Posts Tagged ‘T.T Cloete’

Nini Bennett. Ligdraers

Thursday, June 4th, 2020

 

 

Of dit gloeiwurms in grotte is … of vonkende plankton wat soos ’n sterrehemel onder die seewaters skyn; of die silwer borduurwerk om ’n vis se romp; of die nederige vuurvlieg met ’n flitsie in sy stert: bioluminesente lewe is verstommend, oeroud, en beskik oor gesofistikeerde sein- en kommunikasiestelsels. Skrikwekkend futuristies.

Die lampie van die Photurus-vuurvliegie is bedek met skubbe wat ’n geriffelde patroon vorm, amper soos dakteëls wat oor mekaar geplaas is. En tog laat dit die lamp byna 50 persent helderder skyn as wat dit die geval sou gewees het as die skubbe plat gelê het. Gepraat van biomimese – of die mens se nabootsing van biologiese verskynsels in die vervaardiging van produkte en tegnologie: hierdie ‘ontwerp’ van die vuurvlieg se lamp word gebruik om ligemissiediodes (LED’s) doeltreffender te maak. Wetenskaplikes het LED’s bedek met ’n geriffelde oppervlak wat soortgelyk is aan dié van die vuurvliegie se lampie. Die gevolg was dat die LED’s tot 55 persent meer lig uitgestraal het. Haas ongelooflik!

Beide Aristoteles en die Romeinse filosoof Pliny het verwys na vermolmde hout wat “’n gloed afgee”. Eers ’n paar eeue later het dié magiese verskynsel, gloeiwurms, ’n naam gekry, naamlik bioluminesensie. Dit verwys na lewende organismes soos marienediere, byvoorbeeld jellievisse, fungi, mikro-organismes, fosfor in ’n seesoom, bakterieë en insekte wat self lig kan vervaardig. By ’n vuurvlieg, byvoorbeeld, dien die ensieme, lusifirien en lusiferasie in die kewer se buik as katalisators wat in die teenwoordigheid van suurstof en water (vog) reageer om lig te vorm.

Lank voor die implementering van veiligheidsligte in myne, het myners bottels vol vuurvlieë gedra om hul omgewing te verlig. Interessant genoeg dien die lampies wat ligdraende organismes dra, min of meer dieselfde doel as by die mens, wat lig kunsmatig moet vervaardig. ’n Bioluminesente organisme straal (of flikker) lig óf as deel van hulle kamoeflering en mimikrie; óf om alarm te maak teen gevaar, byvoorbeeld predatore; óf om te dien as lokmiddel (vir prooi); óf om as deel van reproduksie hulle maats te lok of te herken.

 

 

Bioluminesensie het al menige digter geïnspireer; veral die vuurvlieg word as magiese wese verbeeld. Daar is ook digters wat ’n meer wetenskaplike beskouing rondom hierdie ligdraers verwoord. In “Swanger vrou” skets Jonker die herinnering van ’n betowerende jeug teenoor die ontluistering en onthutsende werklikheid van swangerskap, strofes 3 en 4:

.

Nòg singend vliesrooi ons bloedlied,

ek en my gister,

my gister hang onder my hart,

my kalkoentjie, my wiegende wêreld,

en my hart wat sing soos ‘n besie,

my besie-hart sing soos ‘n besie;

maar riool o riool,

my nageslag lê in die water.

.

Ek speel ek is bly:

kyk wáár spat die vuurvlieg!

die maanskyf, ‘n nat snoet wat beef –

maar met die môre, die hinkende vroedvrou

koulik en grys op die skuiwende heuwels,

stoot ek jou uit deur die kors in die daglig,

o treurende uil, groot uil van die daglig,

los van my skoot maar besmeer

met my trane besmeer

en besmet met verdriet.

.

Ook in Marlise Joubert se vers, “Waterberge”, word die allure van ’n mooi jeugherinnering aan die hand van ’n vuurvlieg verbeeld, strofes 3-4:

.

dis nie ’n taal uit my Boland se berge nie

nog minder ’n taal van die San of ’n kind uit die Karoo

dis ’n anderste wartaal gekruisig in die bloed

wat uit die Waterberge val

’n donker rivier deur jou lyf laat reën

waar die vreemdeling geen weerkaatsing vind

geen afbeelding wat roer

tensy jy die vuur verstaan dat elke vlam

soos ’n witbasblom sy eie musica sacra straal –

.

ek reis soms terug op ’n oggend soos nou

met die Stabat Mater drywend agterna

ek steek gemaklik weer lanterns aan

vlieg geluidloos soos ’n vuurvlieg deur die veld

 

 

In Johann Lodewyk Marais se bundel, In die bloute, word ’n inkvis dubbelduidig en enersyds as Ars poëtikale siening, en andersyds as bioluminesente verskynsel voorgestel:

.

Die inkvis word in die treilnet

van die woord harteloos gevang.

Swyg sou nie onvanpas wees nie:

jou sien en weet bra sonder nut.

Maar met die diefstal van sy ink

bring jy hom meteens aan die lig.

.

Ook Johann de Lange bring in sy bundel, Weerlig van die ongeloof, die intelligente inkvis in verband met taal en die vermoë om te kommunikeer.

.

Die inkvis is ’n geisja

wat ligvoets dans oor koraal,

verwissel vlug kimono’s

in ’n ondersese taal.

.

Ongeag die invalshoek – mities, magies of wetenskaplik – dit is duidelik dat digters die bioluminesente vermoëns van organismes bedig as tipe seintaal of kommunikasie, en ek haal aan uit Cloete se Karnaval en Lent:

.

my insekte kan mekaar van ver roep

in die nag mekaar ruik

mekaar opspoor met feromoon

sonder radio of telefoon

van ver af in die donker

gloei die koue geel lig van vuurvliegies

en gloeiwurms morse vir mekaar . . .

 

 

 Verwysings:

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Bioluminescence#:~:text=Bioluminescence%20is%20the%20production%20and,terrestrial%20arthropod%20such%20as%20fireflies.

https://www.jw.org/af/biblioteek/tydskrifte/g201402/lampie-photuris-vuurvliegie/

Cloete, T.T. 2014. Karnaval en Lent. Kaapstad: Tafelberg.

De Lange, J. 2010. Weerlig van die ongeloof. Pretoria: Protea Boekehus.

Jonker, I. 1963. Rook en oker. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.

Joubert, M. 2007. Passies en passasies. Pretoria: Protea Boekhuis.

Marais, J.L. 2012. In die bloute. Pretoria: Cordis Trust Publikasies.

 

 

Hannalie Taute. Tussen die son en die maan vind ek woorde.

Sunday, May 4th, 2014

trugtaal – TT Cloete

 die taal is altyd ʼn seisoen en meer agter

die toestand waaruit die woorde

ontstaan het

die son is sagter

as hy afgekoel sit in die noorde

en verste tot sy keerpunt gegaan het

Ek open met hierdie gedig omdat ek so lanklaas iets vir Versindaba geskryf het.  Terloops baie geluk met die 5de verjaarsdag.  Ek voel nogsteeds ge-eerd om deel te wees van hierdie blad, maar wonder soms wat doen ek nou eintlik hier?  Het ek werklik iets om te bied?  Wat ek wel weet is danksy hierdie geleentheid het ek alreeds so baie geleer en ontdek.  Dit het my innerlike swerftog op soek na woorde verbreed. Dankie Marlise vir die geleentheid.

Die soeke en muse vir iets om met julle te deel het my vir n ruk verlaat, tot ek haar weer gevind het in Jeanette Winterson se boek: “Why be happy when you could be normal?  Daar lees ek van die eerste “recorded poem in the English language”:

“The more I read the more I fought against the assumption that literature is for the minority – of a particular education or class.  Books were my birthright too.  I will not forget my excitement at discovering that the earliest recorded poem in the English language was composed by a herdsman in Whitby around AD 680 (‘Caedmon’s Hymn’) when St Hilda was the abbess of Whitby Abbey.

Imagine it…a woman in charge and an illiterate cowhand making a poem of such great beauty that educated monks wrote it down and told it to visitors and pilgrims.

It is a lovely story – Caedmon would rather be with the cows than with people, and he doesn’t know any poetry or songs, and so at the end of the feasts in abbey, when all are invited to sing or recite, Caedmon always rushes back to the cows where he can be on his own.  But that night, an angel comes and tells him to sing – if he can sing to the cows, he can sing to the angel.  Caedmon says sadly that he doesn’t know any songs, but the angel tells him to sing one anyway – about the creation of the world.  And Caedmon opens his mouth and there is the song.  (Have a look at an early account of this in Bede:  History of the English Church and Peoples.)” Bladsy 143 uit die boek “Why be happy when you could be normal” Deur Jeanette Winterson

Ek het nooit erg gehad aan geskiedenis, maar deesdae verloor ek myself in die geskiedenis oor borduurwerk.  Die boek: The Subversive Stitch deur Roszika Parker, is skerelik die mees insig-gewende boek wat ek tot dusver gelees het oor die onderwerp.   Een kunstenaar wat kuns, borduurwerk en poesië kombineer is Jean Arp.

“Jean Arp’s contribution to the first issue of the magazine Dada in July 1917 was an embroidery, but a poem Arp wrote reveals that he valued embroidery not for its qualities as an artistic medium but for its stereotypical associations with intuition, feeling and above all with nature.  The long poem called The Spider Embroiders ends with these lines:

“Embroidery is more natural than oil painting, the swallows are embroidering the sky for thousands of centuries, there is no such thing as applied art.” (Bladsy 191 uit die boek: “The Subversive Stitch” deur Rozsika Parker.)

“Orde: Arachnae” Borduurwerk op rubber/binneband en doillie 2013

Ek leer ook van Sonia Trek Delaunay se werk.  Sy het ondermeer ‘robe poeme’ gemaak.  Dit klink so mooi! “Poem-dresses”. Gedig-rokke. Rok gedigte.

III KUNSTENAARS – T.T Cloete

Party is toegelaat om dieper

af te luister, dieper te kyk en te sien,

dieper te tas, Sophokles die Griek,

Job die Jood en Dawid in ʼn klein uithoekie

van ʼn afgeleë streek, Dante wat slegs drie

vlakke van ʼn oneindige aantal verdiepings

mog loop, Michelangelo, Rembrandt, ander genieë,

Milton; in ʼn roman, in ʼn gedig, ʼn tragedie

Of klug – Hy lag nie openbarend hardop nie –

fragmentaries in keramiekskerwe tref ons Hom hier

En daar, in ʼn haikoe, in ʼn vers, ʼn sonate of lied,

groter en kleiner beelde, stukkies fresco, stukkie vir

stukkie, in ʼn mosaïek;  meestal glad nie.

Om dieper te kyk? Hoe diep wil mens kyk? Ons kyk deesdae baie na die maan en die sterre.

“The medieval mind loved the idea of mutability and everything happening chaotic and misunderstood under the sphere of the moon.  When we look up at the sky and the stars we imagine we are looking out at the universe.  The medieval mind imagined itself as looking in – that Earth was a seedy outpost, Mrs Winterson’s cosmic dustbin – and that the centre was – well, at the centre – the nucleus of God’s order proceeding from love.

I like that order should proceed from love.”

(Bladsy 145 uit Jeanette Winterson se boek: “Why be happy when you could be normal”)

“A match made in heaven” Borduurwerk op rubber/binneband en gevonde foto.

 

  •