Posts Tagged ‘Rene Bohnen’

N.P. van Wyk Louw 50. René Bohnen

Friday, March 27th, 2020

 

 

Onvas

 

Die mens se oordeelsdaghorlosie tik-

tak die sekondes af tot middernag

en die pitklein, geelbruin by faal; verstik

aan landbougif, ly blomgebrek. Die dag

 

skuif al nader aan ’n kernflater,

fopnuus saai bont paniek. En die mensdier

stroop alles wat leef, gryp grond, tap water;

die ekosfeer steier in die snelvuur.

 

© René Bohnen, 2020

 

 

Onderhoud met Gisela Ullyatt (Die waarheid oor duiwe)

Tuesday, February 11th, 2020

René Bohnen gesels met Gisela Ullyatt oor haar debuut,

 Die waarheid oor duiwe

RB: Gisela, hartlik geluk met jou pragtige debuut, Die waarheid oor duiwe

Die bundel is ontroerend en uiteindelik ook ontredderend. Ek het gedwonge gevoel om sleutelbegrippe breedvoerig na te slaan. Die soekresultate gaan my nog lank laat wakker lê. Die mees ontstellende ontdekking was dat duiwe die selfherkenningstoets (the mirror test) slaag –  alles wat hulle beleef en waarneem, beweeg deur ‘n bepaalde bewustheid. Dit was vir hierdie leser geen troos nie.

Hoe lank het jy aan die bundel geskryf? Wat was jou inspirasie vir die titel?

GU: Dankie, René. Ek is so gewoond daaraan om onderhoude met digters te voer en nou sit ek aan die ander kant van die tafel… ek moes my innerlike vere regskud  vir hierdie eerste vlug.

Hierdie bundel is die  kulminasie van 27 jaar se skryf. Ek het as ‘n hoërskoolkind my eerste “ernstige” gedigte in 1992 begin skryf, omdat ons onderwyseres siek was vir die dag en ons onsself in die tikklas moes besig hou (waar is die dae wat “tik” slegs verwys het na die aksie op ‘n pre-historiese masjien?) Dit was ook in daardie jare wat Sonkring ‘n nuwe TV-reeks was waarin die hoofkarakter, Maryna (Anna-Mart van der Merwe), se tragiese lewe as ‘n jong digteres (toe is daar nog nie na die gender-neutrale begrip, digter, verwys nie) uitgespeel het. Ek was gaande oor die karakter en haar gedigte en kon my heeltemal identifiseer met haar. Voor dit was daar nog nooit ‘n Afrikaanse vrouekarakter op die kassie waarmee ek kon identifiseer nie.

My eerste manuskrip het ek in 2003 gestuur, wat natuurlik afgekeur is. Daarna het ek in 2008 weer een gestuur, waarna ek in 2014 weer probeer het en toe ten minste keurverslae ontvang het. As ek nou na hierdie ellelange proses kyk, is ek egter dankbaar dat die manuskrip nie goedgekeur is vir publikasie die eerste twee kere nie. Ek het tussen elke nuwe weergawe (ek kan nie meer tredhou met die hoeveelheid kere wat dit verander het oor die jare nie) asemgeskep en nuwe gedigte geskryf, party gedigte uitgelaat. My gedigte het eksponensieel gegroei en ek het ook kritiese vaardighede aangeleer, iets wat my nou handig te pas kom wanneer ek na ander se gedigte en manuskripte kyk.

Wat die titel aanbetref: ek het een laat-oggend op die bed gesit, so ‘n paar maande nadat ek vir vyftien dae in die hospital opgeneem is. ‘n Gebeurtenis uit my kinderdae het soos een van daardie ou parkeermeters vanuit my onbewuste opgespring (o, hoe het ’n mens nie daardie rooi metaalskyfie met “time expired” gevrees nie…). Die beeld van die duiwehok was so sterk, asook die verlies daarvan. Ek het dit maklik neergepen en die titel was eers in die gedig, waarna ek die reël verwyder en dit as titel benut het. So ‘n ruk later het ek besef dat ek die nuwe titel van die manuskrip gevind het. Dit was goed en ek het intuïtief geweet dat ek bereid was om vir hierdie titel te baklei: een van die vroeë keurverslae het aangedui dat daar nie genoeg duiwe in die manuskrip was om die titel te regverdig nie. Maar as jy mooi lees, sal jy die duiwe dikwels hoor koer vanuit die die bladsye…

RB: Die voorblad is tegelyk broos en onheilspellend. Vertel ons asseblief meer hieroor. Het jy jou in die bundelkomposisie  laat lei deur die bekroonde kunswerk van Toni Pretorius, of het jy agterna eers besluit die porseleinduif pas op jou omslag? Het jy dalk spesifieke gedigte geskryf na aanleiding van Pretorius se kunswerk met keramiekduiwe?

GU: Nadat ek my titel gevind het, het ek byna dadelik die konneksie met Toni Pretorius se porseleinwerk gevind. Sy was indertyd  ‘n dosent in kuns by Midrand Graduate Institute in Bloemfontein, en ‘n kollega van my man, Tony wat Engels daar gegee het vir ‘n paar jaar (ja, Jung sou oor die naam-sinchronisiteit glimlag). Ek was verlief op die broosheid van haar werk, maar ook die amper makaber skoonheid daarvan. Sy skep ook die mooiste porseleinjuwele.

Ek het dus eers die gedig geskryf waarna ek die verband met haar kuns gemaak het. Toe ek gehoor het dat my manuskrip aanvaar is by Protea, het ek spoedig in verbinding getree met haar oor ‘n kommissie. Nog ‘n sinchronisiteit is dat sy toe besig was om te werk aan ‘n uitstalling saam met ander kunstenaars wat moes handel oor voëls: nadat ek haar vertel het oor my idee, het sy gesê dat sy beslis ook ‘n paar duiwe by haar bird-repertoire by die uitstalling sou voeg. Jano Myburgh, die fotograaf, het die duiwe van verskillende invalshoeke afgeneem en kon ek dus kies watter ek mee wou werk nadat ek die foto’s by hom gekoop het. En die bandontwerp deur Hanli Deysel is natuurlik vir my duiselingwekkend lieflik.

RB: Kom ons kyk vinnig na die bundelstruktuur en voorkoms. Afdeling 1 bevat treffende elegiese verse saam gegroepeer, maar die dood is ‘n ononderbroke weefdraad deur die hele bundel, ons vind in Afdeling 6 weer elegiese gedigte, nou aan bekende figure.

Op watter temas fokus jy? Hoe het jy die sewe ongetitelde  afdelings georden en die indelings bepaal?

GU: René, ek het deur die jare op dinge gefokus wat my verontrus, wat my persoonlike lewe ontwrig of verander het. Die Boeddha praat altyd van efemeerheid, verganklikheid, en dat niks (goed of sleg of enigiets tussen-in) ooit vir ewig is nie. Soos ek ouer word, voel ek hierdie waarheid aan lyf en siel.

Ek dink nie juis aan temas wanneer ek dig nie, behalwe as ek gevra word om by te dra vir ‘n spesifieke rede, soos ‘n kompetisie. Omdat dit my debuut is, is daar gedigte wat uit my hoërskooldae dateer (natuurlik herskryf deur die dekades), uit my grungy studentejare, my laat-twintigs, my dertigs en minder as ‘n handjievol uit my vroeë veertigs.

Die ordening van gedigte is altyd ‘n tameletjie, veral as sekere gedigte binne meer as een tematiek of afdeling kan val. Ek druk gewoonlik die gedigte uit en maak hopies op die vloer en verdeel die gedigte tussen hierdie hopies. Dan kyk ek watter hopie moet byvoorbeeld die eerste afdeling wees, ensovoort. Dit vat gewoonlik die hele dag om so ‘n “Operasie Manuskrip” uit te voer.

RB: Die bundel open met die titelgedig, wat die gemoedstemming van die bundel vestig. Jou effektiewe benutting van klank word goed daarin geïllustreer, asook fyn waarneming van klein besonderhede wat jy gebruik om atmosfeer te skep. Dwarsdeur die bundel het ek groot genot gehad aan die ryk aanbieding van visuele en ouditiewe prikkels. Hoe ervaar jy jou sintuie tydens die inkubasie van gedigte en hoe verloop jou skryfproses?

 

die waarheid oor duiwe

 

daar trek die bure in my agtste jaar
na ’n swanky suburb anderkant
brandkopbrug en los hul duiwehok
by die kweperbome in ons agterjaart

die hok my ogiesdraadkasteel
die lemoenduiwe royalty

eers hou ek hulle dop
deur skrefies en gaatjies beloer ek
gesnaweldes later klim ek versigtig in
sit op flertse duiwemis bestudeer die saad
in die hoop dat hulle uit my hand sal vreet

ek betas flets eiertjies
knus in houtkasnessies
hulle laat my gloei

ek aanskou die fights die jagsheid
die ongenaakbare fladdering

die swanky bure het na ’n ruk
hul not-so-swanky hok kom terugvat
en net ’n leë vierkant
op die vergeelde gras gelos

GU: Ja, jy is korrek met die “visuele en ouditiewe prikkels”. Wanneer ek aan ‘n gedig begin skryf is dit gewoonlik óf ‘n visuele prikkel óf ‘n beeld uit die onderbewuste óf uit ‘n droom. Soms is dit ‘n frase waarmee ek wakker word waarvan die klank die gedig se struktuur bepaal. Klank in ‘n gedig is vir my allerbelangrik: dit moenie soos verkapte prosa lees nie. My sintuie is baie sterk terwyl ek op ‘n gedig fokus: ek hoor die ritme, ek lees dit oor en oor hardop om te hoor waar ek struikel. As jy struikel oor woorde, hersien dit en skryf daardie dele oor. Soms is dit net ‘n woord of twee wat omgeruil moet word, ander kere versreëls of selfs strofes.

RB: Die ek-spreker in die laaste gedig is herkenbaar die ek-spreker in die eerste gedig. Die droomplek was van die begin af ‘n gebroke paradys vol duiwe en ‘n dogtertjie met ‘n kasteel vol gate (“ogiesdraadkasteel”).

 

nawoord

(met ’n naaldwerkskêr het ek
al daardie duifeiertjies
oopgeknip ’n paar duiwe
laat uitvlie per ongeluk
ek en die kweperbome
het gekonsulteer getreur
maar van my duiwehok kon
ek myself nimmer losfletter)

Is die bundel dalk soos ‘n labirint, waar die ingang en uitgang dieselfde plek is, met kronkels en draaie die pad tussen-in, soos een van die haikoes in afdeling 5 beweer?  Bladsygewys dink ek “sneeukoningin” is die middel van die bundel. Dit is ‘n gedig waarin die skildery ook ‘n spieël is. As motto dra dit die veelseggende slotreëls van To the lighthouse deur Virginia Woolf. (“Yes, she thought, laying down her brush in extreme fatigue, I have had my vision”). Is hierdie die middel van die labirint, waar insig, verligting en ommekeer dikwels plaasvind?

GU: Dis ‘n skerp waarneming dat die programgedig en die eindgedig se spreker identies is.

Ek weet nie of daar insig, verligting of ommekeer plaasvind in die middel nie, maar dalk eerder ‘n oopskryf van jeugdige verhoudings wat nie uitgewerk het nie of sogenaamde “love lost”, asook die skryfproses wat soms ‘n doolhof word waarin die digter self verdwaal. Ek het bykans vir tien jaar geen gedigte kon skryf nie en het my telkens in ‘n doodloop in die doolhof van my lewe op die daardie stadium bevind.

Hopelik is die eindproduk egter meer van ‘n labirint waarin die leser nie te veel sal verdwaal nie. Of dalk is verdwaal ‘n goeie ding, gedigte moet tog ook uitdaag en tot bepeinsing lei.

RB: Die sterk spel met interteks en intrateks in die bundel is opvallend en word onder andere ook ars poëties aangewend. Die bundelmotto is uit vlugskrif van Johan Myburg : 

 

Die dae het onrustig geword
met die pote van duiwe
op die windgrys dak

dit het onherroeplik winter geword

Só tree die gedig “winter” priemend in gesprek met die bundelmotto:

 

winter

winter is onversadigbaar
in blomloosheid in duifkarkasse
soos ‘n grysaard mompel die wind
deur gaas in die spens die laaste lig

geleidelik verdof die middag tot igloo
ek skryf sondag-gedigte
aan die naderende koue
die koolstoof troetel
geheime teen die sneeu

gedigte nes emmers
vang vuil sneeu op
om te vries
vir volgende jaar se somer

Hierdie is maar een van ‘n hele paar ars poetica’s in die bundel. Elkeen beeld ‘n ander faset uit. Wat is jou gedagtes rondom poësie as beswering en vertroosting? Hoe oorvleuel dit, al dan nie, met jou rol as literator?

GU: Weereens het die vleis mooi skoon en sag van die been afgeval met betrekking tot die bundelmotto: ek het Johan se debuut eers in 2018 raakgeloop op bidorbuy. Die oomblik toe ek hierdie gedig gelees het, kon ek eenvoudig nie glo dat dit so moeiteloos skakel met eie tematiek nie: dit was ‘n beeldskone moment. Wat dit egter nóg meer spesiaal vir my gemaak het, is dat die gedig op die 15e Desember 1977 geskryf is, presies ses maande nadat ek gebore is. Ek kon natuurlik hierdie “toevallige teken” (dankie, Martjie Bosman) nie ignoreer nie. “Winter” is ‘n gedig wat ek reeds as student geskryf het, seker so tussen 1997 en 1998. Dit het my dus twintig jaar geneem om ‘n gepaste bundelmotto te kies wat skakel met die duiwe- tematiek. Wat seg Hannibal Lecter vir Clarice Starling in The Silence of the lambs? “Everything comes to those who wait”. Ek reken ek het seker maar onbewustelik hierdie raad gevolg!

Op jou vraag oor die digkuns as beswering: ek glo vas dat digters siek raak (emosioneel en fisies) wanneer hulle nié hulle digkuns uitleef nie. Daar is beslis ‘n verband tussen wat die bekende mitoloog, Joseph Campbell gesê het – “follow your bliss and the rest will follow”  –  en die geestesgesondheid van iemand wat bedoel is om te dig. Ek het dit self ervaar deur die jare: die tye wat ek vasval in die slyk van burokrasie en admin by die werk, wanneer ‘n mens bedreig word deur die sneeustorting van merkwerk, studenteopstande, die druk om akademiese artikels uit te rol vir die worsmasjien van die akademie, en besnoeiings van poste: dit is dan wanneer jy “under the pink” raak, om Tori Amos aan te haal.

Wat die oorvleueling van literator en digter aanbetref: ek sien myself nie juis as ‘n literator nie, altans nie een in die klas van ’n Louise Viljoen, ’n Joan Hambidge of ’n Hein Viljoen nie. Wat egter soms moeilik is, is die rol van resensent, omdat ‘n mens as digter so bewus is van hoeveel arbeid, bloed en derms in ‘n bundel ingaan. Dit is dus moeilik wanneer jy ‘n kritiese standpunt moet  inneem teenoor ‘n bundel, omdat ‘n mens as digter weet hoe moeilik en terleurstellend kritiek ten opsigte van ‘n mens se skryfwerk is. Ek probeer dan die rol van die resensent/kritikus skei van die digterlike ek of die persoonlike ek, anders sal ek nooit ‘n eerlike resensie kan skryf nie. Die rol van die resensent laat my soms dink aan dié van ‘n geneesheer: jy is die oordraer van slegte, sowel as goeie nuus nadat byvoorbeeld bloedtoetse of skanderings gedoen is of ‘n operasie. Dit help nie as die dokter vir jou lieg nie, hy/sy moet jou help om ‘n oplossing te vind vir wat ookal skeel. Ek glo dieselfde geld vir ‘n kritikus: jy moet begrond wat jy krities uitlig en dit professioneel doen, sonder om persoonlik te raak. ‘n Mens moet ook oppas dat ‘n klein letterkunde soos ons s’n nie te self-congratulatory raak nie, anders gaan ons digters nooit kan groei nie.

RB: Veral Afdeling 2 bevat gedigte oor mediese situasies.  Soms wend jy humor aan in die sketsing van banale omstandighede van die pasiënt, soms is daar ‘n somber aanklag teen die medici. Die intieme ruimte van die liggaam word telkens oopgevlek tot geskende gebied. Menige leser sal saam met die digterspreker die ervarings van waarneming en belewing deel, wat jy so skrynend skets. Menige leser sal ook groot waardering hê vir jou onsentimentele aanslag en gebrek aan moraliserende insigte. Die gedig waarin “pa” aangespreek word,  “intensiewe sorg” op bladsy 30, is besonder aangrypend.

 

intensiewe sorg
 

die tempel
 

die offerlam lê
op die intensiewesorg-altaar
tussen blêrende masjiene
priesteresse in uniforms gluur jou aan
tussen steriele wagtorings van grafieke en lêers
 

stilte word met elke hartklop opgehef
die dood is ’n raserige ou vrou
by die deur rammel sy oumensgebede af
waarna niemand wil luister nie
die oubaas langs jou hyg
in sy suurstofmasker
hurk die donkerte
 

almal is verkneg in kampies van glas
 

in ’n ritueel van antiseptiese seep
was ons hande voor besoektyd
ons wag dat die voorhangsel ooptrek
voordat ons die allerheiligste binnekruip
waar akoliete waak
 

pa jou hartmonitor prewel
elektronies in tale van babel
oral pieng en piep dit op die skerm
jou hartsake is geen geheim meer nie
 

die skrif is aan die muur
ek kyk
na besoekers in die kafeteria
ek hoor
die mure van jerigo val

 

uittog
 

besoeke later is jou lyf
se gevlekte grysheid
skoongespoelde tinte van appelkoos
versigtig skeer jy soggens weer
met ’n altaarkelk water
 

in hierdie saal van die allerhoogste
verlang jy na jou en ma se houtskipbed
van veertig huweliksjare
 

jy is ’n piramide van rites en stiltes
jou papirusboot navigeer jy
uit die rietlandskap se slik
 

pa jy is ’n heilige kewer
skuifel-skuifel
reis jy die skitterende dagbreek in

Vertel ons meer oor hierdie hartseer beeldende gedig in twee dele, wat tempel en uittog heet?

GU: René, ek is bly dat jy die “siekte”-gedigte as sulks ervaar het: as digter probeer ek my debiete en krediete balanseer deur nie té afstandelik te skryf nie, maar aan die ander kant moet ‘n mens ook nie in selfbejammering verval nie.  ‘n Digter soos Ernst van Heerden is ‘n groot voorbeeld van hoe daar met siekte en die navrante skending van ‘n lyf deur amputasie omgegaan word sonder soetlike sentimentaliteit. Iemand soos Beverley Rycroft wat die Ingrid Jonkerprys in Engels gewen het ‘n paar jaar terug, se debuut, Missing, is nog ‘n voorbeeld hoe iemand oor borskanker geskryf het. Dis tough stuff, honey. Sy draai geen sentimentele doekies om nie.

Wat my gedig “intensiewe sorg” aanbetref: dis uiteraard outobiografies, maar met die inkleding van Oud-testamentiese praktyke soos die offerlam; die hospitaal as die Allerheiligste waar die Ark bewaar word. Net priesters mog deur die Voorhangsel gaan, net soos die spesialiste en intensiewe sorg-susters (noem ‘n mens die manlike personeel broeders?) beheer neem oor lewe en dood en die besoeker soms laat voel dat hulle nie welkom daar is nie en dat hulle geliefde nie meer aan hulle “behoort” nie.

Die tweede deel van die gedig utiliseer beelde uit die Egiptiese mitologie, wat dan uiteraard verder terugbeweeg in die geskiedenis, maar vir my ‘n meer mistieke element bevat. My pa het Oud-Testamentiese studies en Egiptiese doodsrites bestudeer nadat hy afgetree het as deel van ‘n meestersgraad in Religieuse Studies, vandaar die spesifieke metafore wat by my opgekom het toe hy in intensiewe sorg met hartversaking in Rosepark Hospitaal in Bloemfontein beland het. Hy het dit wonderbaarlik oorleef, vandaar die metafore en beelde wat ek aan die einde van deel twee aanwend.

RB: Jy en Kurt Cobain is deel van die X-generasie, Gisela, en jou gedigte oor hierdie grunge ikoon tref met hul outentiekheid. Ek ervaar jou taalgebruik in die bundel dan ook as heerlike grunge-Afrikaans –  ryklik besprinkel met akademiese begrippe en wetenskaplike terme. Musiek is taal en taal is musiek.

Die Barney Simon Show, Courtney Love, Neil Young  en kinderspelliedjies maak ook hul opwagting in die bundel saam met Cobain. Watter rol speel musiek in jou digkuns? Luister jy na musiek terwyl jy skryf? Moes jy lank soek na jou eie stem?

GU: Wat ‘n in-die-kol term, Grunge Afrikaans en ja, ek is ten volle generasie X. Musiek is integraal tot my alledaagse lewe. Die Kurt Cobain gedigte in die bundel is geskryf nadat ek aan ‘n blog oor Kurt Cobain gewerk het vir Versindaba in 2013. Ek het vir ‘n week of twee basies net teruggegaan na al my Nirvana CD’s en slegs na dit geluister. Vir my is musiek gekoppel aan in watter gemoedstoestand jy jou bevind en help musiek my om die nuanse te vind vir wat ek wil skryf. Dit help veral ook wanneer ek my gedigte moet hersien: die musiek wat daaraan gekoppel is, help my om my terug te verplaas na die oorspronklike toonaard van die gedig. Uiteraard is daar tye wat ek ook in stilte skryf, maar omdat die moderne lewe so raserig is, is dit onbegonne om ‘n stil plek te vind waar ek kan konsentreer.

Dit was nog nooit moeilik om my eie stem te vind nie. Ek dink ‘n digter het egter verskeie “stemme” wat oor die jare en dekades ontwikkel, en elk is op daardie oomblik outentiek.

RB: Van Kaddisj tot Kurt Cobain (in Afdeling 4 en Afdeling 6, onderskeidelik). Enige gedig oor Cobain gaan outomaties sy lirieke, uitsprake en laaste brief aktiveer.  Buiten jou vernuftige aanwending van die Nirvana-begrip in die Cobain-gedig op bladsy 63, het dit my ook opgeval hoe die prysgebed, die rougebed en die roulied mekaar eggo in gedigte wat op die oog af uiteenlopend is. Ontgogeling is duidelik in al twee die sterk slotte ter sprake. 

 

kaddisj vir kristallnacht
 

november is die maand
van drome elkeen helder
soos kristallnacht se skerwe

my koffers bly agter
op trietsige perronne
my gedagtes verloop in veetrokke

moedernaak marsjeer my woorde
na ’n donker toring
van rook

waar niemand
die droom oorleef nie
 

 kurt cobain unplugged
 

jy krimp weg
in ’n oorgroot knooptrui

jou lewe
kringfluit soos jou laaste mikrofoon 

die hees windbars in jou stem
nou ’n finale knalsein 

jou kerse en stargazer-lelies
wag geduldig op jou heart-shaped box

jou eie grunge
het jou ingehaal

want jesus roep jou nie meer
vir ’n sonstraal nie

  

Ek moét vra: watter gesprek vind plaas as ek hierdie twee gedigte naas mekaar plaas, Gisela?

GU:Dis ‘n interessante verband wat jy hier trek, René. Ek het die twee gedigte jare uitmekaar geskryf: “Kaddisj”, hier so in die vroeë 2000’s rond en die Cobain-gedig, in 2013. Die Holocaust is vir my iets wat my diep ontstel, tot die punt waar ek nie meer boeke lees daaroor of video’s op Youtube daaroor kyk nie. Ek het dosyne boeke daaroor gehad en elke moontlike dokumentêr daaroor gekyk oor die jare. Die gedig daaroor wat eintlik ook ‘n tipe ars poëtika is, is om die Holocaust van die mind daar te stel, want dit is in die kop wat alle boosheid en lyding ontstaan.

Kurt Cobain het op ‘n ander manier gely: hy had sy hele lewe ‘n erge maagkondisie waarvoor geen geneesheer ‘n oplossing kon vind nie: hy skryf in sy dagboek dat die pyn met tye so erg is dat hy net van hierdie aarde af wil verdwyn, om nooit weer terug te keer nie. Ek dink dit het ‘n groot rol gespeel in sy depressie en sy heroïenverslawing. Dalk is hierdie ‘n kort kaddisj vir hom.

RB: In die bundel se voortgesette oopvlekking van die waarheid oor duiwe, tref die leser ‘n hele aantal motto’s by gedigte aan. So is daar die reeksgedig “vir ‘n uiltuin” in afdeling 1, wat ‘n aanhaling van William Blake as motto het en dan reëls van Omar Khayam as onderafdelings gebruik. Ons vind ook verskeie sitate in die gedigte, wat die leeservaring betekenisvol impakteer. Al hierdie wegwysers lei die leser na simboliese moontlikhede en vou die bundel intertekstueel oop.

Is ek reg as ek beweer dat jy op hierdie manier spanning skep tussen verskillende waarhede, Gisela, en dat die leser ‘n ontstuimige vlug te wagte kan wees?  Ek wonder ook hoe jy te werk gegaan het in jou keuses: wanneer was die gedig eerste en was die motto soms die inspirasie? Gebruik jy motto’s oor die algemeen dikwels as wegspringplek vir jou skryfwerk?

GU: Elke sitaat wat in bogenoemde gedig voorkom, kan in die Uilhuis gevind word. Ek laat dit aan lesers oor om elkeen op te spoor, as hulle sou belangstel. Ek het ‘n insiggewende boek oor Helen Martins gelees, genaamd This is my world. The Life of Helen Martins, creator of the Owl House (1997) deur Susan Imrie Ross. Dit het hierdie aanhalings uitgelig en hoe en waar hulle in haar huis gevind is. Ek het ook die Uilhuis in 2011 besoek en dit was lewensveranderend. Miss Helen se energie kraai nog koning in haar huis en oor die werf heen.

Gewoonlik skryf ek die gedig eerste, waarna die motto na die pype van die gedig dans. Ek het byvoorbeeld die Uilhuis-gedig as een lang gedig geskryf, waarna ek dit gedurende die hersieningsproses in kort dele opgedeel het, elk met ‘n aanhaling wat na aan haar hart was.

Ek dink nie ek het probeer om onstuimigheid in die bundel te skep nie, dit het bloot maar so by my aangekom. Ek dink dis soms goed vir lesers om die witwater van ’n gedig te ervaar in plaas daarvan om in die slik en waterplante vas te val.

RB: In verskeie gedigte word religieuse begrippe aangespreek, gekritiseer of selfs verwerp. Verskillende godsdienste word onder die loep geneem, hetsy uit die ek-spreker, die digterspreker of ‘n ander karakter se oogpunt.

Hoe kulmineer hierdie ondersoeke in die kort gedig “urban hymn” op bladsy 82  – wat Walt Whitman se woorde oor liggaam en siel oproep? Dit tref my ook dat “urban hymn” die laaste gedig in die bundel sou wees, as dit nie vir die nawoord was nie. Hoe beduidend is hierdie plasing in die bundel?

 

urban hymn


daar was ’n kerktoring
sonder duiwe maar met wolke en whitman
iewers was daar son en eindelose drade
i sing the body electric   

Walt Whitman se woorde lui:                               

 

 I sing the body electric
I celebrate the me yet to come
I toast to my own reunion
When I become one with the sun

GU: Ek dink nie enige Afrikaanse digter wat sy of haar sout werd is, kan sommer die Afrikaanse Bybel buite rekening laat nie, omdat daar net te veel verwysings daarna in ons taal is: dink maar aan die woord “jobstrooster”. Dis veral die poësie onderliggend aan die 1933- en 1953-vertalings wat in my kop vasgelê is, dink maar aan Psalm 23 se “hy maak my hoof vet met olie”. Om metafore of verwysings uit die Bybel te gebruik in my gedigte is iets wat outomaties en onbewustelik na vore tree.

Wat “urban hymn” aanbetref: jy is in die kol dat dit op ‘n stadium die slotgedig was. Ek het baie gewik en geweeg voordat ek “nawoord” in die eindposisie geplaas het, maar die oorweging het gewen omdat ek ‘n sterker klem op die programgedig wou plaas: full circle, soos hulle in Engels sê.

Walt Whitman se poësie het ek eers werklik begin te lees terwyl ek my proefskrif oor die digter Mary Oliver gedoen het. Hy was haar grootste mentor al het sy hom uiteraard nooit ontmoet nie. Haar opstelle oor hom het my nuuskierig gemaak oor sy gedigte wat so uitgestrek is soos die prairies. “I celebrate myself” was so ongewoon en flagrant vir ‘n digter van die negentiende eeu en dan was hy nog boonop so cheeky om homself as ‘n Amerikaanse digter uit te basuin en nie as deel van die Engelse kanon nie. En die versreël – “I sing the body electric” – was vir my so modern vir iemand van sy tyd, dit klink meer soos ‘n reël wat uit cummings kon kom.

RB: Gisela, jy het so ‘n hegte, veelvlakkige bundel vir ons gegee. Ek wil darem baie graag stilstaan by die sereniteit, verganklikheid en oordenking van die reeks wat afdeling 5 volmaak – “vir ‘n zoeloeland-boeddha”.

Hier vind die leser helderheid, onskuld en ‘n momenteel koesterende natuur.  Daar is egter heelwat aksie –  hierdie is nie ‘n passiewe vrede nie, eerder ‘n rare vreugde. Jy het Boeddhistiese filosofiese begrippe gebruik om bepaalde gevolgtrekkings in jou gedigte te ondersteun en insigte uit te bou. Kan ek hierdie afdeling in die lig van ander musiek en liedere in die bundel ‘n boeddhistiese psalm noem? Ek weet nie eers of daar so iets is nie.

In hoe ‘n mate integreer jy Oosterse skryftegnieke en vaste vorme in jou digkuns? Waar soek ons die duiwe om die boeddha?

GU: Ek hou baie van jou nuutskepping, Boeddhistiese psalm, René!

‘n Westerling kan uiteraard nooit werklik Oosterse tegnieke vervolmaak nie, veral nie in ‘n taal waarvan die etimologie so fundamenteel verskil nie. Ek het in hierdie bundel met weinig vaste vorm gewerk, omdat ek oor so ‘n lang tydperk daaraan gearbei het. Ek wou die vrye versvorm behou omdat ek nie die bundel te laslappie-agtig wou hê nie. Dit gesê, vereis die vrye vers ook baie dissipline en struktuur, net van ’n ander aard as prosodiese vers.

Ek het hierdie gedigte-reeks geskryf in 2012, so ‘n paar jaar nadat ons vir vyf maande by die Buddhist Retreat Centre in Ixopo, KZN, gewerk het. Die kritiese leser sal opmerk dat die haikoes nie elke keer aan die sillabetelling voldoen nie, maar hier het ek eerder iemand soos Jack Kerouac se siening oor die haikoe gevolg wat nie so streng hou by die oorspronklike digkonvensies nie. Ek het egter intussen ook haikoes geskryf wat daarby hou, maar ek vind hulle minder treffend.

Ek het die essensie van die retreat probeer vasvang, die samesmelting van Boeddhisme wat posgevat het in die nat grond van die Natalse platteland; die mistigheid, die Zoeloevrouens se kleurvolle uitrustings en kopdoeke, die asemrowende Chibinivallei wat netsowel uit die eerste sin van Alan Paton se Cry, the beloved country, kon kom. Die reeks het maklik uit my gevloei.

RB: Die leser se speurtog na die waarheid oor duiwe meander deur jou genealogiese verse, sketse van oumas en oupas. Net soos die dogtertjie in die eerste gedig, het die vader,  oumas oupas en ander wesens ook op ‘n eiesoortige manier vasgevang gebly – sommige deur voorouerportrette of liefde en sommige deur vibracrete-versperrings.

Ons word begelei deur interteks en gedigte met bekende skrywers, Antjie, NP,  André, Ingrid, Ernst van Heerden, Gert Vlok Nel, gedigte oor skilderye. Vernietigende misdaad in die land kom aan die bod. Daar is ook nog kleuterrympies en kwaai juffrouens.  ‘n Paar kombuisruimtes kan met groot vrug bepeins word. Hierdie onderhoud is maar ‘n dun bolagie van al die ontginning en vrae wat moontlik is.

Wat ‘n vreugde om so ‘n volwaardige debuut te ontvang.  Dankie dat jy al my afdraaipaadjies geduldig gevolg het om my vrae te kan beantwoord, Gisela.

Mag hierdie bundel vlerke sprei en vir jou alles wees waarop jy gehoop het.

Is daar nog een laaste gedig wat jy wil uitsonder om hier met ons te deel?

GU: Dankie dat jy saam met my deur die tonneltjies en draaijies geloop het, René. Graag deel ek die volgende gedig met lesers:

 

geel sambreel

             I’m jealous of the rain
            that falls upon your skin
            it’s closer than my hands have been
            I’m jealous of the rain
                        Labrinth

 

jy het my nie weer besoek nie
jou geel sambreel hier vergeet
 

ek skilder op die donkerte prewel
onvoltooide mantras teen die son
 

die buislig flikker in verblindende grepe
 

ek hoor jou soos ver-af tabla en sitar
jy was my indiese moeson
 

die droë seisoen het aangebreek
jou geel sambreel steeds hier

 

Gedigte vir Breyten Breytenbach: 16 September 2019

Monday, September 16th, 2019

Breyten Breytenbach.”Pensief”  Grafika, DWV

Vir Breyten Breytenbach met sy 80ste verjaarsdag op 16 September 2019

Liewe Breyten, hiermee wens Versindaba jou geluk met die vername jarigheid vandag. Uit verskillende oorde het ons ʼn paar bydraes vir jou versamel (alfabeties vlgs van) as ʼn gebaar van waardering deur jou mededigters en ook om hopelik ʼn bietjie prettigheid toe te voeg tot jou geboortedag. Ons almal is saam met jou bly vandag en vier jou as mens én uitsonderlike digter.

 

Voorspoed en vele kreatiewe jare word jou toegewens!

 

=====================================================

Nini Bennett

16 September 2019

op weg na kû

Breyten Breytenbach

 

kyk hoe hou hy die handspieëltjie

hoog in die duister

om die melkweg as droomstroom

te vang in die skuit van bewussyn

 

ek slaap in ’n satelliet se vergesig

en alles wat verborge

of verlore is, als argief

 

mag die dag nooit breek

hierdie nag se vergete juwele

die silwer reën van meteore

verder as

die galery van sterre ja verder as

die bladeindes van nog ’n vers

 

[© Nini Bennett. 2019]

=====================================================

René Bohnen

16 September 2019

 

al die honde blaf geel

vandag-vandag

is breyten

taggentag

 

kom dans dan, dans

van sonkol tot sonkol

al kou die ure aan ons

blou hande, al klou

die winter aan die tuinklip

met sy logogramme

 

weet

ook vir ʼn landskap is ʼn mens

net een keer

ʼn maagd

ook vir papier

word

mettertyd ons rymelinge

mymeringe

in ʼn veld van suggestie en skaduwees

 

so minsaam so min saam

skyn

die kulprofeet ou sensmaan

en gevlekte uile met ingehoue vokale

uil die donker vol –

nagvlieërs op ʼn blinde reis

tot in der skewigheid

 

kyk            kyk

 

Woordgogel

hurk daar op die dak

  die ene vlerk en inasem(s)ing

breytenste buiteblaf

dankie jy

 

bring gloeipampoene vir ons ont-donkering

 

(© René Bohnen. 2019)

*

====================================================

Marius Crous

lama dashi

Vir Breyten Breytenbach, 16 September 2019

 

baardbard

elke lente droom jy

oor kamers vol rooi blomme

trap jou skaduwee sonder kop in jou spoor

soggens met die kleur van café con leche

voet op die vloervelletjie

wink jy iesie-iesie die dood nader

maar geel soos sult is jy ou ingesoute

opgefrommel soos dasji-dorzo

in jou trans van toekdam

*

vat jou hand selfgestook vlam

op blaaie vol foto’s van slagters

opgekaptes swaaiend aan ‘n haak soos slagskape

in die aand die maan rooi soos pampoen

knars jy skulpe sonder skoene see toe

jou skryfhand ‘n fakkel vir die nagdwalers

 

die staanklokke groei vlerke in die heuwelhuise

jy bind ‘n stralekrans (vis aan tou) om jou kop

kuif teen die wind hand onder die lapel (klein generaaltjie)

seil jy uit onder ‘n string seevoëls

soos gebedsvlae saam bo die skuit

 

die land sal jy nie meer sien nie

ou blinde seeman

die beentjies in jou ore verkrummel

ou patatrank

selfs die klank van bokkoms en boegoe

irriteer nie meer jou neushare

ou uitgebrande botterlamp

 

toemaar

 

ons gevlerktes

wit soos ghwano op die klippe

ons wag vir jou

ons sal die boot vang

met die verbykom

 

[© Marius Crous  – 2019]

*

=====================================================

Heilna du Plooy

Wat die digter weet

Deurentyd en deur die tyd heen
gaan dit oor veel meer as net ewewig;
oor meer as die eweveel
op twee pannetjies van die weegskaal;
veel meer as die balans waar alles val
en een ding staande bly.

Dit gaan gewis oor meer
as blote simbiose of meeleef,
oor meer as die samehang
in die weefsel van ’n spinneweb
waarin meervoudige vertakkings
as een patroon meetril.

Hoe onverklaarbaar die maan
en die eb en vloed van die oseaan
se liefkosings wedersyds heen en weer
wat waters laat kook en bedaar
langs die kus en snags oor die land
silwer weerkaatste son áfstraal.

Hoe skrikwekkend die kragte en magte
van magma onder die aardkors
wat gloeiend die aardplate dra
en onverstoorbaar stuwe en kolk
totdat dit uitbars in kokende klip
en die as van ’n verbrandende wolk.

Hoe ontstemmend die mensdom
se heersug, die griewe, die labiliteit
wat voortwoeker onder die vel,
wat heimlik agter die oë ver van die lig
strukture selfkoesterend uitdink
en ander se lewens vertroebel en kwel.

Nogtans, nogtans, nogtans.

Onder die son en die maan
bly die see steeds binne sy strande,
die rivier steeds binne sy bedding; sprei
die boom homself ondergronds uit,
wyer as die span van sy takke bo
en dieper as sy kruin teen die lug.

ons weet nie
wat vir ons bestem is nie
ons tas
met dun
wortels in die lug
heg
met senings
aan die aarde
vir gerusstelling
en vir uitsig

Goedaardige amoebes is wat nodig is
om hulleself in duike en in skeure te werp,
hulleself óm bulte en óór uitstulpings te vou
in die onvoorspelbare wêreld en wêrelde:
allerindividueel bestem, versigtig
soos die slange en opreg soos die duiwe.

want ons weet nie
hoe die sterre hang nie
hulle bots nie
en hulle val nie
en ons
ons stort
bloot
voorsiens
in
ons voortgang
in

 

[© Heilna du Plooy. J’baai 2019]

*

=====================================================

Louis Esterhuizen

Lumier

 

En jy, tot stilstand gebring

 

deur die trae spoed

van ʼn begeerte: die landskap wat knak,

voue maak, met jou. Iewers elders,

 

hoog, deur die wind

in ʼn stadige valk se sirkelgang gesluit –

 

Daar is melk in die aarde se holtes,

hoor jy, heuning in die lig se gebreekte klip.

 

[© Louis Esterhuizen / Sept. 2019]

*

=====================================================

Diana Ferrus

om tagtig op te verdeel 

(vir breyten breytenbach op sy 80ste verjaarsdag)

 

ons sukkel nie meer met literêre verset nie.

nou drup daar genoeg rooi op ‘n witblaai.

met gesigte teen die wind blaas ons uit

terug na daar waar die onheil broei.

ons boeke laat vure ontvlam,

hoeke so skerp, dit sny die swere oop.

tog is ons blaaie verbande, ons woorde salwend

en ja,

mag ons nooit vergeet dat daar ‘n tyd was

toe jy geen doekies om onreg wou draai nie.

jy het revolusie gedrup en daarvoor …

het jy met ‘n groot hap uit jou tagtig betaal.

 

enkosi, dankie, thank you, merci,

die een en enigste breyten

breytenbach!

 

[© Diana Ferrus. 2019]

*

======================================================

Pieter Fourie

onrus kiekie van breyten

[tussen uys en jan]

 

bruingebrand

in jou winterlandfrokkie

bobaas ontbaasde slaweklokkie

 

om die hele ou spulletjie van ons

se koppe trompop op te dons

 

meedoënloos sonder kies of keur

gesondheid boere

teer en veer

 

wees hom nie ge-nadig

kyk, hy is ons-kuldig

 

[© Pieter Fourie]

*

=======================================================

Melanie Grobler

Sterftejas

’n gedig vir Breyten Breytenbach

 

Deur die nag gekom

verby verlate stasies gereis

daagliks klop die koerier

aan die geelhoutvoordeur

 

omdat die sterfjas

te swaar, te lomp

is vir ’n hemelvaart

stuur sy vrou dit terug

na die onkoloog.

 

Die sieke vra ’n mooier jas

of selfs ’n seremoniële baadjie

’n seeblou lotus borduur deur sy geliefde

nee, ’n lang synagrok van die langoorrivierkonyn

kartel teksture in die varingplek van berge

die middernagson wat sweef deur die singende bome

 

kontinente wat seismies skeur

heeldag voor die kaggelvuur

almal huil, maar niemand

dink aan oleanderspatsels

as die donkerte aan die ruite pluk

of die raaisels van die dood

wat hom skielik uit die bloute pas.

 

Alles van waarde is weerloos.

 

[© Melanie Grobler]

*

=====================================================

Pieter Hugo

 

‘n HANDVOL BREYTEN

 

Almal ken mos die maer man

die een met die groen trui

hy vir wie ons woorddadig al haarloos blinkgevat het

hy wat die drome van ons reis

deur hierdie voorlopige suide

met geheime gedigte

in die deuropening laat staan

 

Maar ken ons hom?

Die ruiter van syn op die perd van lug

die ros van asem wat moes vlug

voor die gedaste menere van ons liederlike nagmerrie?

Hy was skadeloos, maar ons was hom ongenadig.

 

Wat het geword van Bittergesig Buiteblaf?

Hy het aanhou gedigte kug

terwyl hy die swaar klip moes dra

sy kop het bly groei hemelruim toe

met sy ware handskrif een van rus

woordend aan die volmaking

van die wysheid die lieflike die heilige

soos ‘n bergkruin vol sneeu

maar ons het hom genadeloos

te lig ge-yk

te donker ge-sel

gedink sy skaduwee sal klein skuil in sy lyf

 

Wie is hierdie Bullebach?

Hy is die groot voël so groot soos lig

Dié Afrikaanse Vokaal in ons familie van verskeurde klinkers

met ‘n konstellasie van sterre op sy voorkop wat arendsoog

steeds méér sien

steeds murg uit die werwels suig

*

Breyten, ken ons jou?

Of ken ons net die hond se swartvlieërblaf

teen die donker ruit?

Hoe leef jy in hierdie Taal wat jou ge-Judas én ge-Jesus het?

Wees ons, die fokkenvolk, tog genadig

 

Al is daar die kraak en knetter en krimp

van die verbygaan van die lewe

laat die Akashiese voël tydloos

gedigte pik pik pik

teen jou tronkselskedel

op weg na die kû

tot jou vlerke met koel blou windteue vryvlieg

héél in die heelal

 

[© Pieter Hugo. Sept. 2019]

*

======================================================

Louis Jansen van Vuuren

 

Liewe Breyten

 

Ek begin ‘n odegedig te skryf:

 

‘n speedcop sê my op agtien:

jy dobbel met jou lewe

as die naald op tagtig bewe

 

my moed begewe my

eerder, ‘n mondvol van jou eie woorde

as verjaarsdaggeskenk aan jou:

 

‘oopgaandae, vorentoeverstand, nagswerwer en soen

lysternagtegaal, wegvlerk. oerdonker en oerkluis

saamreisengel, weggooibrak en sterre

trapdans, spookvoëls, witgloeimaan en flintroer

besnuffel, handuitsteek, bekrabbel en ‘n pluksel vye

sterfjas, voordagbreekglans en huis-toe

droomkluitjie, botteroog en roetrook

 

ek stuur vir jou hier

die mondklippies toegedraai in papier’

 

baie geluk Breyten

van Louis

 

[© Louis Jansen van Vuuren. 2019]

*

=====================================================

                                                             Marlise Joubert

aanhou beweeg. vir bb

Lead me, guide me to the light of your paper.

Keep me in your arc of acuity. – C.D. Wright

 

die rus is altyd elders –

so word beweer en trap

jy woorde hier en trap jy

son en maan of uile daar

met jou volle tagtig jaar

ontwyk die stilstand jou

genadiglik op hierdie

16de septemberdag

 

so is dit mos –

dan pas die skoen

dan pas dit nie oral skuur

en krap dit metafore uit

druk soms tone teenmekaar

verloor miskien ’n sillabe of twee

op jou bewegingsweg

 

die stilstaan ontwyk ons nog

en ek vier jou geboorte skemerhoog

met elke liewe ou pampoen

en sou die stilte met deurgetrapte

sole skielik uit die bloute arriveer

met of sonder groot fanfare

dan weet ons dit

genadiglik, ook nié

 

die rus is nooit die lewe nie

 

trap dan liefs nog aanmekaar

volg hart-swig-telik steeds die roete

die klein of groter reis

met of sonder buiteblaf

(aan)dadig met gedig en kwas

meedoënloos, mede-

deelsaam gerig

 

die beste skoen is tog ingeloop!

 

[© marlise joubert / sept 2019]

*

======================================================

Antjie Krog

Mag die jaar wat voorlê skandalig geseënd wees , liewe Breyten!

En ter herinnering ’n gedig oor die tye toe ons waarskynlik op ons heelste was…

 

watervalberaad

                                                     liberation – here I am this first day shimmering bright

                                                     among angel choirs; afar the feathered folk sing psalms

   breyten breytenbach

 

die plat breë groen voorkop van die Zambesi

wat stort en stort     af

af

vallende water

skakels skuim

spattende slierte

hare stromend

rokend

reënboë wat bind   opbind

die damp

die sproei

 

die stomende groen voorkop van die onliegbare Zambesi

 

op die versengende lughawe

anderkant die doeane

Breyten sigbaar tuis op die vasteland

yours now slaked of all dishonour

sy oë eboniet    grys bak baard om die towertong

 

Barbara met die blinkste oë

in dié gedig wil ek jou teen my vashou

jy omarm my weeklagende hart

sê weer: everything will come right

weer: and it will be soon

and you’ll wait for us at the airport

 

Essop maak sy kinders groot in Londen

leer hulle Schweitzer- Reineke sê

hulle enigste land lê net op sy tong

 

Rebecca en Baleka:  ons kyk foto’s

van ons kinders onbevange gesiggies na die kamera

onsself stram op die agtergrond

huise waarin politiek nooit gaan lê nie

 

yours all freaked free in the boweries of the night

 

‘n aparter strofe vir Albie Sachs

donkerblou penstrepe skryf fyn oor die gesig van die vers

Mandela   Mandela  sing Baleka

Freedom is in your hands

 

en die harde stemme van skrywers

en die moeë stemme van digters

vlek die aand die land soos ‘n mat

skiet dit oop aan ons voete

en dit lê  ons land lê tussen ons

deur taal getaal totaal vertaal

deur soveel  trane en trooste verlangend afbetaal

praat ons ons land se nuwe taal ‘n metaallose taal

‘n veelkleurige heel taal se soel soet mense-taal

 

Senzenina – wat het ons gedoen

wat het ons gedoen

yours where dolphins windsoftly wheel

 

die bus rammel   almal gepak   deure toe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

ons ry stadig vorentoe

en julle bly staan voor die Makasa hotel

en ons groet en roep en waai en huil

en julle bly staan voor die Makasa hotel

vuiste in die lug

die gesig van Jeremy Cronin kry ek nie vergeet nie

oë opgeskroef onleesbaar

Jeremy in die maroentrui kry ek nie vergeet nie

julle bly staan voor die Makasa hotel

soos ons vorentoe beweeg gaan sy vuis effens los

sy vingers roer asof hy iets wil saamgee wil vashou

julle bly staan voor die Makasa hotel

agter julle die druisende damp van die Zambesi

 

bly staan geliefde kamerade

nou in hierdie vers

ek skryf dit neer soos ek dit onthou

sodat op papier solank

ons een kan wees

en saam kan uitkyk uit hierdie vers

totdat bevryding skuimend druisend oor ons spat

die ballinge terugkeer soos engele of bokke of bome of honde

en ons mekaar omhels

binne en buite

alle vers

 

(Zimbabwe Julie 1989)

 

[© Antjie Krog]

*

======================================================

Johann Lodewyk Marais

 

Wêreldboom

 

Die kolos spel hom uit in tak en blaar,

wat in ʼn ander bestaan groter is

as alles in die sirkel rondom hom.

Heel bo tuur ʼn witkruisarend waaksaam,

bosnagape vreet sy jong lote,

bobbejane verorber sy vrugte

en mieliekewers en boomslange

misbruik sy sagte hout en gasvryheid.

In die soel tropiese nag vlieg motte

om die blomme en vrugtevlermuise

raak-raak met hulle vlerke die stampers,

terwyl ’n bruinhiëna onder draai

en ’n boomeekhoring op en af hol

asof hy iets aan die arend fluister.

 

(Vir Breyten Breytenbach)

 

[© Johann Lodewyk Marais. 2019]

*

====================================================

Susan Smith

onkant

al brand
die reënwoude
al skilfer die skubbe
binneste buitentoe
van reptiele af
al kook skilpaaie lewend
in doppe sous

al hou
kapibara’s vyf
minute asem op
al hoor ons
skreeuape drie kilometer ver

sal ons laaste asem
woorde wees
om bome mee te saag
en balke drome en nagmerries
snorkend skuimend bloots
tot satwordenstyd
te ry

ons is saad
van ons soort
ons reis deur ’n woud
van vuurhoutjies en vuiste

skotvry om ons goeiemôres
en goeiewense te krap
in as van verkoolde been

al vlug
luidiere vier meter per minuut
al loei pienk
rivierdolfyne ten
hemele in borrelende
amasoonriviere
al drup korwe was      verskiet
bye in vonke onderweg
na pampoenblomlandskappe

vyf   en   tagtig   duisend
vure in die hand

vier ons woorde wat ons in ’n wip
onkant vir ’n verjaring
betrap

skryf ons

hande in die vuur

dat die gedig ‘haar om mag draai
om die nag in die oë te kyk’

 

[© Susan Smith. 2019]

*

====================================================

Carina Stander

‘n Goëllied vir Breyten

(16 September 2019)

 

As die taal ‘n liggaam is

is jy die inkvlek op haar handpalm

vloeiend oor die vlegtende treinspoorgroewe van vel.

Die taal is die skelwit orgidee wat jou met morbiede beloftes verlei

asof jy ‘n insek is.

As jy ‘n rietfluit is, is die taal die verderflike moeras

waaruit windklanke gekerf word.

As jy ‘n wolk is, is die taal die glas

wat jou watergeboorte en -sterfte weerkaats.

As jy ‘n muis is, is die taal die duisterswiepende uil.

As jy ‘n skokbeentjie is, is die taal die slaanstok wat agter die deur skuil.

As jy ‘n rivier is, is die taal jou oewer, die grens wat jy oorstroom.

En as jy steeds ‘n rivier is, word die taal so waar die padda wat manel dra

en in jou woon.

As jy die grond is, sal die taal ‘n tuin wees.

En as die taal ‘n tuin is, is jy die klouterstruik,

die pampoenblom met geel vlerkslae

of hopelik die komposhoop.

Want as jy die komposhoop is – ‘n blareberg, erdwurmdeurwoel –

sal die taal sonder tyding ‘n boord kan word

swaardragtig aan bittersoet woorde.

As jy die vyeboom is,

is die taal die by wat jou bestuif

en as die taal die by is,

is jy die nektar.

Omdat jy die nektar is,

haal ons vandag met dié verdigsels

kaalhand heuning uit die taal

– dwase wat storm waar die duiselgrote engel huiwer –

ons vingers en voelers tintelend van al wat swewend leef en kleef.

 

[© Carina Stander / 2019]

*

====================================================

De Waal Venter

Ode aan ’n vangriem

Hulde aan Breyten Breytenbach

geskryf in ‘n styl van Pablo Neruda 

 

Oda a un lazo

.

El captor de plumas

de pájaros y sus peculiaridades,

atrapas vacas

rumiando sobre ellos

filosofías

 

Vanger van vere,

van voëls en hulle bekkighede,

jy vang koeie

herkouende aan hulle

filosofieë,

bronsrooi Afrikanerbulle

vang jy aan die uitgeleende been,

keer hom om

bleekpens bo

horings krap

kragtelose

sirkels in die grond,

witbont verse

van Friesland vang jy,

sandbruin verse van Frankryk,

met oë

soos mere

wat lepellê tussen die alpe,

want in baie lande

is dit vroegaand nog donker,

blinkblinde visse

vang jy

onder melkgroen water,

onbevange

oor honde in mense,

mense in hulle toegedinkte

stanings

waar wit latte van slaap

soos ’n hut groei om hulle op,

vanger van woorde

wat vlug soos voëls

weg

van die waarheid

se brand,

kleure kom nie weg

uit jou noustropstrik nie,

sodat die roos

se ruisende rooi klanke

soos kruimels tummel,

jy krul

om ’n ietermagog

wat snuifel

aan ’n miernes

vol waarhede,

oud soos die antikythera dinkding,

en vang hom vas

dat hy praat

deur sy beskubde lippe

van dít wat vroue

weet

wat mans nie weet nie,

grypend na wat ons

almal soek

pluk jy dit in jou

vangende hande en gee ons

vye wat suur word,

maar die liefde,

maar die liefde is soeter as vye,

alles is vliegtig

smeltend, verdampend

in mense se hande,

maar jy met jou

diereriem,

jou vasleggende tongriem

trek dit nader

sparwelende blinkvis

in die net,

jy lig dit uit

omdat die gedig in sy toegevoude hand

’n klippie

versteen soos dromer se skip

beskerm

teen die gekerm

van onthouspoel en sand.

Is daar iets

wat jy nie kan

vasgryp nie?

Wat maak jy

met woorde soos bitter moer

ná die drink?

Dalk kan jy nie

meer die voetspore intrek

wat ingedagte geliefdes geloop het nie,

of die smaak

van jou heel eerste woorde

op papier

nou lank vergane.

Jy raak al dunner, riem,

langer en vattender meer

meer as wat lesendes

in een jaar of meer

kan verteer,

ons groet jou

en jy glimlag terug,

môre donkerbreek-dagbreek,

ligfetus

met handjies en hare platgelek,

en jy praat met stilte,

die sabbatsgeluid van koelte

wat jou nooi om oor

jou eie skaduwee te tree.

Alles wat jy vang,

dankie gebêre in boeke

en dankie

dat ons

die gewone

breyten

kan kry in die mielieland.

 

[© De Waal Venter. Sept. 2019]

*

=====================================================

Cas Vos

’n Verjaarsdagsgedig

Vir Breyten 16 September 1939 –

 

Die feestafel kreun onder al

die lekkernye en soet verleidinge;

ook pampoenkoekies word opgedis

om jou te herinner jy is nou tagtig.

Genooides en ongenooides,

moedswilliges en onwilliges,

kwaadstokers en vrededuiwe,

vergun my om julle voor te stel

aan Breyten Breytenbach,

die man met die verweerde groen trui,

glo my tog, hy is nog steeds skadeloos.

 

Op 16 September is ’n seun

met ’n mond vol woorde gebore.

Sy pa was trots op die bulkalf

en sy ma op haar skoothondjie.

Snags voor bedlê het hulle klein

Breyten aan die Here opgedra:

“Here, ons weet nie hoe hy die see

gaan bevaar en hoe sy weg

oor berge en dale gaan kronkel,

met wie hy gaan konkel nie.

Maar wees tog net goed vir

hierdie vreemde woordsmous van ons.”

 

Die trotse Parysenaar het in sy onthou

traanbelope aan sy pa en ma gedink.

Oubaas en Ounooi het gesien hulle spruit

was van speentyd af ouderwets.

Kleintyd het die jongeling reeds

’n lotus met woordstiksels borduur.

 

Die swikswaar taak is aan my opgedra

om ’n lourierkrans met lowergroen woorde

vir die kunstenaar se 80ste te vleg.

Ek smeek Apollo om my krag te gee –

tot behae van die jarige en sy geliefde.

Na tagtig jaar op die woeste aarde

het ek hom in ’n woud opgespoor.

Hy vra of ek ’n ster vir hom sal pluk.

In die sterlig het ek dinge gesien

en gehoor waarvan ek nie kon droom nie.

Sy baard het sy inkennige ken bedek,

maar ek kon sien hy is veel gryser en wyser.

Die grys is die gevolg van al sy seereise,

die wind het die seesout opgeswiep,

sy hare en baard besprinkel en dit so gegeur.

 

Ek het soms by ’n onkreukbare regter

tuisbesoek gedoen. Hy het my na sy

studeerkamer gelei waar ons ure lank

Virgilius en Catullus bewonder het.

Al om die uur het ons onder eed oor jou

fluisterpraatjies gemaak, te bang

vir selspioene met bose gedagtes.

Vra jy wie die regter is? Die eerbare

een wat jou met vyftig rand vir briefsmokkel

en gedigte met vlerke beboet het. Hy het sy geheim

aan my toevertrou wat ek aan jou, tagtigjarige, onthul:

“As ek die regter was, sou ek Breyten vrygespreek het.

Miskien ’n paar rand vir sy ontydige vliegrit.

Hy is tog net ’n dromende digter en skilder – niks meer nie.”

 

Sewe lange jare het jy voorspooksels gesien,

hoe veroordeeldes met “Here, wees my genadig”

asemsnakkend met die geklingel van kettings

galg toe strompel waar die doodsengel wag.

 

Jou drome het jou snags onder vonklig na jou

geliefde in die verte gelei om haar hoop te gee.

Wette kon nie jou skeppingsdrang gevange hou

en die muse het jou nie aan die waansin van alleenheid

se skroeiende verlange oorgelaat nie, maar jou met ’n oorvloed

influisteringe besoek. Vryhand kon jy tydig en ontydig dig.

In ’n visioen het jy gesien: om te lewe is om te sterwe.

Daarom moes jy lewe voor jy sterwe en reik na die ontmoeting:

sange het jou bevryding uit die grot begroet, palms is gewuif,

jou gesig was welriekend en jou eens geboeide hande is gesalf

vir die belofte in volvoering: bevryding na die beminde.

Jy het ná sewe jaar in doodskadu opgestaan om die lewe te vier.

 

Nou beier die klokke klankryk en ek staan met die gedig voor jou

om jou te kroon en jou te vra om op jou digterstroon te sit.

Ek hang ’n mantel om jou skouers waarop pryk: Woordmaker.

Mag jy nog nagte deur droom en skemerwoorde een vir een naderwink.

Mag jou gedigte ons harte altyd verheug en soos die singende son

en sterre ons pad vol skrikgodinne na die ongesiene anderkant lig maak.

 

[© Cas Vos. 2019]

Met vergunning van Naledi. [Vlug van die gees, 2019]

 

===================================================

Paul Meeuws – Vertaling in Afrikaans

Friday, October 26th, 2018

Paul Meeuws – Vertaal in Afrikaans deur René Bohnen

 

Uit: Werkplek                                                  

Watergraf

 

Klein watergraf daar in die gras.

Bo dit tril ‘n kindersiel

deur muggies nageboots.

 

Dan lui opeens die Liempde-klok

die toeval weg net soos jou hand

die muggies wegklap op jou pad.

 

Jy sit die somer stil soos ‘n kapel

vol nonne en skuins lig.

Jy het ‘n heiligdom gestig,

 

‘n rou bedink wat die gedig

meer name as jou eie gee.

O kindjie, sluimer sag.

 

*

 

Graffiti                                                                  

 

Dit sou u nie ontgaan het nie,

die sondvloed lawaaiwater

wat ons stad oorspoel het terwyl ons slaap.

 

U sou die gesis van slangetaal gehoor het

teen die klimop en ingemesselde glasskerwe

 

U sou na spelfoute gesoek het

in die kleurvolle slik wat ruite verblind en gewels afplat

tot ‘n besmeerde protesskrif

 

Ek sien u op ‘n droë seebodem staan en opkyk

na krete wat niemand meer lees nie

na rumoer wat niemand meer hoor nie

onthutste stokou man in ’n rolstoel

 

U bewasem meer as wat u praat.

Alles skree om u gefluister.

 

In u gestamel word ‘n muur opgerig

wat smeek om beskrywing,

om hande wat vermom as woorde

na die hoogste lyste reik

 

en smag na ‘n platdak

waarop ‘n mens kan staan en swaai

na ‘n onbeskryflike verskiet.

 

**Meer oor die digter hier, op sy eie website: https://paulmeeuws.nl/

Tags: paul meeuws, rené bohnen, de geluiden, nederlands, vertaling

 

Resensie: Op die vingerpunte van die heelal (René Bohnen)

Friday, October 6th, 2017

Op die vingerpunte van die heelal deur René Bohnen. (Naledi, 2017, ISBN: 978-0-928316-95-7, Formaat: Sagteband, 63p.)

Resensent: Amanda Lourens

In hierdie dae waarin daar soveel argumente gevoer word oor goeie en swak poësie, oor digters wat teen hulself beskerm moet word en resensente wat te gaaf is, is daar tog een stuiwer wat ek in die armbeurs wil gooi: Elke bundel (en kom ons praat nou maar oor dié wat dit tog wel tot by publikasie maak) het ʼn bepaalde hartklop, wat nou verbonde is aan die digter se mens- en digterwees. Bowendien kan die hartklop van verskillende bundels radikaal van mekaar verskil – selfs binne ʼn enkele oeuvre. Met jou vinger op hierdie hartklop kan jy as leser herken wat dit is wat die bundel probeer wees, en wat die digter daarmee wil bereik, asook uit watter soort drade die gedigte gespin of geweef is. En soos ons almal weet, kan jy nie ʼn syrok beoordeel wanneer jy onder die indruk is dat dit eintlik ʼn katoenrok is nie. Wat ek met hierdie ietwat lompe verstrengeling van metafore probeer sê, is dat ek reken dit is nodig om as resensent werklik die hartklop van ʼn bundel te probeer vind en jou oop te stel vir die spesifieke stem wat aan die woord is, alvorens jy aan die hand van watter kennis ook al ʼn billike oordeel kan uitspreek.

Op die vingerpunte van die heelal is die derde bundel uit die pen van René Bohnen. Ek het aanvanklik gesukkel om die polsslag van die bundel te vind, en het dus eers na moontlike leidrade gaan soek om my te help om die bundel te verstaan vir wat dit is. In die digter se onderhoud met Louis Esterhuizen op Versindaba vertel sy oor die verband tussen die vorige en die jongste bundel:

“Ons probeer immers binne versplintering heel koherent lewe – hiervan was ek as kind al bewus. Uiteindelik begin ek daaraan uiting gee, nadat ek in my vorige bundel ʼn plek van innerlike krag kon bereik, waarna ek in ʼn destydse onderhoud verwys het as “eilandjies van stilte”. In hierdie bundel ondersoek ek die lawaai tussen daardie eilandjies, dink ek.”

Dit was aanvanklik moeilik om te probeer peil presies wát die digter bedoel met “die lawaai tussen [die] eilandjies [van stilte]”, maar dit het mettertyd geblyk dat dit ʼn waardevolle sleutel tot die hart van die bundel is.

Hierdie derde bundel uit Bohnen se pen is nie soseer ʼn “samekoms van die alledaagse en die metafisiese”, aldus Marlies Taljard oor haar vorige bundel, nie. Die bundel open wel met gedigte (waaronder “Inkommers”, “jozi op ʼn riff” en “Jaar van die houtperd”) waarin veral die alledaagse aan die orde kom, en dan wel in die gedaante van besonder sintuiglike beskrywings van verskillende dinge in die materiële werklikheid – hetsy ’n skoenlapperinval in Johannesburg of verskeie Oosterse bestemmings.

Lees ʼn mens verder, is daar nog vele gedigte wat akkurate en dikwels kleurryke beskrywings bied van veral omgewings, maar dan is daar ook dié wat kritiek bevat teen die mens se vernieling van die natuur, soos byvoorbeeld in die uiters verdienstelike “Nieu-Bethesda 2020” (oor hidrobreking):

Radioaktiewe kraaie sit in klosse op Shell se torings,

hulle gekrys verdring deur bore se ra-ta-tat-tat, deur

vierhonderd tenkwaens wat druis op die dubbellaanpad.

’n Meermin se uitgestrekte handjies verweer

in die suurreën, haar bierbottel-oë bars,

rapat; breek die watertafel. Sien is glo –

protesplakkate tolbos soos orakels

oor fracking in die Oos-Karoo.

Moederaarde hoes ondergrondse gas, sy het gif in haar are.

Veelvermoedend blêr dragtige ooie sonder ophou in die gras.

Die vorige armes is nog armer, die lug is maalglas

bokant Helen se vaal jaart met krippe en kamele.

Deur die krake in Koos Malgas se gemesselde uile

glip ’n gladde tweekopakkedis. Sien is glo – hoofletter

protesplakkate verbleik langs magnate se beloftes

oor fracking in die Oos-Karoo.

In die broeines hoog teen Kompasberg lê ’n witkruisarend

haar eerste eier – dit is grof, dit gloei in die donker.

Bohnen se vermoë tot oortuigende en oorspronklike beskrywing blyk ook uit ʼn aantal gedigte oor kuns (“om kleur te kerf” en “Die omhelsing”). In laasgenoemde dig sy die werk van die Franse kunstenaar Séraphine Louis (wie se lewe terloops ook raakpunte het met dié van Helen Martins) om tot sonderlinge woordportrette:

Séraphine, jy swyg in ekstase,

dryf op jou spektrum van lig

en onttrekking

want hoe besoek ’n mens gekamde

magrietjies of vere soos vlamme,

suurlemoensonne of oë vir peule,

loodglaskleure in die gelaagde

boom van die lewe?

In die gedig (“Aan die hand van”, p.13) word die verband tussen visuele beeld en beskrywing en die skep van gedigte aan die orde gestel, en hierdie gedig raak dan ook ʼn belangrike leidraad tot die ontsluiting van die bundel:

Voëls kyk is ’n ander manier van gedigte skryf

mymer jy langs broodkrummels en piesangs

in die skemer met jou beker tee heuningsoet

in jou hand – neem nou maar

die kuifkophoutkapper of druppelvlek

wat bont gespat in rooi en geel en swart

uit Pollock se skilderdoek stap

en wat is Goya anders

as die mikstertbyevanger, die sirkuspapegaai Lautrec,

kyk hoe eggo kardinaalvinke Monet se papawerlande,

die kleurblokke uit Warhol se hande, sien Hopper se meeulose

strande teken kwatryne oor halfweghuise met dun gordyne

Kuns kyk is ’n manier van gedigte nader roep

Elke skildery is ’n spieël

en met jou dagboek verberg in die versreëls

van ’n sonnet, soek jy nóg refleksies aan die hand

van verwers en geveerdes

Voëls reis lig

van boom tot boom

of van skets tot see en meer

skryf jy laas nag in ’n droom

toe twee Pollocks tjirrr

in die Pierneef-ets

Hiervolgens is die waarneming van die alledaagse lewe nie ondergeskik aan die proses van kunsskepping nie, en ook bevind die verskillende kunsvorme hulle in ʼn soort organiese verband met mekaar. Waar die vorige bundel die spirituele domein via alledaagse belewenisse betree het, bevind hierdie bundel hom waarskynlik midde-in die uitbundigheid van die aardse lewe self – die “lawaai” waarna Bohnen verwys.

Lesers wat Bohnen se nuwe bundel gaan benader met spesifieke verwagtinge oor betekenis en struktuur gaan dit moeilik vind om ʼn vastrapplek in die bundel te kry. Die gedigte is organies binne die bundel gerangskik, en daar is geen formele afdelings nie. Die gedigte se “betekenis” word dan ook eerder gevind in die feit dat elke gedig ervaar behoort te word, eerder as kognitief uitgepluis te word. Wanneer laasgenoemde die leesstrategie is, is daar die gevaar dat die gedigte as inhoudelik redelik yl gesien kan word. Die hartklop van die bundel word waarskynlik daardeur gekenmerk dat die leser deel raak van die belewenis wat in die gedigte ingebed is, en behoort met daardie ingesteldheid benader te word. Ten beste is dit ʼn poëtiese in-die-oomblik-wees; ʼn diepe ervaring van bewustheid (by gebrek aan ʼn beter vertaling vir “mindfulness”) wat in taal weergegee word.

Aan die ander kant mag lesers ervaar dat die gedigte nie genoegsaam op ʼn inhoudelike substraat staatmaak nie, en moontlik te veel op indrukke berus wat nie altyd vir die leser tot sinmakende patrone saamgedig word nie – alhoewel die digter in die genoemde onderhoud juis wys op die rol van patrone en getalle.

Na patrone word daar heel dikwels in die bundel verwys, soos in die baie bevredigende “Afkopengele in die web” (p.42):

Die vrou

weet nie waar sy hoort nie

nie in die opgerolde duisendpoot

of in hierdie groot mandelbrot nie

Sy is ’n boompie in ’n blomkool se blomkoolboompie,

inderdaad is sy

’n snipperpers knip-en-plak vers

Plek van hiperbool en gebro/ke harte,

iewers is daar ’n nommer, ’n algoritme

vir raak en lukraak

die patrone van donker materie

die koningskandelare bloedrooi

in die veld ná die brand

vuurlelies in die sand

almal palimpses in ’n god se hand

Soms is roekeloosheid ’n noukeurige, toegespitste toewyding

ons plaas maar altyd ons gebede in die krake van ’n muur

; ; ;

is luidkeels op eilandjies van stilte ingeboek

Die “patrone van donker materie” waarna verwys word, tesame met die koningskandelare en vuurlelies, is almal herskryfbare teks in ʼn goddelike hand, oftewel, die natuur is die materiaal in ʼn groter sinmaakproses. Dit skakel weer met die bewussyn van ʼn groter orde in die heelal in die gedig “Luisteraars” (p.41) wat sy aan die bekende Elizabeth Klarer opdra:

Al tik jy deurmekaar is die orde altyd outomaties daar:

sneeu steen en sfeer grot en huis tuig en skrif

rots en tekening die eland en die ewening,

so is ons holografie in die vakuum se gedagte.

Selakante swem in die wolke, daar is ’n woestynvis

teen die rotswand van die ruimte – spieël en raaisel

versmelt in swart glas, hiërogliewe op Rosettas

Dit is met die lees van hierdie reëls dat die bundeltitel uiteindelik wel begin sin maak: Die heelal is die draer van ʼn groter orde wat op kosmiese skaal duidelik is, dus ʼn soort kennis wat die heelal letterlik op sy vingerpunte het.

Bohnen verduidelik ook in die onderhoud dat getalle, wiskunde en numerologie ʼn groot rol in haar poësie speel. Sy sê hieroor: “[As] wiskunde wel die poësie van die heelal is, word dit deur my inderdaad gevoel voordat dit verstaan word, à la T.S. Eliot!” Die neerslag en deurdigting van hierdie gedagtes in die bundel is vir my egter nog te veel van ʼn toevallig bygehaalde nagedagte. En soms raak die woordspel met konsepte uit die mistiek, mitologie en wetenskap darem net te veel van bolangse raaisels, soos juis in die tiende gedig in die reeks “spartikels”:

yskristalle plagieer mistieke getalle,

elke doudruppel is ’n kristalbal

ons is hipoteses in die heelal –

spartelende partikels,

duisendpootpixels

glaukus in ’n poel van lig,

ikarvis;

die weerlig vat dooierus

Hierdie gedig is moontlik een van dié waarin daar slegs ʼn spel met heen-en-weer-verwysings op tekstuele vlak gespeel word, sonder dat die leser regtig in staat is om by die koherente oomblik uit te kom. In tekslinguistiese terme is dit dalk ‘n geval van oppervlakkige kohesie, maar sonder die dieperliggende koherensie.

Die bundel is keurig uitgegee met ʼn omslagontwerp wat moontlik gesien kan word as ʼn grafiese interpretasie van konsepte in die moderne kosmologie.

Op die vingerpunte van die heelal is ʼn verdienstelike en baie genietbare bundel, maar met die voorwaarde dat die leser sy/haar vinger op die hartslag daarvan hou.

 

Marlies Taljard: In die begin was die woord ʼn naam wat uit sy nate bars

Saturday, June 11th, 2016

Sloper

in-die-niks-al-om

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hierdie blog is deel van ʼn reeks rondom die Ars Poetica’s van digters wat onlangs gepubliseer het. In hierdie en die volgende paar blogs bespreek ek eers temas wat dikwels in Ars Poetica-gedigte voorkom. Daarna sal ek gedigte bespreek van afsonderlike digters, soos Daniel Hugo, wat dikwels metatekstuele kommentaar lewer deurdat hulle oor die skryfambag as sodanig reflekteer.

Die eerste bestaande Ars Poetica is dié van Horatius wat die digkuns as ambag beskou en die gedig as iets wat gemaak word. Hy verskaf praktiese raad aan digters wat hy – anders as byvoorbeeld Aristoteles en Plato – binne die sosiale orde besonder hoog aanslaan. Na hom het letterlik duisende gedigte in alle moontlike tale en tradisies verskyn waarin die digter oor die skryf van poësie kommentaar lewer. Die volgende twee strofes van Pablo Neruda is sekerlik van die bekendstes in die moderne poësie:

I did not know what to say, my mouth

had no way

with names,

my eyes were blind,

and something started in my soul,

fever or forgotten wings,

and I made my own way,

deciphering

that fire,

and I wrote the firts faint line,

faint, without substance, pure

nonsense,

pure wisdom

of someone who knows nothing,

and suddenly I saw

the heavens

unfastened

and open,

planets,

palpitating plantations,

shadow perforated,

riddled

with arrows, fire and flowers,

the winding night, the universe.

 

And I, infitesimal being,

drunk with the great starry

void,

likeness, image of

mystery,

for myself a pure part of the abyss,

I wheeled with the stars,

my heart broke loose on the wind.

 

Hierdie bekende Ars Poetica handel oor ʼn oomblik van transformasie: een oomblik is die spreker nog besig om te sukkel met sy woorde; die volgende oomblik is dit asof die hemele geopen is – die tipiese spirituele ervaring wat dikwels by profete, groot meesters en bekeerlinge voorkom. Die gedig, of dan die skryf van gedigte, – so blyk dit – is blykbaar in staat om ʼn spitituele dimensie te aktiveer.

Spiritualiteit is ʼn baie breë begrip, maar hou byna altyd verband met die besef dat daar iets groters as onsself iewers, onsigbaar, teenwoordig is. Dikwels word spiritualiteit in verband gebring met die soeke na die self, na ʼn dieper dimensie van bestaan, na dit wat heilig en verborge is of selfs net die soeke na betekenis (van die lewe). As sodanig is dit ʼn universele belewenis, iets waarmee die meeste mense kan assosieer – nie noodwendig in ʼn religieuse sin nie. Dikwels ondervind digters dat hulle die spirituele dimensie die beste kan aktiveer deur die skryf van ʼn gedig. Waarskynlik omdat ʼn goeie gedig – soos ʼn spirituele ervaring – ook staatmaak op implisiete betekenis, selfs ʼn liggaamlike belewenis, wat nie volledig deur (objektiewe) woorde uitgesê kan word nie – dit wat, aldus Van Wyk Louw “om die grense flikker van my duister woorde”.

Die bekende Amerikaanse digter, Henry David Thoreau beskou die digter as dié persoon in die samelewing wat in staat is om die geestelike dimensie deur poësie te aktiveer. Hy skryf: “Where the most beautiful wild flowers grow, there man’s spirit is fed, and poets grow.” Ek verstout my om te beweer dat solank die mens die skoonheid van die natuur deur liedere en verse besing het, het digters (en sangers) besef dat die poëtiese oor die vermoë beskik om dieper dimensies van bestaan by luisteraars (vandag: lesers) te aktiveer. Trouens, alle goeie kuns beskik oor dié vermoë.

ʼn Bundel waarin bewustheid van die numineuse en die gewyde in byna al die gedigte teenwoordig is, is in die niks al om van René Bohnen. Vir hierdie digter is die skryf van ʼn gedig ʼn inisiasie- of transformasieproses. Die skryf van ʼn gedig word in die metafoor van die San-kuns van die Drakensberge aangebied:

brand die bondels soet mpepho

brand die bergwierook

 

met die koors in my

word ek

elandbul mpofu

 

word ek bruin

en motwit pigment

op kwarts of perkament

 

koggelmanders by die kambergkrans

die dassies in amfiteaters rots

groot lammergeier in sy oker vlug

mierleeutjies onder warm sand

 

hoe flikker hulle

in my hande as ek in sirkels

binne sirkels binne sirkels

die oerpad vat

 

ja my voete verf ʼn gedig

oor die gedugte gang

van tyd en lig

 

o die muse is ʼn maalklip

en alle bokke stof[.]

 

Die vat van die oerpad in sirkels is ʼn erkende simbool van die betreding van ʼn alternatiewe bewustheidsvlak wat byna altyd ʼn spitituele betekenis het. Skryf is vir die spreker in hierdie gedig dus ʼn wyse om die grense van die suiwer aardse bestaan te transendeer en ʼn spirituele reis (“die oerpad”) aan te pak. Enersyds is die begin van dié reis natuurlik ʼn aflegging of dood, maar andersyds is dit ook ʼn geboorte, soos blyk uit ʼn ander gedig, “inspeel met Dylan Thomas”:

net soos hy

het ek die beginklanke

van dood en geboorte

uit ʼn vakuum getoor[.]

 

Die laaste gedig van die bundel vat die tema van inisiasie (wat sowel ʼn dood as ʼn geboorte impliseer) saam deur na die skeppingsverhaal en die begin van die Johannes-evangelie te verwys:

want alles was see

en alles was leeg

voor die sterre losgeskeur het

uit die niks alom

 

in die begin

was die woord

ʼn naam wat uit sy nate bars.

 

Die woordspeling op “naam” is belangrik: op die basies vlak van betekenis verwys die woord na identiteit. Die frase “ʼn naam wat uit sy nate bars” sou dan kon verwys na identiteitskepping of -uitbreiding (wat met individuasie verband hou). In die Evangelie van Johannes word egter na die heilige Woord van God verwys – die Woord wat kennis van die verborge dinge openbaar. In sommige Oosterse spirituele tradisies verwys die woord “naam” ook na die woord van God, maar hier is dit direkte kontak met God deur die geluid van Stilte (of van die sterre) wat reeds aan Pythagoras en sy dissipels bekend was. Deur te luister na die Naam, word karma verbrand (en sondes dus vergewe).

ʼn Ander heilige woord uit die Oosterse tradisie (wat gesing word om ʼn meditatiewe toestand te bereik), is die woord Om, soos dit onder andere in “vlamtong” gebruik word:

en toe hy die woord ukhahlamba

spreek

was daar vuur in

sy mond

 

berg

het hy gesê en

om

het die pieke geantwoord om

eggo

die amfiteater om

 

Die heilige woord Om aktiveer ook in hierdie gedig die spirituele dimensie. Dit is eweneens, net soos Johannes se Woord, die begin waaruit alle geskape dinge hulle ontstaan het.

In die bundel Sloper van Louis Esterhuizen word verskeie temas wat ek hierbo uitgewys het, eweneens aangeraak:

Sakramente

 

Gebreekte woord en wyn,

die sakramente van verwisseling

en hoop. Dít is ʼn gedig.

 

ʼn Stad wat jy graag besoek,

maar waar jy nie mag bly nie, ʼn stad waar strate

verslinger lê en tempels

van verlange en verlies. Só is ʼn gedig, ja –

 

ʼn plek om van te vlug met krummels

en gekurkte drome as enigste sakrament

by die afreis. En lees jy terug

 

word jy steen, en die steen

sout. Ook dít is ʼn gedig: ʼn rigtingwyser

vir hulle wat gaan volg

op hierdie beskeie bedevaart

 

sonder punt.

 

Hierdie gedig speel in op verskeie belangrike Bybelse temas, soos die vermeerdering van die brode, die instelling van die sakrament van die nagmaal, Lot se vrou wat teruggekyk het na die brandende stede Sodom en Gomorra en toe in ʼn soutpilaar verander het …

Die titel van die gedig, “Sakrament”, dui op ʼn heilige teken of simbool – iets wat vir die meeste groot wêreldgodsdienste belangrik is. In die gereformeerde Christelike tradisie dink mens hier veral aan die sakramente van die doop en die nagmaal. Sowel die doop as die nagmaal kan beskou word as ʼn vorm van inisiasie of inlywing in die gemeenskap van ʼn bepaalde geloofstradisie. Sakramente is (in die Christelike tradisie) die uiterlike tekens van Christus se genade wat ʼn innerlike, spirituele ervaring (en verandering van ingesteldheid) by die gelowige veronderstel. Die simbole van brood en wyn wat tydens die nagmaal deur gelowiges geniet word, word dikwels op sigself ook as heilig beskou. Aangesien alle spirituele lig van dieselfde bron afkomstig is, is daar eweneens ʼn fundamentele, universele bron waaruit alle spirituele handelinge voortspruit. Daarom sou ʼn mens weliswar kon beweer dat sakramente en handelinge wat daarmee gepaard gaan, deel van die mens se primordiale belewenis uitmaak en daarom in staat is om alle mense op ʼn besondere wyse aan te spreek. Sakramente word in baie spirituele praktyke beskou as handelinge van God self en is nie slegs tot die Christelike kerk beperk nie.

In Esterhuizen se gedig (hierbo) word dit eksplisiet gestel dat die gedig iets van ʼn inisiasie (“verwisseling”) bevat – dit kan die leser/skrywer transformeer en tot nuwe insigte bring. Dit is egter ook hoop – soos wat die viering van die nagmaal vir deelnemers herinner aan die hoop van ʼn geestelike bestaan van die siel na die dood, soos inderdaad deur Strofe 2 geïmpliseer word. Die gedig is egter – soos ʼn sakrament – ook ʼn rigtingwyser na ʼn transendentale dimensie op ʼn “bedevaart sonder punt”. ʼn Bedevaart is ʼn pelgrimstog of soeke wat verband hou met morele en spirituele aangeleenthede. Dikwels is refleksie oor die verlede (sondes wat gepleeg is) deel van so ʼn bedevaart, soos dit uit die laaste deel van die gedig blyk. Ook dít is ʼn gedig – ʼn soektog na insig op ʼn dieper dimensie, wat ons weer terugbring na die inisiasie wat in die eerste strofe gesuggereer word … Die gedig dien in dié soektog as rigtingwyser.

Die gedig as genade – verwysend na die vermeerdering van die brode en visse by die See van Galilea – kom tot uiting in ʼn verdere gedig uit die bundel “Sloper”:

Soos skuite, die woorde

op ʼn stand uitgesleep, dan gebreek

om as stukkies uitgedroogde vis

 

aan die menigte anderkant geduld

op te dis: korsies brood

vir hulle wat vra na ʼn vangs

 

wat grootliks sal kan

vermeerder.

 

Maar tussen die skuit

en die skare

 

lê die nette steeds en wag

om heel te word.

 

Die son skuif aan.

Volgens die bogesiteerde gedig, sou gedigte as sodanig die vermoë bevat om as klein stukkies genade wat “grootliks sal kan vermeerder” te dien. Helaas is diegene aan wie gedigte gerig is, selde in staat om daardeur getransformeer te word …

Onderhoud met Emma Bekker (Skryn)

Monday, September 7th, 2015

Emma Bekker  gesels oor haar debuutbundel “Skryn”

met René Bohnen.

.

Emma, wat ʼn heerlike leeservaring is Skryn! Soveel invalshoeke – juwele binne-in ʼn kissie bo-op ʼn altaar in ʼn tempel. Baie toeganklik, maar ryk verpak.

Pens-en-pootjies in jou bundel vol hoenders en kalkoene, tempels en skepe, besef ek dat die openingsgedig (bladsy 7), dien as lusmaker én as waarskuwing vir die leser wat wonder wat om van die gedigte te verwag.

Oggendrit deur Linden

.

Van Wyk se wyk se mense

woon agter hoë heinings en afgemete grense;

straataf van die huis waar Sheila se wysers sou paar

is ʼn drankwinkel, ʼn pawn shop en die Spar.

Hierin sien ek beloftes van beide interteks en alledaagsheid, asook woordspel, humor en lyflikheid.  Wat kan jy ons vertel van so ʼn geïntegreerde lewensbeskouing? Gebeur die integrasie vir jou outomaties in die digproses?

Ek glo alles is deel van die Al. Dis my sjamaniese lewensuitkyk. Vir my begin die skeppingsproses soos die kook van consommé. Mens kook dit mos met al die onaansienlike dele wat die beste geur het.

Ek praat hier van die oorskot van banketmaaltye, nageboortes, skille en wortels, wrakke van rampe, beendere en senings. Alles kom in die sopketel van my onderbewussyn. Daar veroorsaak die geroesemoes net genoeg storing vir ‘n sagte prut. Wat daar afkook, word gebruik om alles wat ek skryf, te geur. Poësie is vir my die filtraat van ‘n ervaring, verryk met daardie consommé.

In die tweede gedig ontmoet die leser ʼn nuuskierige dogtertjie wat woorde kan proe en gefassineer is deur die Taj Mahal. Later kom velerlei vreemde bestemmings aan die bod. Is jy ʼn ywerige reisiger; hoe beïnvloed eksotiese plekke jou digkuns?

Reis is vir my ‘n genot en ‘n opvoeding. Ek neem soms lank om reiservarings te verwerk en as ‘n gedig op te dis. Reise vind op verskillende maniere neerslag in my lewe. Ons verblyf in Rome in 1997 het vir ewig my kookkuns verander, maar is nog nie as digkuns vasgevang nie. Die resonansie met Argentinië was so hoog dat die woorde net gekom het. In Bali het ek iets omtrent I.D. du Plessis se hartstog verstaan, al kon ek self nog nie iets oor die magiese ervaring kwytraak nie. Ek glo wêreldreise maak die interne landskap soveel meer geskakeerd. Selfs al skryf ek nie altyd oor alles nie.

Vertel asseblief a) meer van die pragtige voorblad met sy fantasmagoriese wortel wat onder andere ʼn teepot en ʼn takbok aan sy stingels en blare dra. Dit lyk amper soos die suggestie van ʼn wit “tatoe” teen die wasige naakte vrouefiguur in halfskaduwee.

en

b) My gedagtes gaan ook na die gedig op bladsy 54, “Kalkoen in die kragdrade”. In watter mate laat jy drome (hetsy sjamanisties of ontstigtend) ʼn rol speel in die skeppingsproses? Dink jy soms drome uit ter wille van gedigte?

a) Die wasige figuur is ‘n selfoonselfie. Annemart Swanepoel, wat die voorblad ontwerp het, het met fyn aanvoeling die lyf in ‘n altaar omskep. Die lyf is immers die skryn van hierdie lewe. Die selfie is in my masseerstudio geneem, omdat ek vir my man ‘n idee vir ‘n waterverfstudie wou stuur. Die eindproduk was alles wat ‘n selfie nie moet wees nie: te kwesbaar, te dof, te donker, te ontblotend, te ambivalent. Annemart se skrynkrans van simbole is ‘n sjabloon van arkana op die eietydse.

b) Hierdie droom het my werklik een nag op die lyf geloop. Ek moes dit in ‘n gedigvorm vaslê om sodoende te sien of ek daarvan kon sin maak. Op ‘n sjamaniese vlak het die neerskryf van die droomgebeure my insae in my ouma se lewe gegee.

Drome dien my as digter op verskillende maniere. Daar is beelde wat in drome verskyn wat so bisar is, dat mens dit iewers in ‘n gedig moet inwerk. Ander kere verbind drome oënskynlik onverwante dinge met mekaar. En sekere gedigte repliseer die verwarring van die droomwêreld. Ek dink hier aan ‘n gedig soos “Die weduwee Macdonald.”

Teen die agtergrond van tempels en die liggaamlike, word die verhouding tussen man en vrou dwarsdeur die bundel ontgin. Ek vind die samesmelting van elemente pragtig in die “Boeremantra” (44) met die aanbeveling dat ʼn drinkplek vir die sater gelos moet word.

Buiten Sjah Jahan en Mumtaz (en Wyk en Sheila) lees ek ook ander pare raak, byvoorbeeld Maria draai en tol, terwyl Enrico staan en tuur;/Maria vloei soos water, Enrico gloei soos vuur./ in die sensuele gedig “vir Astor” (46) en dan natuurlik die minnaars op hulle winterwittebrood wat “Nag na nag skommel (…) op ’n dubbelbedskip met slap vere”.  Word al hierdie “jinne en jange” vir jou ook metafoor vir die digkuns of, anders gestel, dalk, in watter mate is liggaam en tempel één?

Hierdie lyf is die skryn van my bestel. As dit nie deur die lyf beweeg nie, bestaan dit nie. Ons is stemvurke vir die groot energie. Ek hou daarvan om my liggaam as die vleesbevange kerk te beskou. Mens moet nooit vergeet dat ons ganse wêreld aan mekaar gehou word deur die stroom wat weens die spanning tussen pole geskep word nie.

Jy timmer baie vernuftig aan die konvensies van volksryme, kleutersange, moppies en kwatryne om ʼn verwysingsdoek en intertekstualiteit te bewerkstellig. Jy verwys ook spitsvondig na limerieke as “die digkuns se slette” in die slim gedig Ars poetica (45) . Is die rym en ritme vir jou so moeiteloos as wat dit voorkom? Jou bundel en die begrip “skryn” laat my ook dink aan ʼn music box omdat dit dikwels so melodieus is. Gebeur die musikaliteit outomaties in die verse? En mag ek ook vra of jy dalk wel met vaste vorme soos die sonnet of villanelle, byvoorbeeld, flankeer?

Ek is ‘n gebore flirt wat daarvan hou om vaste vorms uit te daag. Dis so bietjie soos om die linte van ‘n stywe korset los te sny: daar is dalk minder te sien van die vorm, maar groter toegang tot die lyf. Miskien is dit hoekom ek so lief is vir parodie. Die hofnar hou daarvan om die draak te steek met konvensies. Dit dwing mens om op ander maniere na die bestaande inhoud van dinge te kyk. Ek bewonder wel die vakmanne wat hulle gedagtes met afgespitse erns in sulke vorme kan giet.

Dis heerlik om met lesers se verwagting te smokkel. Dis deel van ‘n diepgesetelde speelsheid wat in my vesels sit. Hier is die wêreld van molekulêre gastronomie vir my ‘n inspirasie: Ferran Adria, een van die wêreld se pioniers op die gebied, het byvoorbeeld op ‘n stadium besluit om die essensie van ertjies in kaviaragtige pêrels te omsluit. Dit proe soos ertjie, maar lyk soos kaviaar!

Ek het in my tienerjare my eie liedjies begin skryf, en op universiteit kabaret ontdek. Om ‘n liriek te skryf, dwing mens noodwendig om ritme en rym in ag te neem. Met kabarettekste kom die uitdaging om die ironiese lem in ‘n  gemoedelike skede te versteek, saam met die rym en die ritme. En uiteraard moet die teks aanpas by die melodie. Rym en ritme kom vir my baie natuurlik. Ek moet myself soms dwing om eerder die rym te verbreek, ter wille van ‘n gefragmenteerde effek.

Met die mes as lieflike herdenkingsgeskenk op bladsy 53 en “Jael se wiegelied” (71), tref jou besondere ironiese aanslag. Jy slaag deurgaans daarin om humor na moeilike situasies te bring of om ernstige filosofie mee te belig (soos bv by die hadida se uiters geslaagde tuinmaakproses – ʼn oomblik wat nuuskierige aankopers gerus kan gaan soek in die bundel!)  Hoe ervaar en bedryf jy ironie en humor as verstegnieke en selfs oorlewingstegnieke?

Ons word in die oer-ironie gebore: ons eerste asemteug is ‘n oomblik nader aan ons dood. Ironie is die element wat diepte verskaf aan elke menslike ervaring. Dit is ongelukkig ook die ding wat die mensdom graag met sentimentele wol probeer toespin. Teenstrydigheid in dinge maak baie mense mos sielsongelukkig.

Ek glo dat geluk lê in die vermoë om te kan lag vir ironie. Dit is ‘n ingrypende deel van my lewensuitkyk en dit word dus maar onafwendbaar deel van wat ek skep. Ironie is die ondertoon van humor en satire, afhangende van die skerpheid van die tong en die insig. Ek glo ook dat die vermoë om ironie te kan raaksien, ons van ons argwaan verlos en ons met ons diepste aanvaarding van ons menslikheid verbind.

Emma, ek hou vreeslik baie van “die digteres as masseuse” (70), met sy treffende slotreël oor hande en olies. Vertel iets van die beelding en miskien ook die duidelik outobiografiese strekking daarvan, as jy nie omgee nie.

Ek werk as ‘n masseuse. Straat-af van die huis waar Van Wyk Louw sy laaste asem uitgeblaas het. Ek sê altyd grappenderwys: “I am a masseuse and a writer. I have ugly hands and a dirty mind.” Niemand wat saam met my op skool was sou kon raai dat ek ‘n lewe van handediens bo die akademie of die teater sou verkies nie. Vreemde gawes vat jou op vreemde roetes. Nou werk ek as ‘n soort “voorstedelike sjamaan.” My hande vryf metafore en mitologieë uit ander se lywe uit. My vingerpunte is petriebakkies vol mikroverhale. My brein is ‘n swakverligte lens en my mond ‘n primitiewe dataprojektor. Mense kom na my toe om ‘n kraaines van storielyne wat agter knieë en enkels en in heupgewrigte vasgekoek sit, tydsaam te ontrafel en in ‘n bol te spin. Die lyf berg nie leuens nie.

Die wêreld waaroor jy skryf is klein en bekend, maar magies en wyd – saamgesnoer die heelal wat in sterre lag en die klein messie wat  ʼn roos uit die radys ontsluit. Blomme, kruie, groente en kwantumfisiese partytjiediere vertoon die digter se heerlike algemene kennis en organiese belangstelling in ʼn fisiese wêreld. Is jou kombuis ʼn laboratorium? Is daar planete in jou tuin?

Laat ek begin deur my kinders aan te haal: “Mamma, jy is baie random”. My kombuis is ‘n hart en my tuin is ‘n long. Ek is intellektueel promisku,  ‘n nuuskierige aag,  sitkamer-hedonis, onbeskaamde smulpaap, slaapkamerfilosoof en aandagafleibare naaister. My kop en my huis is ‘n rawenes, vol onsamehangende blink voorwerpe tussen al die strooi. Daar is kinders, katte, mense wat goed maak, musiek, boeke, instrumente, choas en liefde. My man sê dis alles waar. Hy sê ook ek is die enigste digter wat hy ken (sy pa is ook ‘n digter) wat op die naat van haar rug op haar selfoon lê en skryf. Wat was die vraag nou weer?

En dan: “laat my omkom soos kom wees” sê die ek-spreker in ʼn vitale gedig wat die sirkelgang van lewe en dood besing. Word die skrynende en die pyn wat byvoorbeeld in die kinderonkologiesaal voorkom, of in Darfoer plaasvind, hierdeur besweer? Of is dit die sjamane se werk; hulle wat “ander se siektes eet”? Die gedig oor die San Ignacio ruïnes is aangrypend, soos ook die lelike hande in ʼn ander helende gedig. Emma, hoe het jy loflied en treurlied so knus in dieselfde kissie gepak?

Hierdie antwoord bring my terug na my verknogtheid aan ironie. Ons menslike liggaam is vol teenstrydighede: ons skei uit wat ons inneem en breek af wat ons opbou. Vir die liggaam om gesond te bly, moet al hierdie prosesse in wans bly. Dit is vir my belangrik om daardie soort balans in alles wat ek doen te probeer handhaaf. Ek soek die pole naby mekaar, want ek is nuuskierig om te sien watter soort stroom hulle gaan opwek. Ek wil hê hierdie ongemaklike dinge wat so teenaan mekaar ingepas is, moet ‘n stroom van gesprek ontketen. Dis waar die sjamaniese proses van transformasie begin: die gesprekke rondom die skrynende.

Die laaste gedig in die bundel is nogmaals kort en kragtig; ʼn kwatryn. Lieflik draai jy ʼn bekende gedagte mooi op sy kop: slotte is sleutels. Hier word ʼn nuwe verhouding, ʼn gedeelde geheim en ʼn paring geaktiveer – jy skryf dat  ʼn sleutel en ʼn slot hulle eie gebod maak. (Alweer ʼn tempelwoord!) Emma, ek wonder waar die sleuteltjie wat die krytblik met sy “tas mahaal” moet oopsluit deur jou weggesteek is?

Andersoortige spiritualiteit en onkonvensionele vroulikheid is natuurlik twee van die groot relikwieë wat in my skryn lê. In “Skoondier” word die wilde vroulikheid besoek.

Skoondier

.

Die rooikat ken net die rooikat.

Alles anders is die verkenningsveld.

Voorkennis is ’n reuk of ’n klank,

die stank van sentiment bederf geen oordeel nie.

Die dood is bloederig en suiwer,

die binnegoed die maklikste om te verteer.

Daar is aasvreters wat die agterlaat

van senings en been waardeer.

Die rooikat word nie gesien of gehoor nie.

Sy los haar spoor op die tapyt van die nag,

dis hoe sy jag,

omseilend en ontwykend van mensesinne.

Die slagysters van woorde

is haar gespaar.

.

Jag is jag,

paar is paar.

Die wind is wind,

tot dit bedaar.

Bloed is warm,

die maan is bleek,

gras is ’n skuilplek

wat die lyf versteek.

Die skoondier is vir niks onlief nie.

Een laaste leidraad in die leser se oor gefluister…?

“Die dood van Raponsie” handel oor die vormverandering van vroulikheid. En ‘n spel tussen die jin en die jang binne een liggaam.

Die dood van Raponsie

.

Vandag grawe ek

vir sy klimmery ’n graf.

Sy gewig

vervreem

my kopvel

van my kopbeen,

my nekwerwels kners

tussen ophys en kophou.

So verdig

ek die luike van my ore

teen die orfiese trek van sy lokstem,

ek sny my vlegsel teen die lewe af.

Vanaand wag ek hom

met ’n nuwe kapsel in:

’n afgestompte Raspoetin.

Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 4)

Tuesday, July 7th, 2015

 

Deel 1-3 van die Die Groot Poësiebrander kontekstualiseer die verband tussen Facebook en die Boeddhistiese begrippe Interkonneksie, Indra se Net en dependent origination. Alan Watts (1915-1973), ’n Episkopaalse priester, later ’n prominente figuur in die Zen Boeddhisme, veral in Brittanje en Amerika, verduidelik Indra se Net soos volg (1995:45):

Imagine a multidimensional spider’s web covered with dewdrops. Every dewdrop contains the reflection of all other dewdrops, and in each reflected dewdrop are the reflections of all the other dewdrops in that reflection, and so on, ad infinitum. That is the image of the Buddhist conception of the universe .

Watts verduidelik ook die Japanese tradisie van ji ji muge, wat Indra se Net asook dependent origination op ’n toeganklike wyse aan die Westerse leser oordra (baie van sy boeke is transkripsies van retreats of lesings): “Ji means a thing, event, or happening. Muge means ‘no separation'” (1995:28). Daar is dus altyd ’n groter geheel of makrokosmos wat uit kleiner dele of mikrokosmosse bestaan. Geen persoon is dus ’n eiland nie, al voel dit ook soms so.

Alhoewel die sosiale media geneig is om menslike nabyheid met virtuele vriendskappe te verskans, kan dit ook ’n geweldige positiewe effek  op die individu sowel as die netwerk laat, soos  gesien in die deelname aan ’n uitdaging soos die Groot Poësiebrander. Tot op hede nooi mense verder af in die skakel of ketting steeds ander uit om ’n gedig ’n dag te deel. Facebook is dus ’n voorbeeld van hoe Interafhanklikheid of Interkonneksie prakties in die sosiale media kan manifesteer.

Hier volg nog ’n paar vriende wat ek genooi het om aan die uitdaging deel te neem, se gedigte:

 

Susan Smith, departementshoof van Afrikaans, Fort Hare, digter (In die afwesigheid van sin) en kunstenaar, skryf só oor haar Dag 1: “Atwood is die een digter na wie ek telkens terugkeer, wie se woorde brand soos vuur” (“Eating fire”: Taught by a sideshow man):

Eating fire

is your ambition:
to swallow the flame down
take it into your mouth
and shoot it forth, a shout or an incandescent
tongue, a word
exploding from you in gold, crimson,
unrolling in a brilliant scroll

To be lit up from within
vein by vein

To be the sun

Dag 2: “Vandag plaas ek ’n uittreksel uit die gedig “tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid” uit die onlangse bundel, Mede-wete van Antjie Krog. Ek geniet die verbluffende woord- en betekenisspel van veral hierdie gedig – ’n begogelende gedig”:

(definiërings van onderlinge verbinding)

jirre my takkerasie            my boomlinggeliefdste –
hoe sjarmantogig waak jou allesherstellende begrip
van boomwees        molmneutig                  mosbassig

en iets wat voorlopig bloedbeeks splint
ek is daar ín

én jy        jy’s opgeraap tot die radiogolwe van wesenheid
ook besig om veelwees te huidig      om heelsaamheid
van al ons wesende gewordendes    van klip
tot tjilp te bedadig        van reënstrekking tot ribsterglip

Dag 3:

“Uit al die wonderlike moontlikhede kies ek vandag ’n onlangse gedig van nog ’n grote in die Afrikaanse digkuns, Marlene van Niekerk. Hierdie gedig maak my hart lig, om die uitgelatenheid, die speelsheid, die wippende rasende voël lewend voor jou oë, ‘kaneeeeel van verbasing op sy bors'”:

Oggend van ’n waterfiskaal
(Uit “die Cederbergsuite”)

Allagot! Geglip uit die knukkels
van hierdie kant se koskans- en hansmaker
wip die waterfiskaal die oggendkier in,
kaneeeeeel van verbasing op sy bors,
onder sy kruidnagelkloutjies die rinkink-rulle
spiksplinterspuwende Dwarsriviersand,
tinktuuuuuur van manelkwik geveer op sy flank,
strak in die frak, die keil platgekam,
akkelief hy oor die akkers tot die waterkant, kyk! –
triljarrrrrrrrrde klein en groot fiskale innie spiekspiegel,
hokaai kohorte kansvatters
wat hy konter met pronkstand akimbo,
knipstert na die kindlig in die oewerkrui,
en wegstaan, kyk so, eeeeene Ollewagen-onderbaadjie,
hy is die een en innigste godontglipper
hier in die prilwilde hoogmakerson,
!tewiek in sy keel sit sy roepnaam !tewiek
soos ’n klok in die bergkut, ketoooools
van die mondsagte môre.

Marlene van Niekerk (Uit: Kaar)

Dag 4: ’n Uittreksel uit Pablo Neruda se “Poetry”:

Something knocked in my soul,
fever or forgotten wings,
and I made my own way,
deciphering
that fire,
and I wrote the first, faint line,
faint, without substance, pure
nonsense,
pure wisdom
of someone who knows nothing;
and suddenly I say
the heavens
unfastened
and open,
planets,
palpitating plantations,
the darkness perforated,
riddled
with arrows, fire, and flowers,
the overpowering night, the universe.

And I, tiny being
drunk with the great starry
void,
likeness, image of
mystery,
felt myself a pure part
of the abyss.
I wheeled with the stars.
My heart broke loose with the wind.

Twee van Ilisna Nel se kortverhale is onderskeidelik in Nuwe Stories 3  (“Een, twee, drie, blok myself”) en Skarlakenkoors (“’n Boer se verlange”) opgeneem:

Haar Dag 1 lyk soos volg:

Ontvlugting

Uit hierdie Valkenburg het ek ontvlug
en dink my nou in Gordonsbaai terug:

Ek speel met paddavisse in ’n stroom
en kerf swastikas in ’n rooikransboom

Ek is die hond wat op die strande draf
en dom-allenig teen die aandwind blaf

Ek is die seevoël wat verhongerd daal
en dooie nagte opdis as ’n maal

Die god wat jou geskep het uit die wind
sodat my smart in jou volmaaktheid vind:

My lyk lê uitgespoel in wier en gras
op al die plekke waar ons eenmaal was.

– Ingrid Jonker, Ontvlugting

Dag 2:

*

Myra Lochner, direkteur van Kreativ SA, het onder andere die volgende twee gedigte aangehaal:

Dag 3: “’n Fragment uit die werk van my geliefde John Keats [“Do you not see how necessary a world of pains and troubles is to school an intelligence and make it a soul?”]” [Uit: Sleep and Poetry]:

But what is higher beyond thought than thee?
Fresher than berries of a mountain tree?
More strange, more beautiful, more smooth, more regal,
Than wings of swans, than doves, than dim-seen eagle?
What is it? And to what shall I compare it?
It has a glory, and nought else can share it:
The thought thereof is awful, sweet, and holy,
Chasing away all worldliness and folly;
Coming sometimes like fearful claps of thunder,
Or the low rumblings earth’s regions under;
And sometimes like a gentle whispering
Of all the secrets of some wond’rous thing
That breathes about us in the vacant air;
So that we look around with prying stare,
Perhaps to see shapes of light, aerial lymning,
And catch soft floatings from a faint-heard hymning;
To see the laurel wreath, on high suspended,
That is to crown our name when life is ended.
Sometimes it gives a glory to the voice,
And from the heart up-springs, rejoice! rejoice!
Sounds which will reach the Framer of all things,
And die away in ardent mutterings.

Dag 4:

“Tussen “duisende” boeke in my rakke en kop, is daar ’n rypsuurlemoengeel bundeltjie, getitel, Die geel van suurlemoene skyn deur die Italiaanse digter, Eugenio Montale, knap uit Italiaans vertaal deur Rosa Nepgen”:

Nuusbriewe van Amiata

I
Die vuurwerk van ’n dreigende onweer grom
soos byekorwe teen latenstyd brom.
Deur die kamer se dakbalke
het boorwurms tonnels gevreet, en uit die vloer
styg die geur op van ryp spanspek. Uit die vlei,
waar paddastoele groei en kabouters woon,
sweef ’n sagte rookwolk op, tot by die deursigtige keël
van dié bergtop, waar dit my vensters verdof,
terwyl ek jou brief aan dié tafel sit en skryf
só ver weg, asof in ‘n heuningsel
van ‘n sfeer, in die ruimtes uitgewerp.
Die voëlkoue onder groen baai, die kastaiings
wat op die kole blus, en die kaggelrak en teëls,
met salpeter en muf geaar, is die beeld
waarin jy binnekort sal deurbreek. Maar die lewe
waarin jy legende word, is nog veels te kort
om alles van jou in te sluit. Die goue agtergrond
op jou ikoon word blink. Buite val die reën

Dorothy Badenhorst, wat op die mooie Weskusdorpie, Yzerfontein woon se Dag 1 lyk só: Elizabeth Barrett Browning se “How Do I Love Thee?” (Sonnet 43) wat terloops ook deur Poetry-winkels regoor die land gebruik word. Hierdie is ’n puik voorlesing deur ’n stemkunstenaar wat baie soos Dame Judi Dench klink:

https://youtu.be/vog4hMSprls

How do I love thee? Let me count the ways.

I love thee to the depth and breadth and height

My soul can reach, when feeling out of sight

For the ends of being and ideal grace.

I love thee to the level of every day’s

Most quiet need, by sun and candle-light.

I love thee freely, as men strive for right.

I love thee purely, as they turn from praise.

I love thee with the passion put to use

In my old griefs, and with my childhood’s faith.

I love thee with a love I seemed to lose

With my lost saints. I love thee with the breath,

Smiles, tears, of all my life; and, if God choose,

I shall but love thee better after death.

Dag 2:

A Broken Appointment

You did not come,
And marching Time drew on, and wore me numb.

Yet less for loss of your dear presence there
Than that I thus found lacking in your make
That high compassion which can overbear
Reluctance for pure loving kindness’ sake
Grieved I, when, as the hope-hour stroked its sum,
You did not come.

You love me not,
And love alone can lend you loyalty;
– I know and knew it.
But, unto the store
Of human deeds divine in all but name,
Was it not worth a little hour or more
To add yet this: Once you, a woman, came
To soothe a time-torn man; even though it be
You love me not.
– Thomas Hardy

Lieze Stassen, bekende sangeres en liedjieskrywer wie se aangrypende stem op die TV-reeks (laat negentigerjare), Woestynblom, se klankbaan is, skryf op Dag 1: “Hier is die gedig wat my opslag te binne skiet … een wat ek jare gelede getoonset het”:

Ballade op die Dronkparty

Jou oë sing ’n ou verhaal
van goud wat teen die reënboog lê;
en sal jou lippe teen my lip
‘n onvertelde teerheid sê?

Pols jou vingers aan my pols
die boodskap wat die bloed begryp?
Jou mond is met die bitter rooi
van wildebessies ryp.

Wie het die ronding van jou vlees
so soepel om die been gedraai?
En watter heuwels en vallei
die wit mis van jou tabberd toegewaai?…

Een het my om haar lag verlei,
een, om haar trots, versaak;
en ek, tussen verwyt en leed,
al dronker aan die drink geraak…

Die liefde is die bitter glas,
die droë glas, die donker glas;
die liefde is die naverdriet
wat in die hart se holte pas.

-G. A. Watermeyer

Dag 2:

“Nog een van my groot gunstelinge en ook een wat ek getoonset het (lank terug)”:

Grense

My naakte siel wil sonder skrome
in alle eenvoud tot jou gaan,
soos uit diepe slaap ons drome,
soos teen skemerlug die bome
opreik na die bloue maan;

gaan met al sy donker wense,
en die heilige, nooit-gehoorde
dinge sê, waarvoor die mense
huiwer, en wat om die grense
flikker van my duister woorde.

– NP van Wyk Louw

René Bohnen, bekende digter, wenner van die Versindaba lykdig-kompetisie en ’n uiters behendige fotograaf, haal die volgende gedig aan op haar Dag 1:

Eating Poetry

Ink runs from the corners of my mouth.
There is no happiness like mine.
I have been eating poetry.

The librarian does not believe what she sees.
Her eyes are sad
and she walks with her hands in her dress.

The poems are gone.
The light is dim.
The dogs are on the basement stairs and coming up.

Their eyeballs roll,
their blond legs burn like brush.
The poor librarian begins to stamp her feet and weep.

She does not understand.
When I get on my knees and lick her hand,
she screams.

I am a new man,
I snarl at her and bark,
I romp with joy in the bookish dark.

-Mark Strand

Dag 2: ( Uit: The Book of Hours II:22)

The Innerness of All Things

You create yourself in ever-changing shapes
that rise from the stuff of our days—
unsung, unmourned, undescribed,
like a forest we never knew.

You are the deep innerness of all things,
the last word that can never be spoken.
To each of us you reveal yourself differently:
to the ship as a coastline, to the shore as a ship.

– Rainer Maria Rilke

Dag 3: (Uit: Elegy for the First Century)

Song

Bells on our eyelashes
and the death throes of words,
and I among fields of speech,
a knight on a horse made of dirt.
My lungs are my poetry, my eyes a book,
and I, under the skin of words,
on the beaming banks of foam,
a poet who sang and died
leaving this singed elegy
before the faces of poets,
for birds at the edge of sky.

Adonis

Op Dag 4 (13 Junie) skryf René dat sy ’n gedig kies van “W.B. Yeats, because he was born on 13 June. Thoughts on living in a city and having pastoral longings. Influences of Thoreau moods. Gedink ek plaas die korter gedig, terwyl the beast van sy groot gedig steeds daagliks na ’n Bethlehem slouch. Alhoewel, mens kan eintlik maar heeldag vandag Yeats lees – met nuwe oë na ou bekendes kyk”:

The Lake Isle of Innisfree

I will arise now, and go to Innisfree,

And a small cabin build there, of clay and wattles made:

Nine bean-rows will I have there, a hive for the honey-bee,

And live alone in the bee-loud glad.

And I shall have some peace there, for peace comes dropping slow,

Dropping from the veils of the morning to where the cricket sings;

There midnight’s all a glimmer, and noon a purple glow,

And evening’s full of linnet’s wings,

I will arise and go now, for always night and day

I hear lake water lapping with low sounds by the shore;

While I stand on the road, or on the pavements grey,

I hear it in the deep heart’s core.

                         *

Hoor jy die Magtige Dreuning? Deel Vyf van die Poësiebrander Brander is in aantog…

Bibliografie

Watts, M. ed. 1995. Buddhism, the religion of no-religion: the edited transcripts of Alan Watts. Boston, MA: Tuttle.

  •