sy gevang, gemartel en uiteindelik tereggestel is as Joodse SOE-agent. Paul Celan het sy gedigte tydens WO II in ’n Roemeense oorlogsghetto geskryf. Ook gevangenes skryf poësie as deel van hulle rehabilitasieprogramme. Terminaalsiekes, en mense wat palliatiewe sorg ontvang, lees poësie as eufemisme vir hulle lyding – en dit is iets wat doulas, hulle sterwensbegeleiers, goed verstaan; daar bestaan selfs webtuistes van hierdie begeleiers se keuse van poësie. Die meeste doulas is vroulik. Dit is vroue wat tradisioneel die liggame van geliefdes uitgelê, versorg, of gebalsem het; en dit is vroue wat blomme op grafte sit. Dit is vroedvroue wat kinders help om gebore te word, en dit is vroue wat help om die laaste uitvaart of oorgang te versag. Die ewige begeleiers van lewe en dood. Die onderstaande gedig van Arseny Tarkovsky is vir my ’n sublieme vergestalting van hierdie efemere aard van dinge:

 

And this I dreamt, and this I dream,

And some time this I will dream again,

And all will be repeated, all be re-embodied,

You will dream everything I have seen in dream.

 

To one side from ourselves, to one side from the world

Wave follows wave to break on the shore,

On each wave is a star, a person, a bird,

Dreams, reality, death—on wave after wave.

 

No need for a date: I was, I am, and I will be,

Life is a wonder of wonders, and to wonder

I dedicate myself, on my knees, like an orphan,

Alone—among mirrors—fenced in by reflections:

Cities and seas, iridescent, intensified.

A mother in tears takes a child on her lap.

 

Soos uit die Russies vertaal deur Virginia Rounding.

 

Die helende metafoor

Linguiste, sielkundiges, filosowe, skrywers en literêre kritici se bemoeienis met die metafoor is welbekend. In sy essay, The Poet, verwys Ralph Waldo Emerson na die ontwikkeling van taal as “fossielpoësie”. Idiomatiese taalgebruik en clichés is voorbeelde hiervan. Wat vandag sal deurgaan as ’n futlose segging, was eens op ’n tyd ’n vars en skerpsinnige metafoor. Afrikaanse voorbeelde is waarskynlik uitdrukkings soos “die uurglas loop leeg”, of “elke donker wolk het ’n silwer randjie”. Hierdie trope en beeldgebruik (die fossiellae van die taal) herinner ons aan die eens lewendige poëtiese oorsprong van so segging.  En dit is hoe die mens sin maak uit nuwe verskynsels – hy vergelyk dit met die bekende in sy kultuur, omgewing en identiteit. Volgens Aristoteles lê die waarmerk van goeie digterskap in die gebruik en aanwending van die metafoor: “But the greatest thing by far is to be a master of metaphor. It is the one thing that cannot be learnt from others; and it is also a sign of genius, since a good metaphor implies an intuitive perception of the similarity in dissimilars.” Tog is metafore nie beperk tot die argitektuur van taal nie; dit is intrinsiek deel van die mens se verbeelding en denke – en dis ’n verlengstuk van die bewussyn. ’n Metafoor is die knoop tussen woord en beeld; tussen taal en sensoriese ervarings; en tussen taal en narratiewe. ’n Metafoor noop ’n digter, skrywer of leser tot figuurlike rollespel; om jouself op metaforiese wyse te verplaas in iemand anders se skoene en die sensoriese en emosionele belewenis van daardie persoon te deel. Met analogisering soos hierdie loop identifikasie en empatie hand aan hand.

’n Metafoor is ook die die draer van ’n ‘storie’, byvoorbeeld in Richard Dawkings se River Out of Eden (1995) word die konseptuele metafoor van “the river of genes” gebruik. Die rivier kan vertak met verloop van tyd; óf hierdie vertakkings kan uitmekaar dryf om nuwe spesies te vorm; óf die takke kan opdroog (uitsterf); óf die takke kan herhaaldelik verdeel en bly eskaleer in die 30 miljoen takke, soos ons dit vandag ken. Wetenskaplikes maak mildelik gebruik van uitgebreide metafore om ’n konsep te verduidelik. Ook die nimlike wetenskaplike, Carl Sagan, dwing bewondering af met die gebruik van sy besonder poëtiese taal.

Narratiewe medisyne

“One sheds one’s sicknesses in books,” het D.H. Lawrence op ’n keer gesê. Tog is biblioterapie al vir eeue met ons, en is daar heelwat professionele biblioterapeute in lande soos die VSA en Kanada. In Dante se tyd is boeke in apteekwinkels verkoop – letterkunde is met ander woorde gesien as ‘medisyne’: leesstof met farmaseutiese eienskappe. “Prose not Prozac”, lui die voorskrif. Of: “Literature not lithium”, is bekende kwinkslae onder die moderne voorstanders van biblioterapie. Volgens Samuel Crothers, die man wat die konsep biblioterapie gemunt het, dui die begrip op woorde wat emosies heel; die gebruik van lektuur om mense te help met emosionele, sielkundige of sosiale probleme. Biblioterapie het sy ontstaan te danke aan die antieke beskawings van 300 v.C se biblioteke, waar inskripsies by die ingang van die geboue beloof het dat die lees van boeke genesing vir die siel inhou. Volgens Crothers bestaan biblioterapie uit drie dele: identifikasie, katarsis en insig. Die veronderstelling is dat ’n leser (sal) identifiseer met sekere aspekte van ’n verhaal, en na ’n katarsis verligting sal ervaar via die gedeelde emosies met die karakters in die verhaal; en uiteindelik tot nuwe insigte sal kom in die hantering van soortgelyke persoonlike emosies. Alhoewel biblioterapie nie altyd binne formele verband gebruik word nie, lees mense om te genees. Soldate wat aan PTSS ly, kry dikwels ’n “voorskrif” van romans of ander verhale om hulle te help met die verwerking van trauma – die transformerende krag van narratiewe terapie.

 

Verwysings

www.avbobpoetry.co.za

https://aeon.co/essays/metaphors-grow-the-mind-and-feed-the-soul-dont-lose-them?fbclid=IwAR1eHBqbfbVyGB-p8U_9Y5NjHxzUe7-sSq9tJql3lTlZmHwapFM6aTsWUb4

https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-empowerment-diary/201904/how-poetry-can-heal?fbclid=IwAR1sCNS2Nm-wxjv6vmo1k9RwmLcXYKN4x6PIYOt1io78Uuq4JIeWDn2eWKw

https://www.goodtherapy.org/blog/can-poem-be-healing-writing-poetry-through-pain-0131185?fbclid=IwAR11lXPbybqjG8mI-ONp0vKDELULyclepwqWnxxZ7oWEZ0Kc1JncsgodUQs

https://www.theodysseyonline.com/why-poetry-heals?fbclid=IwAR0GiUINlYQBp3-MOsRTcQSck6qXqJ23g8yJjPpbImwt6JDJEvNfPKrtKsc

https://www.theguardian.com/global/2016/jun/18/poetry-can-heal-it-helped-me-through-depression?fbclid=IwAR33UEXT9z48tczEK14fbObiIEqItU3dvTvUoxDu2IpJzZELKA8Ha5gcqlo

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

Nini Bennett. Poësie en die rehabilitasie van gevangenes.

Monday, October 9th, 2017

 

 

Martin Bustamante druk sy notaboek teen sy bors. In sy gedagtes oefen hy die laaste reëls van sy gedig; binnekort gaan hy dit voor ’n gehoor van tienduisend mense lees. Hoeveel ure het hy en sy poësiementor, Cristina Domenech, nie voorberei vir dié belangrike geleentheid nie?

Hy kyk na die gehawende gesigte van die ander gevangenes om hom. Sy notaboek – sy kosbaarste besitting – het ’n spiraalrugband. Sou iemand hom probeer aanrand, kan hy die boek se rugkant afskeur en die draad reguit trek en as faca, ’n gemodifiseerde tronkwapen, gebruik. Bustamante bevind hom immers in een van die gevaarlikste plekke op aarde: ’n gevangenis in Buenos Aires. Die skryf van poësie het sy emosionele behoud geword.

In Argentinië word van die gewelddadigste gevangenisse aangetref, korrektiewe eenhede wat sinoniem is met die dood, die marteling van die gevangenes deur bewaarders en onmenslike lewensomstandighede wat selfs ’n lewe in Pollsmoor Maksimum Sekuriteit na ’n ironiese uitweg sou laat lyk. Swak ventilasie, min of geen mediese sorg of lopende water, besmette kos en oorbevolking is die daaglikse lot van die meeste korrektiewe eenhede. Tussen 2000 en 2005 het die tronkpopulasie met 45% toegeneem. Hier sterf ’n persoon elke tweede dag; van die bewaarders vergoed die gevangenes om hulle medegevangenes te vermoor, en minder as 1% van hierdie brutaliteit haal ooit die hofrol. Dit is in dié verontmenslikende omgewing waarin sommige poësieterapeute, soos die digter en filosoof, Cristina Domenech die waarde van poësie as werktuig in die rehabilitasie van gevangenes aanwend. In hierdie blog word daar nie gefokus op gevierde of gevestigde digters wat hulle in gevangesetting bevind nie, maar op veroordeeldes wat vir die eerste maal met poësie kennis maak.

 

 

Christina Domenech het in 2009 begin om haar program, Poetry that frees the Soul, aan te bied by die Eenheid 48-staatsgevangenis, soos onderverdeel aan die Nasionale Universiteit van San Martin in Buenos Aires. Daar het ’n groot behoefte onder die gevangenes ontstaan om verse te skryf, maar presies wat poësie behels het, het hulle nog nie besef nie. Ook was die wisselende vlakke van onderrig tussen die individue problematies. Domenech se uitgangspunt behels dat deur die vooropgestelde logika van taal te breek, daar ‘n ánder logika of sisteem in die plek hiervan kan ontstaan: en hierdie sisteem is onderhewig aan sy eie reëls, naamlik dié van poësie. Die gevangene breek figuurlik die versperrings van sy omgewing deur sy ‘nuwe’ poëtiese taal. In die tronk is woorde soos “wens”, “tyd”, “toekoms”, “droom” en “huil” taboe. Deur die geskrewe digterlike taal skep die gevangene sy vryheid. Om Domenech aan te haal: “We plunged ourselves, headfirst, into the seventh circle. And in that seventh circle of hell, our very own, beloved circle, they learned that they could make the walls invisible, that they could make the windows yell, and that we could hide inside the shadows. […] Poetry does that; it sews up the wounds of exclusion. It opens doors. Poetry works as a mirror. It creates a mirror, which is the poem. They recognize themselves, they look at themselves in the poem and write from who they are, and are from what they write.” Die herstel van die skeppende individu se vryheid lei ook tot die herstel van sy persoonlike waardigheid, want in vryheid is daar waardigheid. Domenech het ’n leeslys van kort, treffende verse aan die voornemende digters gegee om te bestudeer en sodoende te verstaan dat die vreemdmaking van selfs enkele woorde ’n mens se perspektief kan verander. Die program word afgesluit met ’n klein en intieme plegtigheid waartydens sertifkate oorhandig word en die gevangenes hulle verse voorlees. Die finale fase van dié suksesvolle program is wanneer die gevangenes uiteindelik hulle verse self druk en bind in een van die tronk se werkswinkels. Klik gerus op die onderstaande skakel om Domenech se kongresbydrae te sien: dit is ’n praatjie wat ook aandag geniet op gedragswetenskaplike webtuistes en reeds in verskeie tale vertaal is. Die digter en gevangene, Martin Bustamente, lees sy vers en het spesiale dagpas vir die glansgeleentheid gekry:  https://www.ted.com/talks/cristina_domenech_poetry_that_frees_the_soul/transcript#t-637595

Hier volg ‘n transkripsie van Bustamante se vers:

 

 

My heart chews tears of time

blinded by that light

it hides the speed of existence

where the images go rowing by

it fights; it hangs on

the heart cracks under sad gazes

rides on storms that spread fire

life chests lowered by shame

knows that it’s not just reading and going on,

it also wishes to see the infinite blue.

The heart sits down to think about things,

fights to avoid being ordinary,

tries to love without hurting,

breathes the sun, giving courage to itself,

surrenders, travels towards reason.

The heart fights among the swamps,

skirts the edge of the underworld,

falls exhausted, but won’t give in to what’s easy,

while irregular steps of intoxication

wake up,

wake the stillness.

 

Gevangenispoësie is ’n gevestigde en lewendige internasionele literêre diskoers.

 

 

Temas wat volop voorkom in die verse van gevangenes, is: morele bevlekking, skuldgevoelens, die verlies aan identiteit, stigmatisering, berou, en, interessant: die finale hofsaak, en verwysings na die uitspraak en vonnisoplegging. Daar is ’n bitterheid aan die kant van die veroordeeldes dat hulle saak nie na behore aangehoor is nie; dat die owerhede hulle versaak het, en dat hierdie persone slagoffers geword het van ’n sisteem waarin hulle hul stem verloor het.

Ná 8:30 saans is dit stil in die HMP Grendon in Buckinghamshire. Die gevangenes konsentreer; skryf, skrap en herskryf aan hulle sonnette, rymende koeplette, haikoe en villanelles.

As toegeruste terapeutiese korrektiewe eenheid ontvang die HMP Grendon-gevangenis in Brittanje net die hoogste lof. Die digtende prisoniers in Kategorie B se vlak van onderrig is gelykstaande aan dié van Graad 11 in Suid-Afrika, in teenstelling met Domenech se werkswinkel waar die onderrigpeil ‘n Suid-Afrikaanse Graad 4 ewenaar.

Twee digters van Oxford, Alan Buckley en Steve Larkin, bedryf die afgelope twee jaar die Grendon Live Literature Programme. Die gevangenes ontvang ’n leeslys met voorgeskrewe werk, asook modules, wat hulle skool in die skeppende skryf van poësie. Die rehabiliterende waarde van dié program is veelduidig: die gevangene skryf (oorwegend) in vaste versvorme: naas selfekspressie, leer dit die individu ook dissipline in die verwoording van sy pyn, vrees, verlange, ensomeer. Die gevangene skep met ander woorde ’n deursigtige, afgeronde artefak, een wat uit bloedsweet en vakmanskap gebore is; ’n vers waarop hy trots kan wees, en wat deur ’n praktiese, maar intellektuele benadering sy persoonlike wroeging konstrueer. Daarna word van die gevangene verwag om sy verse tydens werkswinkelsessies in die biblioteek voor te lees en oop te stel vir kritiek, analise, en die ander gevangenes se insette. Tydens ’n spesiale, maar informele vieringsgeleentheid word die verse eindelik ‘formeel’ voorgedra: dit is belangrik dat die gevangene voor ’n gehoor moet kan optree, ongeag sy persoonlikheidstipe. Hierdeur word ’n verdere herstel in menswaardigheid bewerk, en die digters word luid toegejuig. Van die gevangenes het erken dat dit die enigste applous was wat hulle ooit ontvang het.

Die Prison Poetry Workshop in Arizona, die program Between the Bars, asook Write A Prisoner bedryf projekte waar weldoeners die handgeskrewe verse van gevangenes ontvang, tik, en oplaai in hulle webtuistes. Só geniet die digters blootstelling aan hulle werk, en lesers wêreldwyd kan terugvoer op die verse gee – die replieke word dan weer oorgetik, uitgedruk, en teruggepos aan die gevangenes. Die webtuistes maak van multimedia-funksies gebruik, soos radioprogramme, waartydens van die verse voorgelees word, die argievering van potgooie, die maak van nuwe penvriende tussen gevangenes en lede van die publiek, of die uitruil van tweedehandse boeke.

Die jong veroordeelde Amerikaanse moordenaar, Johnny E. Mahaffey dien ’n lewenslange vonnis uit vir moord. Dié voormalige eienaar van ’n Pizza-eetplek en vader van vier het ondertussen sy graad in Besigheidstudies in die gevangenis verwerf. Hy skryf ook daagliks, en hierdie gedig het op 18 September 2017 op die Prison Poetry Workshop se webwerf verskyn. Ondertussen het Mahaffey begin skryf aan ’n roman oor die lewe in die gevangenis, en sy weldoeners blog die verhaalopvolg getrou en op ‘n gereelde basis vir die lesers wat hom volg. Maar vir hoe lank Mahaffey nog sal skryf binne ’n gewelddadige tronkomgewing – of hoeveel boeke daar uiteindelik uit sy pen sal voortvloei – sal net die tyd kan leer.

 

 

 

Verwysings

 

https://betweenthebars.org/campaigns/prison-poetry-workshop/

https://ideas.ted.com/how-poetry-can-free-a-prisoners-mind-2/

https://www.theguardian.com/uk/2007/aug/21/ukcrime.poetry

http://prisonpoetryworkshop.org/

http://www.writeaprisoner.com/

Reiter, S. 2010. Poets-behind-bars: A creative “righting” project for prisoners and poetry therapists-in-training. Journal of Poetry Therapy 23 (4).