Posts Tagged ‘Stefan van Zyl resensie’

Resensie: “Smee” (Gerhard Barkhuizen)

Thursday, February 24th, 2022

 

 

 

 

Smee deur Gerhard Barkhuizen. Turksvy Publikasies, 2021.

Resensie: Stefan van Zyl

 

Smee is die debuutdigbundel van die visuele kunstenaar en afgetrede sielkundige dr. Gerhard Barkhuizen. Die bundel is ʼn uitvloeisel van sy MA in Kreatiewe Skryfkuns wat hy in 2017 aan die Universiteit van Kaapstad onder leiding van prof. Joan Hambidge voltooi het. Die titel, tesame met die voorbladontwerp, is redelik selfverklarend en verwys in die eerste instansie na die handeling waar metale in ʼn gloeiende warm toestand aanmekaargeslaan of gesweis word. Benewens dié letterlike betekenis, roep die woord ook figuurlike betekenisse soos die smee van bande of nuwe woorde op. Dit kan ook verwys na die ontwerpproses wat hier uiters toepaslik is. Die motto voorin die bundel is ʼn aanhaling van die veelweter dr. Patricia “Robin” Woodruff:

In poetry we pare down our thoughts into their most
graceful shapes, like minimalist sculptures.

Reeds met hierdie aanhaling word die leser georiënteer ten opsigte van die interdissiplinêre en intertekstuele aard van die bundel. Die verbandlegging tussen die literêre en die visuele in die aanhaling is voorts tekenend van die (outo)ekfrastiese aard van heelwat van die verse in die bundel, en dit sluit ook aan by die titel waar woord en beeld in die bundel saamgesmee word. Ekfrastiese verse word in reaksie op visuele kunswerke geskryf. Outoëkfrastiese verse verwys na verse wat ʼn digter in reaksie op sy eie visuele kunswerke skryf. By Barkhuizen vind die proses volgens hom ook andersom plaas waar die woorde eerste kom en daarna die maak van ʼn kunswerk.

Dit is interessant dat die verse in Barkhuizen se MA-portefeulje wel in sinvolle afdelings ingedeel is, maar die 77 verse in die uiteindelike bundel nie. Lesers sou myns insiens wel by sodanige indeling kon baat omdat ek die indruk gekry het dat die verse in die bundel redelik lukraak gerangskik is wat eerder ʼn gevoel van fragmentering as van samesmelting gee. Die digter versterk eintlik hierdie indruk self in die volgende ars poëtiese vers:

Ars poetica (p. 11)

Fragmente uitgesoek: sny,
slypskuur en buig om in te pas
vir die opstel en oplyn
met klampe en magneet.
Die vullerpen skraap blitse
oor die metaalblad.
Voorloper vir die boogvlam
wat knetter, mik en tref.
Deeltjies versigtig gefuseer
teen smelthoë temperatuur:
ʼn growwe silhoeët
rus op die afkoelblad.
Eenkant vir nog ʼn laaste vyl
voorlopig tot gietsel afgepoets.

Benewens die (outo)ekfrastiese verse, wat ʼn onderskeidende kenmerk van die bundel is, is daar ʼn uitermatige verskeidenheid verssoorte, naamlik liefdesverse, opdragverse, reisverse, natuurverse, verse oor prosesse (droog van vrugte, sweiswerk, waterwys, tempering, gietwerk, smeewerk), verse as kind, ouer en grootouer, verse wat die sielkunde en filosofie betrek, intertekstuele verse met musiek en film as inspirasie, betrokke verse, verse oor maatskaplike kwessies in Suid-Afrika, sportverse, oorlogverse, verse oor die dood en selfreflektiewe verse.

Elk van die vyftien outoëkfrastiese verse gaan gepaard met foto’s van die digter se eie kunswerke (beeldhouwerke, metaalwerke, skilderye, linosneë) en die titel van elke vers is ook dieselfde as dié van die betrokke kunswerk. Die foto’s is simulakra van die kunswerke omdat dit slegs beelde is sonder die substansie of eienskappe van die oorspronklike kunswerke. Die ekfrastiese verse kan voorts beskou word as geskrewe simulakra wat selfs verder van die oorspronklike kunswerk beweeg deur middel van die digter se poëtiese beskrywing en interpretasie daarvan. Die outoëkfrastiese vers “Primaat” (p. 81) is ʼn goeie voorbeeld van die manier waarop die digter die ontstaan van die kunswerk, wat hyself geskep het, beskryf en dan dié beskrywing transendeer met ʼn interpretasie gesteun deur, onder meer, personifikasie:

 

Primaat (2014)

 

Primaat

Tweegesprek in ons werkkamer.
Jy, stadig aan die vorm,
eers uit ’n rowwe tekening,
dan uit vierkant yster.
Simmetriese dolosse,
geskuurslyp, saamgesmelt
in ’n ontvleesde graat.
Ontdaan van spraak
heg jou dun, sterk lyf
aan twee ploegskare:
jou bekken geanker
op die werkblad
waar sweisvlamme om ons dans.
Skedelloos, geen kopknik,
huil of bloos nie.
Net die skyn van insig
in slierte doringdraad,
kartelend deur die hol gewrig.
Geen impuls
ooit
om woorde
oop te breek.

Daar is ook ander ekfrastiese verse in die bundel soos byvoorbeeld “Poet under a tree” (p. 10) geïnspireer deur die self-opgeleide Amerikaanse surrealis, popskilderkunstenaar en beeldhouer Ernst Trova se beeld Poet sitting by a tree (1973), “Meervoudig” (p. 25) wat handel oor Johannes Vermeer se skildery Meisie met die pêreloorbel, “Vrysetting” (p. 60) gebaseer op ʼn 1945-skets van Georg Tauber oor die hangpaalmartelmetode wat in die Dachau-konsentrasiekamp toegepas is en “Strandbeest” (p. 82) wat verwys na die bekende gelyknamige visuele kunswerk deur die Nederlandse kunstenaar Theo Jansen.

Benewens die intertekstuele refleksies op die werke van ander visuele kunstenaars, is daar ook heelwat verwysings na musiek, byvoorbeeld “Sunrise, sunset” uit Fiddler on the roof in “Opgemerk” (p. 18), “Losing my religion” van R.E.M. in “Soeklig” (p. 37), “Me and Bobby McGee” van Kris Kristofferson in “Verhuising” (p. 54) en “Like a rolling stone” van Bob Dylan in “Denominasie” (p. 56).

Een van my gunstelingverse in die bundel is die opdragvers vir Boerneef wat herinner aan sy beatnik-verse (meer spesifiek “Varkleerbaadjie en klinknaelbroek” uit Mallemole (1962)) waarin die stadsjapie (oftewel die sogenaamde “nuwe volksmens” soos Hennie Aucamp daarna verwys het) teen die tradisionele dorpsjapie afgespeel word:

Nuwe orde (p. 59)

Vir Boerneef

Tekstielgeharnas, dubbelgestikte jeans,
die metroman met sy tweedagbaard
ontsluit die landgoedhek elektronies;
ontsnapte uit die tralies en die draad.
Vir avontuur, ongegrimeer agterop,
styfgepantserde geenontwerperpop.
Vroegdaggrondpad op ʼn knorgalop –
haltertrek by die eerste koffiestop,
vars geperkuleer en onlangs ingevoer.
Donkerbriloë skreef teen die son, loer
onder die handskoen, beplan nog ʼn skof.
Tweewielskadu skuif verby in Karoostof,
flikker geflenter aan rye soetdoring.
GoPro ontsluit dié avontuur se kroning.

Hierdie vers sluit aan by die talle reisverse in die bundel waarvan ʼn hele aantal deur Frankryk geïnspireer is. Barkhuizen het ook in 2019 vir twee maande in ʼn studio van die Suid-Afrikaanse Nasionale Vereniging vir die Visuele Kunste (SANAVA) in die bekende Cité Internationale des Arts in Parys, Frankryk deurgebring.

Politieke en maatskaplike kwessies soos radikale ekonomiese transformasie en geweld teen kinders kom ook in die bundel aan bod:

Grondwet vir kinders (p. 39)

Die Kinderwet en regulasies,
opgedateer 2013
(oorspronklik Wet 38 van 2005).
Kompak, sewehonderd drie-en-twintig bladsye,
daarnaas ʼn dataskyf, ewe bondig.

Doelwitte:

  • promovering, preservering, versterking:
    familiebande;
  • effektering: konstitusie van ʼn kind


Betreffende die Republiek se obligasie rakende kinders:
       voorsiening en versterking van gemeenskapstrukture;
beskerming aan kinders teen allerlei gevare;
herkenning en erkenning van behoeftes en gebreke
met die klem op algemene groei en ontwikkeling.

Op straat: konstante dikker bundels,
koerante, dag vir dag,
veral oor naweke,
weerlê die regsbeginsels
in banale foto’s van vergrype.

Resolusies snags in stegies ontbind,
artikels en rubrieke gewy aan onreg.
Die Konvensie van Den Haag
aand vir aand verkrag.

Uit hoofde van Barkhuizen se werk as sielkundige is daar ook verwysings na sielkundiges soos Rorschach, Freud, Jung en Frankl sowel as selfreflektiewe verse. Een van die treffendste selfreflektiewe herinneringsverse is “Kinders van die wêreld” (p. 27) wat na die bekende ensiklopediereeks gepubliseer in 1962 verwys:

Kinders van die wêreld

Hy kuier by onbekende kinders
veilig binne blou buiteblaaie:
in ʼn igloe, tent, houthut of skuur.
Laatnag blink die vreemde stat
se kospotte en diere om die vuur
in die flitskol onder sy kombers.
En wanneer almal slaap
is hy bewapen om in die klas
die slingervel of langspies
te lanseer. ʼn Uitklophou
vir almal wat hom onderskat.

Die meeste verse in die bundel is oorwegend vrye verse. Daar is wel ook ʼn paar goedgeskrewe kwatryne, soos byvoorbeeld “Droogbaan” (p. 2), “Kwatryne” (p. 91) en “Albasterspel: Karas” (p. 93). ʼn Interessante stilistiese verskynsel is die gebruik van die ampersand (à la Johann de Lange) in enkele verse: “Praatsiek” (p. 73), “Emotikon” (p. 79) en “Strandbeest” (p. 82). In “Emotikon” kan die argument gevoer word dat die vers oor simbole handel en daarom toepaslik is, maar wat die ander twee verse betref, is die betekenis onduidelik.

Smee kan gelees word as ʼn eerlike literêre en visuele versmelting van die verskillende sfere waarin die digter hom bevind. As woordsmid-kurator het Gerhard Barkhuizen daarin geslaag om sy veelkantige belewing van die wêreld op verdienstelike wyse ten toon te stel in ʼn aanskoulike bundel met die verse en vyftien kleurafdrukke van sy kunswerke op glanspapier gedruk.

Luister gerushierna voorlesings uit die bundel deur die digter self.

Resensie: Derde gety (Zandra Bezuidenhout)

Wednesday, November 3rd, 2021

 

Derde gety deur Zandra Bezuidenhout. Human & Rousseau, 2021.

Resensie: Stefan van Zyl

 

Presies 20 jaar nadat sy die Ingrid Jonkerprys vir haar debuutbundel, Dansmusieke (2000), in 2001 ontvang het, verskyn digter, vertaler en literêre kritikus Zandra Bezuidenhout se derde digbundel, Derde gety (2021). Die motto voorin die bundel kom uit die Nederlandse digter Maria van Daalen se verssiklus “Het gebed: Rozenkrans, of het gebed voor een goede dood” in haar digbundel Het geschenk/De maker (1996):

Één is de samensmelting, twee de deling,
drie de onophoudelijke herhaling
die weglegt wat materie wordt en opnieuw maakt.

Gelees teen die Rooms-Katolieke agtergrond van Van Daalen se vers wat op die struktuur van die rosekransgebed geskoei is, verkry die titel van Bezuidenhout se bundel ʼn gelaagde betekenis: die derde gety (oftewel terts) verwys na die derde van die sewe kanonieke ure wat met Pontius Pilatus se vonnis van Jesus, asook die uitstorting van die Heilige Gees tydens Pinkster, verband hou. ʼn Rosekransgebed is ʼn besinning oor die lewe, lyding en opstanding van Jesus, en vanuit hierdie perspektief is Derde gety ʼn soort getyboek oor die sikliese aard van die lewe en gepaardgaande swaarkry, maar veral ook hernuwing, herskepping en herontdekking.

Die bundeltitel aktiveer ook die eindelose kentering van die see en die verstegniese saamsnoering van hierdie twee betekenissisteme vorm die tematiese onderbou van die bundel. In die laaste strofe van die titelvers (p. 11) word hierdie samevoeging vervat:

ʼn Derde gety spoel aan.
Op my drumpel word ek
deur wind en water herskep,
geroep tot varende wolk.

Die bundel bevat 64 verse wat in ses afdelings verdeel is: “Kontreie”, “Sinneryk”, “Vrou-beeldig”, “Dinkgoed”, “Die makers”, en “Lament”. Die verse in die eerste afdeling is ʼn huldeblyk aan die Kaap en omgewing met heelwat verwysings na die see. Die see as poëtiese agtergrond is ʼn wederkerende verskynsel in Bezuidenhout se oeuvre, soos gesien in die vers “Moeder en kind” in haar debuutbundel:

Moeder en kind

Smiddags as die ma wat slaap
die kind die see belet
dan hét die kind
onder die pawiljoen gaan speel
waar branders sagte boë spoeg
en later met hoogwater
maalkolk om die fondament
se dik pilare.

Dan moes die kind
haar tone om die skulpebedding krul,
van dryfskuim om die enkels ril
en gil in die gety
met die breek en terugtrek
van die see se asem,
soos ʼn grot wat sug

In die stil en gladde tellings,
terwyl die nat sand voortjies trek
en krappatroontjies in die sagte spieël bly lek,
begin die kind soos seegras sleep
oor rotse, gly oor geel-groen mos;
swik in die wind oor warm sand,
oor teer wat brand.

Tingerige kind
met die pap, wit strik,
terug na die hoekhuis, nommer 15,
waar die ma, as sy wou,
in die kind se kykers al kon sien
dat sout en sand aan twee dun beentjies klou.

In Derde gety sit sy hierdie beeldende tradisie voort, en veral die ses kort verse in “Spoelgoed” (pp. 16-17) is klein seeskappe in digvorm, tekenend van die digter se vermoë om fyn, gedetailleerde waarnemings te verwoord:

3. Kunskamer

Komme van witblink perlemoer lê leeg;
swart en indigo traseer
mossels se gepolyste binneblou
in die styl van art nouveau
Neffens kruike en rooi krewe op ʼn kas
word glansskulpe met fyn krake
opgestel vir pronkstillewes en vanitas.

Met die gebruik van woorde soos “traseer” en “gepolyste” dra sy ook by tot die herontdekking en bewaring van “verbleikte spoelgoed” wat nie sommer meer deur Afrikaanssprekendes gebruik word nie. Die idee van die see word verder versterk deur die skildery van Andries Gouws getiteld Stoel in ateljee, Molyvos, Lesbos, Griekeland wat vir die voorblad gebruik is. Die verskillende skakerings van blou resoneer met die digter se waarnemings gekleur deur nostalgie en melankolie wat deurentyd in die bundel teenwoordig is. Die minimalistiese plasing van die stoel verteenwoordig voorts ʼn bevrydende losmakingproses wat sommige van die verse in die bundel kenmerk, soos byvoorbeeld in “Aflegging” (p. 70).

Benewens beeldryke beskrywings van kontreie bevat die eerste afdeling ook herinneringsverse aan vervloë dae en mense (“Op skerp gestel” (pp. 20-21), “Paradys” (pp. 22-23) en “Kaap van spieëls” (p. 26)). Bezuidenhout skram ook nie weg van die kwessie van naamsverandering, sowel as die maatskaplike uitdagings en ongelykhede in die kontreie waarin sy haar bevind nie. Verse soos “In beeld, wisselend” (p. 13), “Perspektief” (p. 14) en “Die vangs” (p. 18) dien as voorbeelde van haar bewustheid van hierdie uitdagings. Dit is veral die laaste vers in die afdeling, “Dubbelvisie” (p. 27), wat verras:

Dubbelvisie

Die transgender Kaapse suster
is soos die oostewind ʼn heer
met vlaswit pruik
wat vlerksleep teen die berg.
Hy stop ʼn balrok op
om soos ʼn wolk met borste
oor Duiwelspiek te kattemaai
en snags in die dokke
amok te maak.

Bedags neem hy die geslag
van sy geboorte aan, word weer
die donker kêrel met ʼn klokpypbroek
wat vir vooraanstaande vroue hoede maak.

Hy dos die glitterati op in sjiek dotjies
met ʼn rapsie tooigoed van die Parade,
of skep breërand-sensasies
vir Saterdae se perderesies by Kenilworth.
Voor die spieël pas die vakman
sy eie skeppings op, fop homself
en wieg sy heupe soos ʼn vrou.

Op sy tuisdorp het sy moeder ʼn spesmaas
waarmee haar seun hom besig hou.
Kom sy Kaap toe met droëwors
en ʼn handgebreide kabeltrui
herken sy in die wispelturigheid
van die Swartsuidoos
haar seun se dubbelheid

Maar jy vra die wind
nie na sy Tafelbergse sluier nie,
jou Kaapse kind
ook nie na syne.

Die digter se begrip van en empatie met (queer) genderkwessies kom hier aan bod en die plasing daarvan aan die einde van die afdeling vervleg die natuurlike Kaapse omgewing treffend met die sosiomaatskaplike kwessies wat daagliks daarin afspeel. Hierbenewens is daar by Bezuidenhout ʼn bewustheid van die feit dat die lewe nie slegs uit binêre opposisies bestaan nie, maar dat daar ander moontlikhede is. Die bundeltitel kan dan ook vanuit hierdie perspektief beskou word met die skep van ʼn derde gety – dus ʼn alternatiewe gety of lewensbeskouing.

In die tweede afdeling, “Sinneryk”, word die huldeblyk aan die Kaap en ander herinneringe verder uitgebrei met sintuiglike verse wat geïnspireer is deur die streek self asook reise na ander lande. Die titel van die afdeling is tweeledig aangesien dit verwys na die rykheid wat sintuiglike ervarings meebring, sowel as die ryk of omgewing waarin hierdie sintuiglike waarnemings en belewings plaasvind. Die vers “Parfumerie” (p. 41) is een van die beste voorbeelde van hierdie tweeledige betekenis:

Parfumerie

Rondom Grasse bloei die heuwels
verby hul purper einders –
die dag gaan oop
soos ʼn vrou wat opstaan
uit lakens van laventel.

Smiddae wiek skaduwees met hoede
tussen linte sterjasmyn
onder sipresse stryk hulle aan
na die klipkoel kelders
van ʼn befaamde parfumerie.

Voor hul oë verloop die alchemie:
moderne magiërs stook olies
uit blomblare en kruie;
die aromas van Provence biggel in glas.

Van Tokio na New York
breek hande in die rookblou uur
die seël van ʼn flessie Fragonard;
parfuum stuif uit kristal,
rus in die hals en verwen die polse –
ʼn fleurige boeket met botone van speserye
berei vir die allure van die lyf.

Die vrou word op verskillende maniere in ekfrastiese, erotiese, liefdes- en ander verse in die derde afdeling, “Vrou-beeldig” uitgebeeld – meestal teen die agtergrond van die natuur. Lees gerus Joan Hambidge se resensie van die digbundel waarin sy redelik uitgebreid oor hierdie tematiek skryf.

Die vierde afdeling, getiteld “Dinkgoed”, gee aan die leser presies dít: stof tot nadenke, veral in die vorm van verkennings van die verhouding tussen die mens en die aarde teen die agtergrond van reise en ontdekkings. Daar is beskouings en vrae oor identiteit en ontheemding, en die komplekse verhouding tussen ouers en kinders word ook in die laaste vers in die afdeling ondersoek. Die verwysing na die “bidsnoer” in die vers “Bagasie” (p. 67) sluit aan by my interpretasie van die bundeltitel en motto.

Afdeling vyf, “Die makers”, slaan terug op Van Daalen se bundeltitel waaruit die motto kom, en huisves ars poëtikale verse, verse oor mededigters en -skeppers, asook verse oor die skryfproses en taal. Die vers “Aan die poësie” (p. 76) is ʼn sprekende voorbeeld van die (liggaamlike) intensiteit waarmee die digter haar skryfkuns ervaar:

Aan die poësie

Met die eerste impuls
stoot asem deur die glottis –
lug op weg na ʼn gedig.

Vokale en konsonante
bengel in die mond,
in tweë, drieë
bons hulle teen die lippe
om die beiaard te verlaat.

Op die klankstroom
swerf amorfe woordbrokke
op soek na vorm-met-betekenis,
deur styging en daling
kom versvoete in beweging:
reëls en strofes kry kadans,
tot een rym of lettergreep te veel
die maatslag kelder.

Die digter herken sy oordaad
en verbrand die adders;
bo die gesis van vet en vel
styg ʼn ritmiese kartets –
uit die rook werwel die rugstring
van ʼn nuwe vers.

In pas met die afdeling “Vrou-beeldig” intensiveer die onbeskroomde vers “Vroue wat bloei” (p. 79) die skryfervaring selfs meer deur dit met die eerlike ervaring van vroue te koppel:

Vroue wat bloei

ʼn Geslag gekwetste susters
grif hul wrewel met penne in die aarde,
bloed vries oor die letterwerk
en splinter tot gedigte.

Dapperes loop die veld in
op soek na kuile en soet vleie
om hul woedende monde te lawe;
hulle slobber, die tonge klink in tale.

Snags vonk kodes in hul skedes,
deur sterre word hulle bevrug
tot draers van tekste.
Hul borste spuit voortydig
om die ongebore woorde te soog,
die oorvloed melk hulle uit
en drup dit soos toorvroue oor hul lippe,
verse wel in hul monde op.
Dit is die tweede bloeding:
al skrywende ledig die vroue hulself.

Die laaste afdeling van die digbundel, “Lament”, bevat verse gerig aan die digter se gestorwe vader, verse oor veroudering en die dood, sowel as ʼn lykdig vir Elisabeth Eybers. Die slotvers, “wensbeeld” (p. 93), getuig van die digter se nugtere beskouing van die onvermydelike:

wensbeeld

dat ons in die loop
van ʼn onvoltooide dag
stil soos distels
aan die planeet mag ontheg
verby die klou en kleef
sal aanbeweeg

mag ons die gesels van die seë optel
ingestem op die akkoorde
tussen wind en water,
tot ons self siklus word
– lewe vervat in lewe –
wanneer ons op so ʼn dag
die bekende territorium verlaat
maar lig, soos stippels lig

Derde gety is myns insiens ʼn uiters geslaagde bundel met verse wat getuig van weloorwoë digterskap. In hierdie laatwerk bied Zandra Bezuidenhout haar intense belewing van die lewe en nugtere herbesoek aan herinneringe in die mooiste meesleurende Afrikaans aan. Soos vloeiende water wissel sy tussen die uiteenlopende kontekste waarin sy haar bevind – altyd gelens deur die natuur met die seemilieu as onderliggende eb en vloed wat lesers telkens sal laat terugkeer vir ʼn herlees.

Kyk ook gerus na Ronel de Goede se onderhoud met Zandra Bezuidenhout en luister na Antoinette Kellerman se voorlesings van enkele verse uit Derde gety.

Resensie: Disteltyd (Marlise Joubert)

Thursday, April 22nd, 2021

 

 

 

disteltyd deur Marlise Joubert. Protea Boekhuis, 2021.

Resensie: Stefan van Zyl

 

In 1970 sluit Marlise Joubert, toe ongeveer 24 jaar oud, haar debuutdigbundel, ʼn Boot in die woestyn, met die volgende vers af:

 

Só is my vingers (pp. 60-61)

Só is my vingers
verminkte planete
maar wandelend deur ruimtes lig
brandend donker en dis jammer
dat my haat heel is en hél is
oor dit waarin my woord geen bestaan het
oor dit waaroor my bloed wetend strek
álwetend maar los sinnig
los en leeg soos niet

en só is my voete
windgewaaide bote oor woestyne
niemandswêrelde van wit verlore strande
en dis jammer dat ek sleepvoetend reis
korrels land en dorp en gesigte sluk
maar nêrens
nêrens spore trap

te wéét dat ek is ek.

 

Waar die jong digter in hierdie introspektiewe vers voel dat sy “sleepvoetend reis” en “nêrens spore trap” nie, wéét literêre fynproewers dat die einste digter, nou deurweek van lewenservaring, wel spore in die Afrikaanse letterkunde gelaat het.[1] disteltyd (2021) is Joubert se tiende (en volgens haar die laaste) digbundel in ʼn poësie-oeuvre wat strek oor ʼn tydperk van 51 jaar.

 

Titel, voorblad, motto’s

Die titel van die bundel aktiveer gelaagde betekenisse wat aansluit by die tema van verganklikheid wat, soos in haar bundel Grondwater (2019), regdeur die bundel resoneer. ʼn Distel word beskou as beide ʼn blom en ʼn onkruid en hierdie ambivalensie vind ook neerslag in die verse in Joubert se selfverklaarde swanesang. In een van die vroegste iterasies van die Victoriaanse blomwoordeboek,  The language of flowers (1834), word die distel gelykgestel aan ʼn persoon se vermoë om sigself te beskerm en die gepaardgaande koeplet lui soos volg:

Free to herself my potent mind remains,
Nor fears the victor’s rage, nor dreads his chains.

In ander weergawes van hierdie blomwoordeboek word die distel met die woord austerity verbind. Gelees in die konteks van die tematiese inhoud van die bundel is dit uiters gepas aangesien ʼn distel dikwels interpreteer word as simbool van die vermoë om ontberings danksy veerkragtigheid te oorkom. Vanselfsprekend word ʼn distel ook met pyn geassosieer en in disteltyd is die pynlike besef van verloopte tyd onderliggend aan byna al die verse. Voorts dui die samestelling met die woord tyd in die titel op die digter se komplekse verhouding met hierdie verloop van tyd wat onvermydelike veroudering, die dood en al die emosies en belewings wat daarmee gepaardgaan meebring. Daar is deurgaans by haar die besef dat sy nou, op 75-jarige ouderdom, haar “disteltyd” betree.

Die woord distel herinner egter ook aan die woord distilleer wat in die alkoholbedryf verwys na die suiweringsproses deur middel van verdamping wat gevolg word deur kondensasie. Joubert se sober poëtiese kondensering van die komplekse abstrakte psigiese prosesse wat die alomteenwoordige bewustheid van verganklikheid kenmerk, vind neerslag in toeganklike verse waarmee Afrikaanse lesers van enige ouderdom kan identifiseer.

Die voorblad, ʼn foto deur die Amerikaanse fotograaf Jim Larimer getiteld Delft Blue, is ʼn stillewe wat gelees kan word as ʼn soort memento mori met die gekraakte Delftse blou vaas en die distels wat disintegreer. Beide objekte toon tekens van verweer en word dus simbole van tydsverloop en die sigbare verwering wat dit laat.

Die bundel word met twee motto’s ingelui. Die eerste is ʼn aanhaling uit die Amerikaanse digter Theodore Roethke se vers “In a dark time” (1961). Roethke vra in die volledige weergawe van sy vers die vraag “Which I is I?” wat Joubert in die laaste versreël van “Só is my vingers” eggo: “te wéét dat ek is ek”. Die verwysing na “a dark time” is ook toepaslik in die lig van die huidige Covid-19-pandemie waaroor Joubert uitgebreid in disteltyd skryf.

Die tweede motto kom uit die vers “Die lied van die gebreekte riete” in Ingrid Jonker se debuutbundel Rook en oker (1963):

 

Die wind uit die Torwanna-berge
met haar skoot vol mos
dra ʼn slapende kind
dra ʼn nag van distels
dra ʼn dood sonder duisterheid

 

Joubert brei die distel-metafoor uit in haar vers “afsondering” (p. 96) wat handel oor die nasionale inperking in Suid-Afrika by die aanvang van die pandemie:

 

[…]

my hare het lank geword
soos ʼn heuningbruin rivier
waarin die dae grys pluime spat
en ek disteldryf, ek dommel

verby alle verlate landskappe
soos al die jare van die wêreld

ek gee oor aan die nivellerende
niks, word een met die aarde
se liggaamlose wond

 

Afdelings

Die bundel bestaan uit ses afdelings en hoewel temas in verse oorvleuel, is daar tog ʼn soort ordening. Die eerste afdeling bevat herinneringe aan die digter se ouers en haar kinderjare, verse oor en vir haar kinders en kleinkinders, die verlies van ʼn niggie wat weens kanker sterf, sowel as gedagtes oor die dood en veroudering. Die natuur speel ʼn sentrale rol in die tweede afdeling en die digter se vermoë om fyn waar te neem word hier vervleg met die belewing van liefde, veroudering, die dood en herinneringe aan plekke soos Rustenberg, Devon Valley en Groenpunt, asook ʼn vers getiteld “nuwejaar” wat terugkaats na ʼn gelyknamige vers in haar debuutbundel. Joubert se ars poëtikale beskouings kom in die derde afdeling aan bod met verse wat handel oor ander verse, (dooie) digters en die digproses – altyd met die ondertoon van aflegging en veroudering. Hierdie temas manifesteer ook in die vierde afdeling, maar dié keer met ʼn fokus op vrouwees, liggaamlike belewing en hedendaagse gruwels soos geslagsgebaseerde geweld (“agter geslote deure”). Een van die mees aangrypende verse in die bundel, “nagboekgesprek”, word in die vyfde afdeling aangetref. Hierdie narratiewe vers is in die vorm van ʼn lang brief aan die digter se ontslape moeder (Didi Joubert). Op hartroerende wyse bied Joubert ʼn blik op enkele fragmente van haar moeder se lewe deur na laasgenoemde se dagboeke te verwys. Die afdeling word afgesluit met ʼn vers getiteld “gedagtig aan ma” wat ook in die bloemlesing I wish I’ve said (2020) opgeneem is. Afdeling vyf herinner voorts aan die vers “Jou kind huil my ma” in ʼn Boot in die woestyn. In die laaste afdeling word die tema van verganklikheid verder verken teen die agtergrond van die huidige Covid-19-pandemie.

 

Poëtiese stylkenmerke

Al 57 verse in die bundel is vrye verse wat bes moontlik konkrete vergestaltings is van die digter se eie vrye gees en denke. Daar word wel dikwels van interne rym gebruik gemaak (byvoorbeeld “vanoggend het die lelies diepviolet / in jou naam oopgegaan” (p.17)) en soms word eindrym onverwags aangewend: “en vandag staan kranige bome soos ʼn kring / van groen troebadoere om my – hulle sing” (p. 25). Heelwat van die verse het ʼn gedrae ritme wat gevoelens van nostalgie en melankolie versterk, soos in die versreëls “want hier het die son in die waai / van ʼn bloekom nesgemaak / soos ʼn lamp se vlam / en lang skaduwees / oor tafels kom hang” (p. 51). Joubert het die vermoë om met sorgvuldig gekose woorde helder beelde voor die geestesoog op te roep (“daar was ʼn stem soos klaviere wat oor / ʼn afgrond kletter toe ek tien jaar oud was” (p. 22). Veroudering, verganklikheid en tydsverloop word dikwels uitgebeeld met seisoenale metafore soos winter en herfs, maar ook met meer konkrete verskynsels soos roes. Nes die ambivalente aard van die distel, is daar egter ook ligter oomblikke (“staptog”) en sprankies hoop (“instandhouding”) regdeur die bundel verweef.

 

Laatwerk

Vanuit gerontologiese perspektief beskou is die bundel ʼn voortsetting van die tendens in Afrikaanse letterkunde waar ouerwordende digters toenemend sogenaamde laatwerke die lig laat sien. Helize van Vuuren (2014:692) skryf in haar artikel, D.J. Opperman se laatwerk, die volgende oor hierdie verskynsel:

Die laaste periode in die werk van kunstenaars, soos musici of skrywers, is ʼn tyd waarin hulle in die aangesig van die dood óf sereen voortgaan soos tevore, óf in die boeiendste gevalle, wars van enige gerigtheid op die leser, in groot haas hul laaste werk lewer, dikwels met minder aandag aan die vorm as aan dit wat hulle wil oordra en vir hulself wil uitwerk. Soms kry begenadigdes dit reg om in hierdie laaste moeilike fase, óf naby die dood óf veroorsaak deur siekte of psigopatologie, verstommende meesterwerke te lewer.

Volgens my lees en interpretasie van die verse in disteltyd is die bundel ʼn kombinasie van hierdie twee strominge: die verse is uiteraard meer gerig op die digter en dit wat sy wil oordra of verwerk, maar dit gee nie die indruk van gejaagdheid nie. Daar is eerder ʼn nugtere aanvaarding van die universele onafwendbare wat soms met ʼn tikkie verset daarteen afgewissel word. In verse soos “as ek tagtig word”, “verwintering”, “aflegging” en “veroudering”, word dit duidelik dat die digter deeglik bewus is van haar eie veroudering en die biologiese, psigiese en sosiologiese uitdagings wat daarmee gepaard gaan:

 

veroudering (pp. 60-61)

wat jy ken omdat jy verken het
verloor jy weer en ná jare soek jy terug
vind slegs die vae beweging van iets

wat het van ons geword, vra jy nou
watter stroom het die sagte
mond van seisoene uitgewis

waarheen is die dae
asof tyd ons nooit sal verwinter nie

was dit ons op die rotse by die see
langs ʼn swembad in ʼn nag
was dit jy of was dit ek in die wildernis
met bome omheen soos hutte vervleg
in die syfering van lig

soos woorde wat oplos in water
.                                    stent die klank

in ʼn sleutelgat vas
want ons hoor net
.                     die dinge wat vertrek
ʼn trein se gekletter deur die nag
ʼn vliegtuig, ʼn voël of kind
wat weer die pad moet vat

soms verstar ek
voor die donker spieël
wat op ʼn naat lyk na die deursigtige
deksel van ʼn sarkofaag
onder ingekerfde patroon

kyk ek vas in ʼn eie
verskrikte gesig

 

Die (beleë) liefde (as ewige teenvoeter vir veroudering en verganklikheid) kom ook in dié bundel (opgedra aan haar man, die digter Louis Esterhuizen) aan bod:

 

eendagwens (p. 47)

eendag is ek nie meer
hier of daar nie –
en dan, geliefde, wil ek
soos ʼn spits denneboom
driehoekig voor jou staan

neem my dan
astraal in jou op: geletsel
met repe droë bas tot by
die toppunt van hoogtes
van hierbenede na die bowêreld

soos hande sal elke kegel
palmkaal voor jou voete val

ruik my in die oksel
van die denneboom
streel die immergroen naalde
se wasbedekte nerwe
sien my in elke oggend
wat uit die landskap stoom

veral in die uitspansel
van jou nagblinde oog

 

Hierdie versugting is ook in ooreenstemming met ʼn vroeëre vers, getiteld “Boom” in ʼn Boot in die woestyn. Hoewel die 1970-vers in ʼn heel ander tyd en konteks geskryf is, is dit tog interessant om kennis te neem van die manier waarop die metafoor in die hedendaagse konteks terugkeer. Dié terugkerende metaforiek en tematiek verleen ʼn sikliese aard aan die digter se oeuvre wat op sigself ook ʼn uitgebreide metafoor van haar lewe word.

In disteltyd distilleer Marlise Joubert die lewe tot essensie in eerlike verse oor haar lewe sonder om in oormatige sentimentaliteit te verval. Die bundel is ʼn “woordhuis” (p. 106) gevul met “bonsaïese verse” (p. 54) wat aan elke liefhebber van die Afrikaanse poësie ʼn genuanseerde blik op die brose, dog distelagtige aard van die menslike toestand bied. As deurwinterde digter kan Joubert berusting vind in die wete dat haar fynbesnede bundel nou “in goeie aardse hande rus” (p. 88).

 

om te sterf (p. 20)

toe ek snuiterend jonk was
het ek nooit aan die dood gedink nie

daar was wel die dooie kat of hond
die wrakskippie van ʼn voël
en die winterblaarskelet
van ʼn verkleurknapie in die geut

geen mens wat ek geken het
of nabydae gedeel het,
het ooit gesterf nie, en salig
was dit om vreesloos die werf
en berge beenmoeg te speel

noudat ek oud en lamleefsiek
my ure traag tegemoetgaan, dink ek
elke dag aan die dood, hoe dit deur
luike spoel, oor dakpanne dans,
om hoeke grom, kastig paai as
die wind my mond oopwaai

om te sterf is daagliks
die bitter brood oopgesny
die voetspoor wat my gesig
grond-in trap, ratelslange weerlig
wat my onverhoeds in spieëls verskrik
en niks, niks is nét meer sotsalig nie

nogtans klou ek aan suutjiesgras
stik uitgerafelde some in seisoene vas
en as bebloede wimpers van ʼn nag
my boek finaal sluit, onthou my dan
in die papier se ritseling

wees goed vir my in die geheue
van ʼn eie, nerfgeskaafde huis

 

[1]    Hoewel daar dikwels gemaan word teen die lees van ʼn digter se verse as outobiografies, kan daar, weens die onteenseglike raakpunte tussen die inhoud van die verse en sekere bekende biografiese gegewens van die digter se lewe, met sekerheid aangeneem word dat die digter en die ek-spreker in disteltyd dieselfde entiteit is.

 

Resensie: Drol innie drinkwater (Churchil Naudé)

Monday, January 11th, 2021

 

 

 

Drol innie drinkwater deur Churchil Naudé. Naledi, 2020.

Resensie: Stefan van Zyl

 

In Nuwe Stemme 6 (2017) word Churchil Naudé, rymkletser van Mitchell’s Plain, as een van die nuwe stemme in Afrikaanse poësie geïdentifiseer. Sy vers “Die woord” (pp. 30-32) het toe reeds die toon van sy poësie aangegee en met die opname daarvan in sy debuutbundel, Drol innie drinkwater (2020), verander dié nuwe stem, wat sedert die begin van die vorige dekade via klankgelowe gehoor kan word, in ʼn gevestigde stem op papier:

 

[…]

as jy die woord wil rangskik volgens jou soort en volgens jou tipe
dan sê ek bring nog bietsie sout en bring bietsie piepe’
sodat ek hierdie woord wat jy so liefhet
kan besmet met verkoue en uitheemse griepe

ek is’ie drol innie drinkwate’
die gat innie sinkplate
wat jou woord kom besmet met ongesertifiseerde prate
wat jou woord se siel aan die duiwel wil ve’koep
wat die woord dikgesyp maak met vrot wyn op my stoep
wie is jy om die woord gevange te hou in jou teorieë
jou instansies
jou kerk

[…]

 

Die bundel bevat 51 verse waarvan sommige die lirieke van songs op sy albums Kroeskop vol geraas (2015) en Kroesifaaid (2018) is. Hoewel die voorblad in skakerings van blou is, is die oorheersende kleur wat vanuit die verse voortvloei die van bloed wat direk verband hou met die veelvuldige identiteit- en maatskaplike kwessies wat onvermydelik deel van Naudé se belewing van die Kaapse Vlakte is. Die vers “Die bloed” (pp. 14-16) beklemtoon hierdie tematiek:

 

[…]

as die bloed by jou vloei
vloei my trane j
want die goed binneʼn jou
is die goed in my
want die bloed binneʼn jou
is’ie bloed in my
yes
hoe gaan j bloed stry

 

Die digter se komplekse verhouding met die spanning tussen Standaardafrikaans en Afrikaaps (waarin al die verse geskryf is) is een van die duidelikste merkers van veral die identiteitkwessies wat in die bundel hanteer word. Die vers “Praat saam met my” (pp. 86-87) is ʼn sprekende voorbeeld van hierdie spanning en verduidelik waarom Naudé homself as die spreekwoordelike “drol in die drinkwater” (of “rooiwyn op ʼn nuwe mat”) van Afrikaans beskou:

 

[…]

hulle sê hei! gebruik my taal suiwer en korrek
en ek sê hei! hou asseblief tog net jou bleddie bek

[…]

 

In aansluiting hierby spreek die digter voorts die volgende (sarkastiese) versugting uit in die vers “Die mooi-mooi gedig” (pp. 20-22):

 

ek wil graag ʼn mooi gedig skryf
sonder kru taal
sonder issues
wat ander belas en bemal
met perfekte Afrikanernasionalistiese suiwer
spierwit
wit Afrikaans
wat mense in Welkom en ander omliggende dele nie sal walg nie

[…]

 

Sou hy egter in Afrikaaps skryf, antisipeer hy die volgende:

 

[…]

maar dit sal seker die taalpuriste verknor
hulle brullende bekke vermor
ʼn morbiede moraliteit
ons publiseer net
winsgewende winsdrewende winskopie-kommoditeit
die vierde apie sit-sit met ʼn pen sonder ink
dan dig digters nie wat hulle dink
dan kan die riviere stil-stil verdrink
dammetjies begin stink
stagnant
ongesertifiseerde verdagte gedagtes
is verbode om hier te plant
neerhalende opmerkings is konstant
kom ons hou ʼn kompetisie waar net mooi poësie ʼn goue medaljetjie
en ʼn gedenkplaatjie kan
wen wen wen want
ons het kontant

[…]

 

Uit die aangehaalde verse blyk dit duidelik dat Naudé as die “antoniem vir onderdanig” (p. 35) tereg in opstand kom teen diegene wat Afrikaans as “private property” (p. 30) beskou en sprekers van Afrikaaps probeer uitsluit. Hy slaag egter met sy poësie daarin om hierdie sogenaamde “privaat eiendom” te onteien en ontsluit sodoende verskeie nuwe moontlikhede vir sprekers van Afrikaaps.

In die openingsvers van die bundel spreek die digter die leser direk aan:

 

Leser (p. 7)

Ek dink
ek is meer ʼn digtersdigter
as wat ek ʼn nugter digter is
jy kan nie net hier kom lees
en verwag om meegevoer te word nie
jy kan nie net sommer so
jou oë
op hierdie blaaie gooi
en dink jy gaan volraak nie
om te lees
moet jy ook wees
om te eet
moet jy ook geëet word
samewerking
so kry beide se bene versterking
wat is die skryf
as dit nie ʼn lees ken nie

 

Hierdie waarskuwing dat die leser nie met vooropgestelde idees na die verse in die bundel moet kom nie, is uiters geldig want met die eerste lees van die bundel kan die leser maklik oorrompel word deur ʼn allesoorheersende gevoel van wanhoop met afwisselende verligting wat spoedig weer in wanhoop omsit. Naudé wend hierdie spanning in sy skreiende verse doelbewus aan ten einde die leser bewus te maak van en direk te konfronteer met sy (wit) bevoorregting en sonder omhaal te wys hoe ver verwyderd sodanige bevoorregtes staan van die uitdagings wat veral die mense op die Kaapse Vlakte daagliks in die gesig staar.

Van die kwessies wat hy met sy snydende sosiale kommentaar hanteer sluit in geweld (“Onse vaders”), substansiemisbruik (“Verdriet”), armoede (“Ek” en “Valentynsdag”), ongelykhede (“Ons is nie almal so nie”), geloofsworsteling (“Is hy op pad?” en “Standerd drie”), rassespanning (“Fout” en “Ek is hier”), veroudering (“Breekbaar”), dood (“Die ou vannie oomblik”) en die manier waarop al hierdie faktore interpersoonlike verhoudings (“Die voetsekhie’wegblues” en “Sorrie”) en die digter se belewing van liefde (“Ondervinding” en “Liefde”) beïnvloed. Hoewel enkele verse as voorbeelde hier uitgelig word, word die temas deurgaans vervleg soos in Naudé se treffende herskrywing van Anton Goosen se 1979-treffer “Boy van die suburbs”:

 

Boy vannie suburbs (p. 10)

hy’s ʼn
boy vannie dam
in sy hart is ʼn vlam
hare min gekam
soes’ie khoi en san
son of the soil
deur sy ma gespoil
deur sy pa geabba
min gesien van dadda
min gespin van kerk
in sy moer gewerk
en sy sak is swak
maar sy hart bly sterk
en hy sprei sy vlerke maar sy vel het perke
in sy land is hy vry
maar die past los merke

 

Die vers in die bundel is ʼn verkorte weergawe van die vollengte snit wat hy in 2015 saam met Goosen opgeneem het. Dit is beslis die moeite werd om die kort dokumentêr getiteld Boy vannie suburbs (2016) te kyk en ook na die fassinerende onderhoud op Tunes Live Podcast (2019) te luister ten einde meer insig in Naudé se lewensuitkyk en verhouding met Afrikaans te kry.

Hoewel die verse in geskrewe vorm volkome as selfstandige poësie slaag, verkry dit tog ʼn ekstra emotiewe betekenislaag wanneer dit gerymklets word. Die verse is duidelik nie veronderstel om bloot tussen die blaaie van die bundel vasgevang te bly nie en wíl verbaal vrygestel word ten einde gehóór en liggaamlik belééf te word. Met Drol innie drinkwater neem Churchil Naudé uiteindelik sy volwaardige plek as digter in die Afrikaanse letterkunde in:

 

Digkuns (pp. 33-34)

[…]

dig baar baie babas binne-in bundels
en so
koppel gedigte heupbeen en ruggraat
bloed en aar
die kitaar met die snaar
jou dns
met die wêreld se res

[…]

 

[In Episode 8 van Ek wou nog sê wat op Maandagaand 1 Februarie 2021 om 19:30 – 20:00 op VIA uitgesaai word, gesels Daniel Hugo met Churchil Naudé.]

Resensie: Die testament (Bester Meyer)

Saturday, January 9th, 2021

 

 

 

die Testament deur Bester Meyer. Naledi, 2020.

 

Resensie: Stefan van Zyl

 

As inleiding tot hierdie kort resensie van die regsgeleerde en musikant Bester Meyer se debuutbundel, die Testament (2020), stel ek die digter self aan die woord:

Ek weet nie of alles wat gesê en hier neergelê is in swart letters van die alfabet gesien kan word as gedigte nie, of dit die stempel van dit wat as literêr beskou kan word, sal wegdra nie. Dit maak nie meer saak nie. Wat is gedigte dan nou werklik? ʼn Niks. Net soos wat ons as mense dan ook maar eintlik ʼn niks is. ʼn nietigheid in die Groot Niet. Wat gee ʼn geskrif sy gewig? Sy waarde? Seker maar die feit dat hy in sekere opsigte te lig bevind moet word om vir ander te vertel dat waarde nie altyd gemeet kan word aan wat die status quo as waardig beskou nie. […] Soms moet ons odes nie noodwendig betekenis probeer daarstel nie. En soms moet die kritici weggejaag word van ons odes af om plek te maak vir odes om vrylik gesing te word deur dié waarvoor betekenis nie belangrik is nie (in die woorde van Darwiesj se gedigte) (pp. 151-152).

Met hierdie standpunt as agtergrond gee ek ʼn uiters bondige oorsig van die struktuur en inhoud van die Testament. Dié lywige bundel bestaan uit ʼn inleidende gedeelte getiteld “Ons is naamloos”, wat opgevolg word deur nege dele getiteld “Sê my, man van Paname”, “Die klank van die son”, “Die boot”, “As ooit”, “In die selle van bevryding”, “Een-, twee-, drie-, vierkuns (deel I-IV), “Die Verhoor”, “Die Testament” en “Musiek vir jou ure”. Daar is egter geen poësie in die laaste afdeling nie, maar wel bemarking van Meyer se album, Musiek vir jou ure, wat toonsettings van verse deur NP Van Wyk Louw, Ingrid Jonker, Breyten Breytenbach en Gisela Ullyatt bevat. Die bundel is eklekties van aard en benewens die oorspronklike en vertaalde vrye en narratiewe verse kom daar ook mymerende prosa (veral in Deel 6), ʼn dramateks in Deel 7 en ʼn essay in Deel 8 voor.

Die formele nommering van die afdelings en verse in die inhoudsopgawe herinner aan die hoofde van betoog wat in howe gebruik word en sluit aan by wat beskou kan word as die hoofbetoog van die bundel, naamlik om wêreldburgers te oortuig om saam te staan ten einde hedendaagse uitdagings, onder andere die Covid-19-pandemie wat breedvoerig in Deel 5 en Deel 6 van die bundel hanteer word, die hoof te bied. Teologie, religie, mitologie en spiritualiteit is van die temas wat die sterkste figureer en word deurentyd vervleg met eksistensiële vrae, transformasie, maatskaplike en politieke kwessies, en, onvermydelik, die digter se ervaring en beskouing van verskillende aspekte van die liefde. ʼn Goeie voorbeeld van hierdie versmelting van temas kan gesien word in hierdie vers in Deel 3:

 

ʼn Oproep tot Ashtanga (pp. 44-45)

om en om
buig ek by die lotus voete
van ʼn Jesus, ghoeroe self, ghoeroe
om
ontwaking van die self te openbaar –
die vorm van noodwendige goedheid
medisyne man kom neem my hand
maak hierdie dwaling
van geboorte en van dood
gesond, en om en om en om
ʼn saluut aan Patañjali om

hy wat mens se vorm neem
tot by die skouers van bestaan,
sy seeskulp, skyf en swaard
ʼn nagmaalbeker in en uit,
en om en om en om
soos Jesus aan die kruis
vir my

voorspoed vir die mense
voorspoed vir die leiers
wat die aarde beskerm
op die pad na geregtigheid.
voorspoed vir die koeie –
vrede onskuld aardse moeder
vir skoliere van deugsaamheid
en mag die wêrelde glim
met die in en uit asem
van mede-deel-saamheid

mag die wolke op tyd hul reën bring
en lande oorvloedig wees met koring.
mag burgertwis van huis tot huis verdwyn
en volke wonings bou wat vrees ontsê.

skenk kinders en kleinkinders
aan die wat daarvoor vra
en behoed tog die armes
in hierdie donker dae …

en laat ons om en om en om
– tog leef –
vir honderde jare …

die ligging van die heelal
is tog so hier, hierdie oomblik
hemels – Heer Jesus –
Patañjalim – ʼn bede –
vir vrede
om en om
en vrede
om en om en
Om

 

Daar is ook verse oor die natuur, plekke soos Sunset Beach, Alberton en Orania, digkuns, joga, die regswêreld, siekte en dood. Die bundel is voorts dig gelaai met intertekstuele verwysings (Breytenbach, Brink, die Bybel, Camus, Cohen, die Dalai Lama, Floyd, Freud, Gandhi, Gibran, Joplin, King, Krog, Lennon, Mandela, Nietzsche, Rabie, Rousseau) wat die ernstiger leser noop om heelwat ekstra leeswerk te doen ten einde ʼn meer bevredigende greep op die bundel te kry. Dit is egter moontlik dat hierdie ryk intertekstuele aanbod die bundel minder toeganklik vir die deursneeleser van Afrikaanse poësie kan maak.

Breyten Breytenbach se bundel Oorblyfsel/Voice over (2009), waarin hy in tweetalige verse ʼn poëtiese gesprek met sy vriend die ontslape Palestynse digter Magmoed Darwiesj voer, het as hoofimpetus vir die skryf van die bundel gedien. In Deel 8 van die bundel gee Meyer, as sogenaamde “eksekuteur” van die Testament, aan die “begunstigdes” (lesers) ʼn uiters komplekse filosofiese uiteensetting van sy skryfproses en die rol wat Breytenbach en Darwiesj se werke daarin gespeel het. Hierdie uitgesponne essay word voorafgegaan deur ʼn Afrikaanse vertaling van Darwiesj se vers “Die dobbelaar” wat geskoei is op die Palestyns-Amerikaanse digter Fady Joudah se Engelse vertaling vanuit die oorspronklike Arabies:

 

Die Testament (p. 151)
(ʼn Oorbly-wende meditasie)

My enigste hand in (ʼn)(dié) gedig
is om die ritme te gehoorsaam,
en haar beweging aan te voel,
een gewaarwording
wat in ʼn ander verander
en voorgevoel wat betekenis openbaar:
bewusteloos in die eggo van woorde –
my self se toonbeeld
soos dit homself her-vestig
vanaf my “ek” na ʼn ander –
my vertroue en hunkering
vir fonteine van water.

 

Volgens die erkennings agterin die bundel sal die volledige vers gepubliseer word in Meyer se Afrikaanse vertalings van Darwiesj se verse wat eersdaags as Die vlug van ʼn vreemdeling gepubliseer word. Van hierdie vertalings verskyn wel reeds op Versindaba.

Benewens die verse van Breytenbach en Darwiesj steun die bundel swaar op veral twee romans van André P. Brink, naamlik Lobola vir die lewe (1962) en Miskien nooit (1967). Die invloed van eersgenoemde teks word regdeur die bundel gevind met die gebruik van kort genommerde verse met die gedeelde titel “Klein Bedesnoer” wat ʼn herskrywing van soortgelyke skryfsels in Lobola vir die lewe is. Buiten hierdie kort versies is daar ook uitgebreide plasings van die oorspronklike romanteks aan die einde van sommige verse. Die verse in Deel 4, wat aan André P. Brink opgedra word, volg in dieselfde trant die storielyn (beelde en karakters) van Miskien nooit.

Die gevaar wat ʼn digter loop wanneer daar só sterk op intertekstuele spel met drie kanonieke skrywers gesteun word, is dat dit moeilik word om sy eie stem te laat hoor. Myns insiens het Meyer te veel verskillende dinge in een bundel probeer doen en dit kan moontlik vir sommige lesers tot ʼn onbevredigende leeservaring lei. Aan die ander kant slaag hy wel oorwegend daarin om die “eksistensieel nihilistiese beskouing van ʼn paar dekades gelede te laat herleef” in hierdie “metafisiese revolusie”. die Testament (2020) word tans deur Meyer in Engels vertaal met die titel Rebel song (wat onmiskenbaar ʼn direkte verwysing na die gelyknamige vers in Breytenbach se bundel Lady One (2002) is). Voornemende lesers kan na lokvideo’s van die Testament op Meyer se YouTube-kanaal kyk.

 

 

Resensie: Die meeste sterre is lankal dood (Johann de Lange)

Sunday, September 20th, 2020

 

 

 

 

Die meeste sterre is lankal dood deur Johann de Lange. Human & Rousseau, 2020.

Resensie: Stefan van Zyl

 

In ʼn jaar gekenmerk deur verlies is Johann de Lange se mees onlangse bydraes tot die Afrikaanse poësiekorpus ʼn uiters welkome aanwins. Binne ʼn paar maande ná sy sestigste verjaarsdag, verskyn sy dertiende digbundel, Die meeste sterre is lankal dood (2020), sowel as ʼn tweede bundel kwatryne, Duimnaelsketse (2020), én Oopkardoes (2020), ʼn versameling van Hennie Aucamp se boertige ryme waarvan hy die samesteller is.

Die meeste sterre is lankal dood word opgedra aan Joan Hambidge en “al my mooi dooies” wat dui op die retrospektiewe en elegiese aard van die verse in die bundel. Die woord “sterre” verwys op figuurlike vlak na beroemdes of mense wat in een of ander opsig uitblink. Op letterlike vlak is daar die meer konkrete verwysing na die sterre in die hemelruim. Soos enige astrofiel weet, is die sterre wat saans op enige gegewe tydstip vanaf die aarde waargeneem kan word slegs vroeëre weergawes van sigself aangesien sterlig duisende jare neem om die aarde te bereik. Dit beteken dat aardelinge as ʼt ware terugkyk in die verlede en dat die meeste sterre wat waargeneem word, lankal nie meer bestaan nie. Hierdie betekenisse sluit ook aan by die uittreksel van Emily Dickinson se vers “One Sister have I in our house” wat as motto voorin die bundel verskyn.

Al die temas wat Johann de Lange se digkuns kenmerk, is ook in hierdie bundel teenwoordig in die vorm van natuurverse, religieuse/spirituele verse, wetenskapsverse, (homo-)erotiese verse, verse oor digterskap, herinnering, verlies, afskeid, veroudering en heelwat intertekstuele verse wat in postume gesprek tree met bekendes wat lankal dood is. Die bundel bestaan voorts uit ses afdelings: “Inskaduwings van lig”, “Die sysies & die spreeue”, “Vergete vuur”, “ʼn Beiteltjie”, “Alles van waarde” en “Gebedewiel”. Elke afdeling word voorafgegaan deur ʼn motto wat telkens ʼn aanhaling uit die werk van ʼn bekende digter is (William Butler Yeats, Boris Pasternak, Sappho, Basil Bunting, Erica Jong en William Shakespeare).

 

1. Inskaduwings van lig

Die verse in die eerste afdeling handel oor musiek, visuele kuns (skilder Richard Hamilton en kunsdief Stéphane Breitwieser), ʼn koorddanser, die skrywer Jean Genet, die Griekse mitologie en digterskap. Die openingsvers vestig die idee dat De Lange digkuns aanwend om mense in woordbeelde te verewig: “Soms tuur / ek na hoe lyne op ʼn vel / papier tot mens verdig” (p. 11). Dit sluit aan by die titel van die bundel, want hoewel die meeste sterre lankal dood is, beskik die digter oor die vermoë om sodanige sterre weer “lewend” te maak in die verse wat oor hulle geskryf word. Die laaste vers in die afdeling sluit aan by die eerste omdat dit iets van De Lange se ervaring van digterskap laat deurskemer:

 

Digter al digterby (p. 21)

Om met woorde

die onsegbare te sê,

die hoogste berg te bestyg

waar die lug dun raak,

of af in die onbewuste dieptes

waar diamante vorm –

Om die teks

van miljoene jare

in die yslae

van Antarktika te lees,

of die ringe van boomstamme

op land.

Om omsigtig

die smeltkroes

van die vulkaan te nader

waar die vel begin

wegskroei soos papier.

 

2. Die sysies & die spreeue

De Lange se vermoë om treffende beeldwêrelde binne die bestek van enkele woorde op te roep word in hierdie afdeling getoon in natuurverse wat indrukke van verskillende omgewings, natuurlewe en -verskynsels is. Onderliggend aan hierdie verse is egter die belewing van veroudering en dood soos gelees kan word in die versreëls “Pen op papier / teken ek als op, skrywende tot & met” (p. 26) en “Bome laat hulle blare gaan, / winters kom, tot 90 keer” (p. 49). De Lange weet hoe om verskillende versvorme behendig aan te wend ten einde bepaalde boodskappe oor te dra, soos in die twee haikoes en die twee odes gesien kan word. Benewens die landskapsverse is daar ook verse oor insekte, seelewe, voëls, voedsel en rotskuns. Die afdeling word dus ook ʼn soort inventaris van die Suid-Afrikaanse natuurlewe en dien as literêre bewaring van spesies.

3. Vergete vuur

Die titel van hierdie afdeling herinner aan Sheila Cussons se vers “Twee winter-akwarelle van Amsterdam” uit haar debuutbundel Plektrum (1970) wat intertekstueel met die skilderkuns in gesprek tree. Die motto vooraf is ʼn vertaling van die liriese Griekse digteres Sappho se “Fragment 16” deur Anne Carson wat onder meer die tematiek van homoseksualiteit te berde bring. Die verse in hierdie afdeling handel oor die liefde, begeerlikheid, seksuele genot, (homo-)erotiek en verlange. Dit is opvallend dat De Lange se homoërotiese verse hier meer subtiele verwysings en innuendo’s bevat sonder die eksplisiete geil ruigheid van ander soortgelyke verse in sy oeuvre. Daar is wel steeds ʼn speelsheid teenwoordig en heelwat word aan die leser se verbeelding oorgelaat. Bewuswording van veroudering (“deur my stroom die water / vir kwalik sestig jaar / van goue stroom tot druppel-kater”, p. 53) en eensaamheid (“Net ons, van kus tot kus alleen met ons lus, / is ingegrendel vir die eensame nagarbeid”, p. 55) kom verder in hierdie afdeling aan bod. Laasgenoemde aanhaling kom uit een van twee verse getiteld “Hebban olla vogala” wat moderne herskrywings van die Oudnederlandse teks uit die elfde eeu is en met die bundeltitel resoneer want, nes die lig van vergane sterre, inspireer hierdie teks steeds eeue later hedendaagse digters. Daar is ook ʼn treffende homoërotiese vers oor die digter Kavafis, sowel as ʼn cruise-vers en ʼn vers oor die kompleksiteit van heteroseksuele mans wat seksuele ervarings met ander mans het. Die afdeling word afgesluit met die vers “Eerste dinge” (p. 65) wat ʼn beskrywing is van die digter se skynbaar vredige geroetineerde bestaan saam met sy katte wat bes moontlik die plek van mense ingeneem het om die eensaamheid te verdring.

4. ʼn Beiteltjie

Die digterlike gesprek met NP van Wyk Louw wat oor dekades strek, vind ook in hierdie bundel neerslag met die afdelingtitel wat ʼn direkte verwysing is na Louw se bekende vers, “Die beiteltjie”, wat vir die eerste keer in Nuwe verse (1954) verskyn en alom geïnterpreteer word as metafoor van die digter se vermoë om deur middel van poësie die wêreld te deurgrond. Dit is voorts uiters gepas om intertekstueel na Louw te verwys in die vyftigste herdenkingsjaar van sy sterfdatum. Die naasmekaarplasing van Cussons en Van Wyk Louw in die bundel herinner aan De Lange se vers “Wordende naak” (geneem uit ʼn nagelate vers van Louw) waarin Cussons, volgens Kannemeyer in Die Afrikaanse literatuur 1652-2004 (2005), die spreker is wat mymer oor haar liefdesverhouding met Louw.

Die eerste vers in hierdie afdeling is ʼn gelaagde intertekstuele simulakrum van ʼn 1930-epigraaf deur WH Auden wat opgedra is aan die skrywer Christopher Isherwood. Die afdeling bevat ook ander intertekstuele verse oor Pablo Picasso, Francis Bacon, Leonardo da Vinci, Elisabeth Eybers, Olga Kirsch, Elsa Joubert en Rembrandt van Rijn wat volmaak aansluit by die eerste vlak van interpretasie van die bundeltitel omdat die meeste sterre inderdaad lankal dood is.

 

Dood begin (p. 73)

Dood begin by die voete,

sê die man in die grys trui

wat hy al gaande ontgroen het,

sy slape aangedaan vergrys

van al die ontslapenes & die af-

gryslike dinge wat agter hom lê,

ligter by die dag & nader aan die hand.

Die man trap water, sou mens dink,

maar sy voete is aan die brand:

dis sole oor die kole, vuurloop &

-doop, voetverse, & draadspring.

Hy was glo as jongman al te grys,

hart op die mou & bo sy jare wys.

Die ongedanste dans is aangedaans,

ʼn wuif van die hand na die mond,

elke woord ʼn wond, oordag gedroom,

& die hand ʼn psalm, ʼn rooiborsduif.

 

5. Alles van waarde

Die titel van hierdie afdeling verwys na die bekende versreël “alles van waarde is weerloos” soos dit in die Nederlandse digter Lucebert se vers “De zeer oude zingt” voorkom. Dié vers is interessant genoeg vir die eerste keer in dieselfde jaar as Louw se Nuwe verse in die tydskrif Galerie Zuid gepubliseer. Daar is elegiese besinnings oor “ʼn Lewe aan woorde toegewy” en pogings om “in die laatnag ʼn laaste wêreld neer te pen” (p. 81), ʼn vers oor Ernest Hemingway en een elk opgedra aan Judith Mason en Joan Hambidge. Die digter keer dan inwaarts in ʼn stel kort verse wat eensaamheid, verlies, tydsbesef en die dood as temas het. Hierdie verse dien as teenvoeters van verganklikheid en is geskrewe verlengings van ʼn lewe gevul met indrukke en ervarings – veral wanneer die religieuse/spirituele inslag in ag geneem word:

 

Laatnagskietgebed (p. 89)

Mag die einde my onverhoeds bevry,

nie ʼn lang af- & inwag van die dood

met ʼn lyf wat moedig & bloedig stry.

Laat my stil die stroom ingly soos ʼn boot.

 

6. Gebedewiel

In die Tibettaanse Boeddhisme word die Sanskrit mantra om mani padme hum dikwels aan die buitekant van ʼn gebedewiel geskryf met die idee dat wanneer die wiel gedraai word, die mantra die wêreld ingestuur word. Die voorafgaande motto, “What’s past is prologue”, is ʼn kort aanhaling uit The tempest van William Shakespeare en sluit aan by die gebedewiel omdat dit verwys na die sikliese aard van die lewe. Die eerste vers in die afdeling dui op die invloede wat ander mense (in hierdie bundel veral digters) op alle aspekte van ʼn mens (of digter) se bestaan het:

 

Van Lascaux tot nou (p. 95)

Deur die woord & in-die-woorde-van

raak ons deelagtig aan tallose selwe, vrou of man,

wêrelde, beskawings & rites,

& herskep ons geskiedenis teen gewelwe as mites.

 

Dié vers hou verband met die voorblad van die bundel wat lyk soos verweerde Latynse manuskripte wat onwillekeurig die idee van palimpses oproep. Ander verse in die afdeling dui op ʼn nuwe begin; die intense genotlike ervaring van kos as die versmelting van goddelikheid en natuur; en die ontmitologisering van konvensionele beskouings, soos in die slotvers, “Sonsverduistering” (p. 99), waar die “bruin seun” (oftewel Jesus) “uit sy grafdoek opgestaan” het. Die bundel self word dus ʼn uitgebreide metafoor van die lewensiklus want die einde van een ding is dikwels die begin van ʼn ander.

Met Die meeste sterre is lankal dood het Johann de Lange ʼn fyngeweefde mikrokosmos geskep waarin hy op Lasarusagtige wyse sy dooies aan die vergetelheid ontruk om hulle op papier in die gewraakte jaar 2020 te reïnkarneer. Die bundel is myns insiens ʼn hoogs aan te bevele literêre panoptikum waarin De Lange as deurwinterde digter omsigtig met die “ster-heet lasso / van weerlig” (p. 96) verse met ewigheidswaarde byeengebring het.

 

Resensie: Konglomeraat (Francois de Jongh)

Thursday, June 4th, 2020

 

 

 

Konglomeraat deur Francois de Jongh. Naledi, 2019.

 

Resensie: Stefan van Zyl

38 jaar ná sy debuutdigbundel, Klipsweet (1981), publiseer Francois (F.W.) de Jongh sy tweede digbundel getiteld Konglomeraat (2019). Die twee bundeltitels hou met mekaar verband in dié opsig dat eersgenoemde verwys na verharde dassie-urine op klippe wat in die volksgeneeskunde gebruik is, terwyl laasgenoemde verwys na ʼn rotssoort wat bestaan uit aanmekaar gesemente klippies soos op die voorblad geïllustreer word. In die mediese wetenskap verwys konglomeraat ook na die samestelling van verskillende bestanddele in een massa waar die bestanddele nog afsonderlik onderskei kan word (sien Pharos se Woordeboek vir die Gesondheidswetenskappe). Met die lees van die bundel word dit duidelik dat dit ʼn inventaris is van die digter se uiteenlopende lewenservarings as dienspligtige, onderwyser, joernalis, gesinsman, natuurliefhebber en geograaf.

Die verse, wat ʼn breë spektrum temas dek, word in agt afdelings georden wat siklies beweeg vanaf die digter as vertrekpunt na die verhouding met ʼn geliefde (liefdesverse waarskynlik geskryf vir De Jongh se vrou, Deonora, aan wie die bundel opgedra is); denke en herinneringe aan kinders en kleinkinders; belewing van verskillende omgewings (geografiese, landskap- en reisverse); ervarings as dienspligtige en landsburger (betrokke en oorlogsverse); verse oor indrukke van bepaalde sake en plekke; idees oor poësie en digterskap; en laastens verse oor veroudering, siekte, afskeid en dood.

Die titelvers in die eerste afdeling dien as ʼn soort vrywaring, want die oorwegend sentimentele vrye verse in die bundel rym met die beskrywing van “brokstukke” wat “in die vloei / van die oomblik” geskryf is:

Konglomeraat

My denke sedimenteer
in konglomeraat:
brokstukke en rolklippe
afgeset in verse
ongebonde aan reëlmaat
grootte of vaste vorm
natuurlike spoelgoed
in die vloei
van die oomblik.

Op die agterplat skryf Daniel Hugo dat enkele verse uit De Jongh se debuutbundel ook in Konglomeraat opgeneem is “om die beeld van ʼn gevoelige en vaardige vakman af te rond.” Om meer spesifiek te wees, is 11 verse (oftewel 20%) uit Klipsweet herpubliseer, naamlik “Patrollie”, “Tuisfront”, “My mense”, “Winterberg”, “Somerkruistog”, “Katvoet”, “Bangmaakding”, “Konsentrasiekamp”, “Digter”, “Vinger van God” en “Lakkoliet”. Die redes vir die herpublikasie van verse van ʼn digter met so ʼn beperkte oeuvre kan wel bevraagteken word, maar dit is moontlik ʼn edisiewetenskaplike kwessie waar Klipsweet lankal uit druk is en die uitgewer of digter van die verse in daardie bundel vir ʼn moderne lesersgehoor toeganklik wou maak. Omdat hierdie verse egter nie duidelik as sodanig gemerk word nie, was dit aanvanklik nie moontlik om tussen die ou en nuwe verse te onderskei nie, wat dui op ʼn bestendigheid in die digter se styl en tematiek. Hoewel ek met Hugo saamstem dat De Jongh ʼn “gevoelige” digter is, kom daar wel geykte beeldspraak in sommige verse voor wat met deegliker redigering uitgeskakel kon word: “ek rol jou druppel / vir druppel / om my droë tong” (p. 12), “blinkoog / van verwondering” (p. 15), “klokkielag” (p. 20), “wind se blarefluister” (p. 21), “geraamtes doringtak” (p. 31), “vuurtoring / knipoog” (p. 34), “sterf ʼn duisend maal en meer” (p. 43), “reuk van die eerste reën” (p. 71) en “donker vrese” (p. 72).

Die vers “Geograaf” (p. 24) getuig wel van die digter se poëtiese vermoëns:

Die aarde bestaan.
Komponente:
silikon, aluminium, magnesium
en die kern (Ni/Fe/2 500 grade Celsius)
statistiek mediane grafiek.

Maar daar ís nog mistiek
in groot druppels reën
vulkane vuur
en ʼn berg se versteen.

Kyk vanaand
as die koue los-
glip van ʼn piek
en huise
se hoeke rond
word in die mis
se simboliek.

Die eindrym met “grafiek” en “mistiek”, “reën” en “versteen”, “piek” en “simboliek” gee aan die vers ʼn meer formele struktuur in vergelyking met sommige van die ander verse wat dikwels in die rigting van verkapte prosa neig. Die wetenskaplike beskouing van die aarde in die eerste strofe word goed gekontrasteer met die abstrakte en mistieke beskouing daarvan in die tweede strofe. Beide natuurbeskouings versmelt in die menslike ervaring van die natuur in die derde strofe en dui op ʼn weldeurdagte idee wat in die vers ontwikkel word. Die vers dien ook as grondlegger vir ander verse oor die natuur en geografie in die vierde afdeling wat handel oor die Karoo (“Karootuin-ode” en “Droë Winter”), die Boland (“Maart in Worcester”), die Kalahari (“Somerkruistog”), die Weskus (“Konsentrasiekamp”), die Kaapse Middellande (“Glen Avon”) en die Strandveld (“Ode aan Gansbaai”). Daar is ook verse oor Namibië (“Vinger van God”) en Nederland (“Dambordspelers van De Walletjes”) in die sesde afdeling. Sommige verse dien as mini-inventarisse waarin die volksname van plantsoorte (soos “bababoudjies”, “beeskloutjies”, “koesnaatjie”, “wildegansie”, “katjiedrieblaar”, “kinkelbessie” en “sieketroos”) opgeskryf en sodoende bewaar word.

Die digter se ervaring van en verhouding met die omgewings waarvoor hy lief is, is egter ook kompleks weens dit wat hy in hierdie ruimtes ervaar. In die vers “Vryspraak” (p. 47) word hierdie worsteling as “[e]ienaar van geboortegrond / erfgrond, besitgrond / bloedgrond, swerfgrond / haatgrond” uitgebeeld. Ook die ervarings van diensplig tydens die Grensoorlog in afdeling vyf word met fyn waarneming geskets teen die agtergrond van die natuur. Die natuur word trouens deurgaans op een of ander manier met die temas en beelde van die verse in die bundel vervleg wat dui op die digter se voorliefde vir en kennis van die onderwerp.

Die vers “Digter” (p. 63), wat ook in Klipsweet verskyn het, gee ʼn blik op die digter se beskouing van poësie en die skryf daarvan:

Julle het jul tonge ontwortel
en soos groente op die mark kom lê
om bleek te word in die son.
Maar tog is ek op julle aangewys;
my tong moet in jul ore trom
wanneer ek reeds doof en dood is
en die dun vlies waarop woorde speel
net stof en sonder klank is.
Of julle moet ʼn beentjie
met ʼn skoon breuk uit my bors uit breek
sodat dié suiwer klank my deel kan wees.

Die versugting “my tong moet in jul ore trom / wanneer ek reeds doof en dood is” kan gelees word as die digter se behoefte om iets konkreets na te laat in die vorm van sy verse, of, soos in die vers “Meester” (opgedra aan W.E.G. Louw), sy “woordswaels / met herfs / op ʼn somervlug” te kan stuur (p. 68). Die derde vers in “Kortverse” (p. 64) toon dat die digter deeglik bewus is van die moontlikheid dat hy vergeet kan word:

Ek sal sterf
as ʼn man van geen belang
want ʼn dienaar
word maklik vervang.

Die skryf van verse word dus ʼn konkrete poging om nie in die vergetelheid te verdwyn nie en die verse in die daaropvolgende slotafdeling handel heel gepas oor veroudering (“Fopspeen”), siekte (“Nagwaak”) en afskeid meegebring deur die dood (“Afskeid” en “ʼn Kind se liefde”). Ten spyte van verhoudings met ander bly die mens inherent alleen, soos in die slotvers “Alleending” (p. 75) beskryf word:

Die een
wat my gaan uitlê
moet aan klippe vat
soos aan ʼn blom,
sywurms of die vlerke
van ʼn mot.

Hy moet
ʼn droë tak kan breek
en die grein sien vlam
voordat hy die vuur
aansteek in die hout.

Só een
sal my net so stukkend
en sonder tooisels los –
hy sal weet:
dis ʼn alleending
om in die vlees
dood te wees.

Konglomeraat is myns insiens nie ʼn grootse toevoeging tot die Afrikaanse poësie nie, maar wil dit ook nie noodwendig wees nie. Die algemene liefhebber van poësie behoort hierdie bundel “sonder tooisels” te waardeer vir die eerlikheid waarmee De Jongh met sy onderwerpe omgaan.

 

 

Resensie: ou laaie (Fanie Olivier)

Tuesday, May 12th, 2020

 

 

 

 

ou laaie deur Fanie Olivier. Naledi, 2020.

Resensie: Stefan van Zyl

 

“[W]at maak mens met versterkte verse ʼn vragvol / rym gebreekte drome sakke sout sement?” (p. 99).

Fanie Olivier herbesoek sodanige verse wat spreekwoordelik in ou laaie weggebêre is en publiseer 57 daarvan in sy sewende digbundel wat ʼn dekade ná die publikasie van apostroof (2010) verskyn. Die bundeltitel verwys egter nie net na konkrete laaie nie, maar ook na ou streke of gewoontes wat net nie afgeskud kan word nie. Olivier se terugkeer na die liefdesvers is dus ietwat voorspelbaar, maar die maniere waarop hy omgaan met sy voorkeur, wat baie maklik in geyktheid kan verval, is gevarieerd en boeiend. Die omslagontwerp steun hierdie idee deurdat ouer en nuwer objekte naas mekaar geplaas word, soos byvoorbeeld die tikmasjien teenoor die skootrekenaar.

In Freudiaanse terme is die liefde (eros) egter altyd in stryd met die dood (thanatos) wat ook deurgaans in die bundel teenwoordig is en herinner aan die elegiese verse in apostroof. Beide temas word in die bundel uitgebou deur aanverwante aspekte soos intimiteit (“nagstorting”), ontrouheid (“disseldons – bestek”), kuberliefde (“voorlopige scenario 3”), eensaamheid (“ontgogelde prins”), veroudering (“aanhef 1”), verganklikheid (“by ʼn foto”), nostalgie (“staning bokant levubu”) en afskeid (“welwetende”) in eksperimentele kwatryne, sonnette, villanelles, koeplette, ballades en vrye verse te ondersoek.

Die motto voorin die bundel is die twee slotreëls uit die Nederlandse digter Esther Jansma se vers “Schaduw” in Alles is nieuw (2005):

– al dat schuim, al dat verdwijnen
in onze hoofden van wie er niet zijn

Jansma se vers handel oor die ontkenning van die dood omdat gestorwenes deur middel van herinneringe weer “lewend” gemaak kan word. Herinneringe is egter net mentale nabootsings en dus bly die onderwerp daarvan altyd abstrak en buite bereik. In ou laaie word die digkuns dikwels ingespan om geheueverlies teen te werk:

ek bêre dit alles in die vers vir jare
later: ʼn klein stukkie, ʼn oomblik, ʼn kier
in die onsekerheid (p. 8)

en:

noudat jy weg is, loop ek rond tot die papier
toe gewapen, bang dat ek iets vergeet, iets
misloop, dat iets opduik en weer wegraak voor
ek dit onthou, angstig om verlies te verhoed (p. 27)

Onbereikbaarheid en onvervuldheid vind voorts ook neerslag in verse wat handel oor die verhoudings tussen mense wat geografies van mekaar verwyderd en op tegnologie aangewese is om ʼn verhouding in stand te probeer hou. Die siklus “oorstuur” (p. 47) bestaan uit 14 verse wat handel oor ʼn sodanige verhouding tussen ʼn man en ʼn getroude vrou. Die titel van die siklus verwys enersyds na die stuur van videomateriaal en boodskappe via Skype en andersyds na die onderliggende ontsteltenis van die man wat voyeuragtig alles gadeslaan wat die vrou aan die ander kant van die skerm doen, sonder om werklik deel van haar lewe te wees. Die siklus word ingelui met ʼn verwysing na Rodgers en Hammerstein se lied “Hello, young lovers” uit die 1951-musiekblyspel The King and I sowel as ʼn boodskap: “vir brian en vir rima: dat sy geluk mag hou”. Beide die verwysing en boodskap impliseer dat die man die gelukkige een is om die vrou te mag ken – selfs al bly sy buite fisieke bereik.

Ook die digkuns blyk soms buite bereik te bly soos in die eerste gedig in die siklus (opgedra aan Joan Hambidge) gesien kan word:

[i] loading

[vir joan]

Poësie was nog altyd
niks meer as virtuele werklikheid

nie: deur ʼn spieël in ʼn raaisel
ʼn skerm waardeur wat jy verraai wil

sien, gestalte kry maar ook weer net-net
nie – wanneer jy dink dat jy dit het

verdwyn dit iewers op ʼn kuberstraat
lees maar er bestaat niet wat er staat

is die graffito teen die mure
van gedigte uitgetik as dure

les. wees bedag onthou dis ʼn wit
vlokkie skuim wat rondom die woorde sit

ns.
lees maar [mene, mene, tekel …] – daar staan
nie wat daar bestaan nie [of: nie bestaan
nie] – deser en gene algar hoe hekel
die digter dit waarop die verse slaan

Nóg ʼn vers wat met die tema van onbereikbaarheid en afstand in ʼn verhouding geassosieer kan word, is “redding – variasies” (p. 83) waarin dieselfde situasie vanuit twee perspektiewe beskou word. Aan die een kant is daar die man wat gestrand is op ʼn eiland as metafoor van eensaamheid terwyl ʼn vrou hom probeer red, waarby gebruik gemaak word van die metafoor van ʼn reddingsoperasie in ʼn mynskag. Hoewel die poëtiese dialoog slim geskryf is, raak dit hier met tye te uitgesponne.

Die intertekstuele vers “ingebed” (p. 69) verwys na die bekende verhouding tussen die Franse non Heloïse en die filosoof Peter Abelard gedurende die Middeleeue. Dit roep ook onwillekeurig die onderskeie gelyknamige verse van N.P. van Wyk Louw en Sheila Cussons op wat weereens sinspeel op ʼn liefde gekleur deur onbereikbaarheid en onvervuldheid. Die koeplet “die digter hét geen verbeelding nie dis die troos: elke lies / elke wang elke jy elke dy is outobiografies” sinspeel op die idee dat die digter (dit wil sê Olivier) sigself outobiografies in verse kan inskryf. Dit lei tot die versoeking om die verse in die bundel vanuit ʼn heel ander perspektief te beskou. Aansluitend by hierdie outobiografiese identiteitskwessie is die vers “aanhef 2” (p. 2):

ek weet nie meer hoe elke hef-aan in die stemvurk steek nie.
weet nie meer wie is “ek” of “jy” nie.

[…]

ek wonder ook of verse anders lyk, klink, gelees sou
word wanneer die “ek” verander in ʼn “jy”; of “haar” vir “jou”
geskryf sal staan. is dit verskillend as i.p.v. “sy”
die voorwerp van die vers by ʼn hersiening skielik “hy”
gaan heet?

In die vers word die vloeibaarheid van die identiteite van sprekers en aangesprokenes belig. Hierdie insig beteken dat die digter die verse in der waarheid ontsluit vir alternatiewe interpretasies en selfs seksualiteite soos in die interaksie tussen twee vroue in “a fool for love” (p. 42) geïllustreer word. Dit gee aan die gedigte ʼn soort universaliteit wat herinner aan die “dubbelloop-bestaan” in “disseldons – bestek” (p. 66) met aan “die eenkant dit waarmee jy jouself bedrieg […] / en aan die anderkant jou hart [waaroor jy lieg]”.

Hoewel ou laaie nie noodwendig as ʼn laatwerk bestempel kan word nie, staan sommige verse wel in die teken van ʼn laatstyl – veral waar daar verwysing na veroudering is. Voor die hand liggende metafore van herfs en winter (pp. 1, 12, 31, 95) as verteenwoordigend van ʼn verloopte lewe is soos ʼn silwer draad deur die bundel verweef en dui op ʼn bewustheid van veroudering en al die aspekte wat daarmee gepaardgaan, soos byvoorbeeld in “die onbegrip wat ook hier witter / elke oggend staan. verstom oor hoe swaar die brose / ingekleurde blare van ʼn geleefde lewe weeg” (p. 1); “jou kop hier digby my waar grys / soos veraf watervoëls in jou slape sit” (p. 38); en “ek het gewonder oor die hoe van my lyf / vir jare afgesonder van die bedryf” (p. 52).

Dit is opvallend hoeveel geykte beeldspraak in sommige verse voorkom, maar dikwels blyk dit dat die digter hiervan bewus is en dit selfs doelbewus inspan om die atmosfeer van vergange liefdesverse weer vir ʼn moderne lesersgehoor op te roep en toeganklik te maak. Voorbeelde hiervan sluit in “ons pluk die dag versigtig soos rose” (p. 8); “die dag wat weggesink / het in die see” (p. 11); “my hart loop oor stuwalle” (p. 25); “wolkies watte” (p. 38); “wat die oog nie sien nie kan die hart nie deer nie” (p. 94); en “hy sien om hom lê die aarde woes en leeg” (p. 98). Daar is selfs ʼn gedig met die titel “geyk” (p. 90) waarvan die clichés inderdaad nostalgie by hierdie leser gewek het. In ʼn ongetitelde gedig (pp. 26-27) word meestal ouer Afrikaanse woorde doelbewus aan die vergetelheid ontruk: “verkneuter”, “aai”, “strengel”, “tintel”, en “du” om maar ʼn paar te noem – die digter bieg immers self dat sig uit die “oude doos” (pp. 5 & 108) is.

In die digbundel is daar ook heelwat intertekstuele verwysings na musiek (David Kramer, Buffy Sainte-Marie, Leonard Cohen), die visuele kuns (Andrew Verster) en ander digters (Wiel Kusters, Henry Wadsworth Longfellow, Richard Church, Pablo Neruda, Martinus Nijhoff). Veral subtiele verwysings na bekende werke van Afrikaanse digters val op: “diep riviere die donker stroom” (p. 29) (Eugène Marais); “vreemde liefde” (p. 50) (I.D. du Plessis); en “mot en die kers” (p. 79) (C.J. Langenhoven). Met hierdie verwysings tree Olivier in gesprek met ʼn breë spektrum internasionale en Suid-Afrikaanse kunstenaars en digters wat aan die verse ʼn meer gelaagde betekenis gee. Terselfdertyd word haas vergete kunsartefakte na die voorgrond gebring.

ou laaie is ʼn waardevolle toevoeging tot die Afrikaanse poësie en getuig van Fanie Olivier se bedrewenheid as digter van veral die optimistiese liefdesvers gesetel in nugter realiteite wat die botoon voer soos verwoord in ʼn ongetitelde vers (p. 96) waar thanatos en eros vir oulaas ontmoet:

wanneer ek gaan net dit:
diep diep onder waar die soetste water lê
die eerste die begin van al die diepste sê
wat mens kan kry
daar in die mooiste sagste wit
is jy