Posts Tagged ‘Tom Waits’

Nini Bennett. Poësie en kontemporêre musiek: Van Koos du Plessis tot Danie du Toit

Tuesday, June 14th, 2022

 

 

Baie digters is moedeloos wanneer hulle hul tantième-state ontvang – en dan is daar die blitsverkopers van poësie soos die hoofsanger, Danie du Toit van die alternatiewe rock-groep, Spoegwolf wat onlangs sy derde digbundel bekendgestel het. Dit lyk of Du Toit elke jaar ’n bundel selfpubliseer: Warmer voor die tuimeldroër (2020); Sterreval (2021) en Die tuin (2022).

Reeds in 2003 vra Elbie Adendorff in haar MA-verhandeling, Digdebute teen die millenniumwending: ’n polisistemiese ondersoek of die herstel van die poësiesisteem nie in die musieksisteem lê nie, aangesien poësie teen die millenniumwending reeds deel geword het van musiek. Sy verwys na die talle toonsettings van Afrikaanse gedigte in verskillende musiek- en subgenres, soos rock, ballades en die kunslied. Die wisselwerking tussen musiek en poësie het tot gevolg dat sangers ook as digters gereken word; daarom is die lirieke (of gedigte) van Koos du Plessis in Groot Verseboek en in Poskaarte: Beelde van die Afrikaanse poësie sedert 1960 opgeneem. Die ontsluiting van die kanon, om gevolglik ’n verbreding daarvan teweeg te bring, beteken dat daar kennis geneem word van alternatiewe vorme van poësie. Die herlewing van die Afrikaanse digkuns vind onder meer gestalte in rock, rap (kletsrym) en blues. Afgesien van toonsettings, het die ontwikkeling van die elektroniese media ’n legio nuwe bemarkbare kanale vir poësie geskep. Die Om te Breyten-projek met die liedjieskrywer, Anton Goosen en klankingenieur, Albert du Plessis het gelei tot gewilde CD’s wat pryse soos die SAMA- en die Geraas-toekennings verower het. Mondmusiek met Breyten se eie voorlesings is eweneens ’n groot treffer. Die verhoogproduksie en CD van Hans du Plessis se bundel, Innie skylte van die Jirre het ook ’n bydrae gelewer om dié poësie aan ’n groot leserspubliek bekend te stel. Dit is nou amper 20 jaar later en met die innovasie en nuwe moontlikhede wat die internet en sosiale media bied, het daar ondertussen ’n groter verdraagsaamheid en akkommodasie rondom poësie ontstaan, wat nie die resepsiepraktyke van die tradisionele hoofstroombundels navolg nie. Die literêre polisisteem omarm inderdaad die “nuwe poësie” wat Adendorff bepleit het: die gekanoniseerde digters en tekste wat in die sentrum staan, sowél as ongekanoniseerde digters en tekste op die periferie. Dit is juis hierdie dinamiese aard van die interaksie tussen die verskillende subsisteme wat die literêre sisteem laat voortleef.

Volgens Adendorff is die literêre polisisteem se hoofkomponente die bemarking, verspreiding, mediëring en die resepsie van bundels. Met mediëring is die rol van die media as verspreidingsinstansie belangrik, terwyl literêre kritiek (soos meegaande resensies) se rol is om die bundel aan die leser bekend te stel, te interpreteer, waardeer of selfs te bevorder. Die bemarkingspotensiaal van digbundels bly egter steeds ’n tameletjie, want digbundels is as ’n reël nie goeie verkopers nie. Iets wat uitgewers terdeë besef. Toast Coetzer het al twee dekades gelede bepleit dat die bemarking van Afrikaanse boeke minder “boekerig” moet wees.

Aan bemarkbare potensiaal ontbreek dit Danie du Toit nié. Menige digter sal hom waarskynlik die innoverende idees op sy webtuiste beny. Op sy webwerf verkoop hy sy eie handgeskrewe gedigte teen R3 000 stuk. Die voornemende koper kan sélf die onderwerp van die gedig kies en Du Toit stuur dan ’n digitale, handgeskrewe kopie. Poëtiese artefakte van die digter, soos brillappies met stukkies van sy poësie op, asook soortgelyke poësieplakkers, word te koop aangebied. Volgens Du Toit probeer hy om ’n gedig ’n dag te skryf.

 

 

’n Jaar gelede het Danie du Toit op die sosiale media aangekondig dat die verkope van sy eerste twee bundels reeds die 5 000 kerf verbygesteek het. Dit beteken in effek dat, voordat insetkoste afgetrek word, die digter teen R260 ’n bundel op daardie stadium reeds R1,3 miljoen uit bundelverkope verdien het – daar kan gespekuleer word wat die insetkoste was. Die bedrag het na alle waarskynlikheid intussen baie meer geraak.

In ’n onderhoud met Floris Groenewald op LitNet vertel Du Toit: “Dis ’n ongelooflike voorreg. Op skool skryf jy ’n gedig en as jy lucky is dan lees jou pel dit. Dan voel jy nou moer cool as hy sê dis nice. Nou kan jy ’n kamer kry met 400 mense om te luister daarna; dis net ’n privilege.” Die digter skryf al sedert sy skooldae gedigte en het vroeër sy verse via selfpublikasie vir sy intieme binnekring – vriende en familie – laat druk. Volgens Du Toit het skrywers soos JD Salinger, Ernest Hemingway en Deon Meyer ’n invloed op sy digkuns gehad. Wanneer dit kom by die stories ágter sy lirieke en gedigte, glo hy dat inspirasie oral gevind kan word.

Maar laat ons ook Du Toit se rock-loopbaan in perspektief plaas: min mense sal van my verskil as ek beweer dat hy homself die afgelope aantal jare onderskei het as een van die gewildste en produktiefste kunstenaars van sy era. Hy is ’n boorling van die Paarl, ’n ontvanger van die HB Thom-beurs, het ’n meestersgraad in geskiedenis in 2016 aan Stellenbosch-Universiteit verwerf en is tans met doktorale studie besig. Hy is ’n voormalige dosent aan dié universiteit. Sy skoon beeld en byna kinderlike reinheid staan uit tussen sy tydgenote. Vir hom is poësie ’n noodwendige uitvloeisel van sy rol as liedjieskrywer.

Toe Danie du Toit 8 jaar oud was, het hy en sy boetie, Moskou en sy beste vriend, Albert ’n band met die naam “Kosblik” gestig. Na hoërskool het die groep se naam verander na “Ysterkoei” en het hulle ’n paar liedjies opgeneem. Meer as 20 jaar later staan hierdie groep bekend as Spoegwolf, die eerste Afrikaanse band om die eerste plek op Apple Music se Suid-Afrikaanse ranglys te beklee. Spoegwolf spog met 8 albums en meer as 47 000 volgelinge op Facebook. Afrikaanse rockers blyk ’n fassinasie met Breyten Breytenbach se werk te hê, byvoorbeeld die sanger Jan Blohm se verhoognaam is gebore na aanleiding van “Jan Blom”, Breytenbach se pseudoniem vir sy bundel Lotus (1970). Blohm se liedjies “Groen trui” en “Breyten se brief” sinspeel ook op Breytenbach se oeuvre, al vorm dit nie noodwendig ’n intertekstuele spel met laasgenoemde digter se werk nie.

Die rekordsyfers in sy bundelverkope ten spyt, sien Du Toit homself nie as ’n digter nie. “Hierdie is nie gedigte nie; hierdie is ramblings …Ons wag nog vir die volgende digter”.

 

 

Afrikaanse sangers wat reeds digbundels gepubliseer het, is byvoorbeeld Valiant Swart met Toorwoorde roep my (Lapa, 2010) en Stef Kruger met Triptiek (Cordis Trust Publikasies, 2015). In haar gunstige resensie van Toorwoorde haal Joan Hambidge vir Danie Marais op die agterflap aan waar hy Swart vergelyk met Leonard Cohen. “Volgens hom [Marais] behoort Valiant Swart in Groot Verseboek as Cohen in die Norton Anthology of Poetry opgeneem is. Cohen was egter ’n bekroonde digter voor hy sanger geword het en waarskynlik een van die mees behendige liriekskrywers nóg. Swart is wel ’n beoefenaar van “rock ’n roll”-ballades en volgens Danie Marais het hy homself al in die kollektiewe bewussyn van die volk ingegrawe.” Hambidge wys egter op die verskille tussen genres en herinner die leser: “Wanneer ’n song of lied gebloemlees word, dan vra dit om digterlike inspeksie. Dan kyk ’n mens na die ryme, die metrum, die refreine, die beelde. Natuurlik is dit andersoortige, nee eerder, eiesoortige poësie. Wat met ander as song kan werk, werk nie noodwendig as poësie nie.” Hierdie hibriede soort musiekliriek/-poësie vind met ander woorde ten beste uitdrukking in musiek. Die vergestalting van Afrikaanse sangers se lirieke en gedigte vorm egter onmiskenbaar deel van ’n groter Gesamtkunstwerk. By die 2015-Woordfees het die lirieke/gedigte in Toorwoorde roep my ook visuele kuns geïnspireer: elf hoogaangeskrewe beeldende kunstenaars is gevra om Swart se digkuns in ’n verskeidenheid media te interpreteer. Hierdie uitgesoekte groep het bestaan uit Strijdom van der Merwe, Shany van den Berg, Ingrid Winterbach, Cobus van Bosch, Karlien de Villiers, Clare Menck, Vernon Swart, Jaco Sieberhagen, Peter van Straten, Dot Vermeulen en Anton Smit.

 

donker droom

 

will I go down in flames
will I drown in the rain
sal ek sink
as ek swem teen die stroom
as ek sing oor wat ek sien
as ek dink oor wat ek doen
as ek dobbel met die engel
in my donker droom
my donker droom

(Valiant Swart. Toorwoorde roep my, 2010)

 

Nog ’n voorbeeld is die rymkletser, Churchill Naudé met sy digbundel, Drol innie drinkwater (2020), waarin sommige lirieke van songs op sy albums, Kroeskop vol geraas (2015) en Kroesified (2018) gebundel is.

Koos Kombuis het sedert die laat 1980’s bekendheid verwerf as digter en later aweregse kultusfiguur saam met Johannes Kerkorrel tydens die Eet Kreef-beweging, wat teen die Nasionale Partybewind geprotesteer het. Hulle rol het iets in gemeen met die Woodstock-beweging in die VSA in die laat 1960’s en vroeg 1970’s.

Die talentvolle akademikus, Andries Bezuidenhout is natuurlik ook bekend as rocker, digter en skilder. Hy is die stem van die rock-groep Brixton Moord en Roof Orkes en het ’n aantal solo-albums in die mark. Hoewel dit ’n uiters subjektiewe stelling is, is hy waarskynlik die rock-musikant wat homself die beste gehandhaaf het as digter, insluitend die feit dat hy ’n MA-graad in Kreatiewe Skryfkuns voltooi het.

Dan is daar natuurlik Afrikaans se Bukowski – Gert Vlok Nel se debuutbundel, Om te lewe is onnatuurlik is bekroon met die Ingrid Jonker-prys. Hy gee ook albums uit met minimalistiese toonsettings van sy unieke oeuvre in Afrikaans.

Laastens, en omdat hulle werk dikwels in beide Nederlands en Afrikaans beskikbaar is: Herman van Veen en Stef Bos. Beide is liedskrywes in die Europese tradisie wat deur die Vlaams/Franse liedskrywer, Jacques Brel geïnspireer is. Iewers sedert die 1990’s het beide kunstenaars ’n Afrikaanse ondersteunersbasis ontwikkel – beide het natuurlik ’n goot gevolg in die Lae Lande.

Hierdie verskynsel is uiteraard internasionaal beter bekend en is op die spits gedryf toe Bob Dylan die Nobelprys in Letterkunde in 2016 ontvang het. Dit is aan hom toegeken vir sy bydrae tot die “Great American Songbook”. Hierdie toekenning was vir baie kommentators nie onverwags nie, veral as gevolg van die groot oeuvre wat Dylan oor dekades heen opgebou het, asook die invloed wat sy stem op ander ná hom gehad het. Dylan, soos ander tydgenote, se musiek vind iewers op die snyding tussen rock- en folk-musiek plaas. Wanneer daar na hom verwys word, is daar egter soortgelykes wat in dieselfde asem genoem word, soos Leonard Cohen, Paul Simon, Bruce Springsteen, Tom Waits, Joni Mitchell en Patti Smith. Behalwe vir Cohen en Simon is laasgenoemde voorbeelde van lirieke oor die tradisionele rock-narratief waarin daar dikwels verwys word na die versugtings en tribulasies van die werkersklas in die VSA.

Sou ’n mens die meer kontemporêre rock-musikante uit die indie-folk tradisie ondersoek, kan die name van Nick Cave, Damien Rice en Keaton Henson waarskynlik bygevoeg word tot die lys.

Die meeste fynproewers van poësie sal waarskynlik saamstem dat Leonard Cohen kop bo skouers staan bó ander liriekskrywers – en selfs diegene wat liriekkuns as ’n tipe digkuns negeer, moet Cohen meriete gee vir die poëtiese kwaliteit van sy werk.

 

The Goal

 

I can’t leave my house

Or answer the phone

I’m going down again

But I’m not alone

 

Settling at last

Accounts of the soul

This for the trash

That paid in full

 

As for the fall,

it began long ago

Can’t stop the rain

Can’t stop the snow

 

I sit in my chair

I look at the street

The neighbor returns

My smile of defeat

 

I move with the leaves

I shine with the chrome

I’m almost alive

I’m almost at home

 

No one to follow

And nothing to teach

Except that the goal

Falls short of the reach

 

(Leonard Cohen)

 

“The Goal” is ’n gedig wat met instrumentale dekor vir die eerste maal op 20 September 2019 op YouTube vertoon is. Wat natuurlik die vraag – en verwagting – na Leonard Cohen se postume album laat ontstaan het. En die meester het sy volgelinge nie teleurgestel nie: Thanks For The Dance is die laaste studio-album van dié Kanadese sanger en digter, en is vrygestel op 22 November 2019. Sy seun, Adam Cohen is die vervaardiger en het die CD liefdevol byeengebring met verwerkings van topmusikante soos Daniel Lanois, Damien Rice, Jennifer Warnes en Beck. Adam Cohen verdien al die akkolades wat na sy kant toe kom: as addendum tot You Want It Darker, bevat die album songs wat onmiskenbaar die Cohen-stempel dra – minder musiek, dalk, maar met ’n groter nadruk op die lirieke / poësie. Dit is een van Cohen se mees poëtiese albums nog.

Dit raak duidelik dat rockers, of sangers oor die algemeen, ’n andersoortige resepsie van hulle liriekkuns/digkuns as “gewone” digters kan verwag. Alhoewel die legendariese Jim Morrisson van die rock-groep, The Doors enkele digbundels tydens sy leeftyd gepubliseer het, het sy postume poësie steeds vir blitsverkope lank ná sy dood gesorg. Hierdie gedig tref in sy eenvoud en suiwer poëtiese segging:

 

And I came to you

for peace

And I came to you

for gold

And I came to you

for lies

And you gave me fever

& wisdom

& cries

of sorrow

& we’ll be here

the next day

the next day

&

tomorrow

 

(Uit: Wilderness, Volume 1)

 

 

 

Is Danie du Toit die voorste verkoper van Afrikaanse poësie? Waarskynlik. Volgens Gert Coetzer in Klyntji kan mens kan Du Toit se verse met Leonard Cohen se digbundel, The Book of Longing (2006) vergelyk. Du Toit is wel nie op Cohen se vlak nie, maar daar is strukturele ooreenkomste. Du Toit se verse getuig van ’n jeugdigheid; ’n eerlike of ‘rein’ aanslag; pogings tot surrealisme en ’n loslit-Afrikaans. Jeugdige, maar ongeleefde wyshede word aan die leser gebied as poësie. In al drie bundels is daar ’n verskeidenheid voorheen onbekende materiaal wat die bundels lyf gee en lewendig maak. Wat wel opmerklik is, is die herhaling van die temas van familie en grootword, liefde en vriendskap, verwysings na die Stellenbosch-omgewing, of geloofskwessies in heelparty gedigte wat die leeservaring op die lange duur laat vervaag in eenselwigheid.

In ’n artikel oor branding, of die vestiging van ’n digter se handelsmerk, moedig Gregory D. Welch selfvertroue by digters aan. Moenie bang of skaam wees nie, herhaal hy. En: jy as digter is jou eie grootste evangelis. Skep ’n reputasie. Inderdaad: die resepsiepraktyke van rockers soos Spoegwolf of Danie du Toit geskied heeltemal anders. Hy het onder meer ’n stewige en gewilde reputasie as musikant. Nêrens is enige van Du Toit se bundels onderwerp aan die beginsels van literêre kritiek nie, behalwe vir ’n kort leesoorsig deur Bibi Slippers, waarskynlik omdat dit selfpublikasie is, óf omdat die digter sy werk doelbewus onder die radar hou. Heel moontlik dig en selfpubliseer Du Toit voort sonder enige kontak met die literêre tradisie. Hierdie bundels is blitsverkopers danksy selfbemarking op Instagram, Facebook, Spoegwolf se amptelike webwerf, en deur word-of-mouth-bemarking. Du Toit doen ook voorlesings van sy poësie tydens vertonings, ’n tipe performance poetry waarin hy gebruik maak van musiek en persoonlike vertellings wat die verse in die bundels vergesel. Die woord “lesers” word vervang met “following” en “fans: ’n klomp bewonderaars wat gretig wag om hul held se nuwe digbundels te koop.

 

Thunderstruck

 

ons ry uit ’n vreemde dorp

Albert speel Thunderstruck

ses jaar terug het ons hierdie pad

met die droom van vandag gevat

dit reën, my oudste vriende, dit reën

en ek is nie meer heel nie

ek is vlees en bloed en die uitroep van die skare

my are is die drade en my hart pomp

by die luidsprekers uit

ons het gebid vir vandag

vir hierdie tyd

die reën teen die ruit, soos nog ’n gehoor

sit die wipers af, stop, laat ons hoor

vanaand as ons opstap, doen ons dit alles

van voor af maar beter

soos ’n man en ’n vrou wat lief is vir mekaar

en jaar na jaar bloeisels bloei tussen die merke

(blomme is net stilstaande vuurwerke)

this is it

this is what we hoped for

ons parkeer ons lewens hier

in die reën

langs die highway is die parkering verniet

maar ons tyd is nóg geleen

 

(Warmer voor die tuimeldroër, 2020)

 

Verwysings:

Du Toit, D. 2020. Warmer voor die tuimeldroër. Stellenbosch: Reënwolf PTY (Ltd).

Du Toit, D. 2021. Sterreval. Stellenbosch: Reënwolf PTY (Ltd).

Morrisson, J. 1988. Wilderness, Volume 1. New York: Vintage Books.

https://joanhambidge.blogspot.com/2013/01/valiant-swart-toorwoorde-roep-my-2010.html?m=1&fbclid=IwAR3L48mtaYbNYp6m0tjSgpp1-U4fvluBxqA8x_wDfbNi80En6ItJQi-FxdU

https://5dok.net/article/toekoms-afrikaanse-po%C3%ABsie-afrikaanse-po%C3%ABsieveld.1y9o74dy?fbclid=IwAR3f7XzxU4nXe4ir6p0FUHhXtO9A0HLuwDBcVAjScdEzvIqzV7AdOX1e4w0

https://bettermarketing.pub/how-to-harness-the-power-of-your-personal-brand-as-a-poet-4bbe5dbab500

https://www.matiemedia.org/reenwolf-russen-die-skape/?fbclid=IwAR1P1rGQuEmdwy49zr6Plnk5THlS3smoIB6hXhw6OPuADBpEY2SqvPuaI90

https://www.litnet.co.za/n-onderhoud-met-danie-du-toit-van-spoegwolf/?fbclid=IwAR15Af4yq6fXPTBL2gj8iSx-805tYsY92SebhruUkpgmpVZklA2um6EoAGo

https://maroelamedia.co.za/afrikaans/gedigte/luister-spoegwolf-se-danie-nou-ook-digter/?fbclid=IwAR1cfi4-VuSrNlGZhjGjVcAZrnWRFXAcDy9en4pO-WxrFmDp-4NwP88mzT8

https://diematie.com/2021/06/danie-du-toit-vertel-poesiestories/?fbclid=IwAR2Is9Hd7B3_jMTsQpVDlzRGuXGm2MsjO_tK8IMOw0EBfMssU_gZlQYJxbQ

 

Andries Bezuidenhout. Gedig of liriek, liriek of gedig?

Thursday, January 20th, 2011

Soms sukkel ek om te besluit of ʼn idee ʼn gedig of ʼn liriek moet word. Soms is dit eers die een en word later die ander. ʼn Baie goeie liriek sou ʼn gedig ook kon wees, maar met my is dit selde die geval, hoofsaaklik dalk omdat kwatryne met paarrym nogal oordadig kan wees. Die volgende is die eerste weergawe van die gedig van hierdie spesifieke idee, wat uit Tom Waits se “Soldier’s Things” gebore is, maar dit heeltemal wysig met ʼn ander konteks en ʼn besliste storielyn:

TESTAMENT
(Lees saam met Soldier’s Things van Tom Waits)

Bokse, koeverte, albums, leggers –
op jou instruksies hier laat aflaai.
Maak oop, pak uit, sorteer.
Ons wat met ʼn lewe se skrapnel
honger waters bootsmanloos navigeer
(ekskuseer die rym en melodrama, vriend).

Jy’s twee of drie op die strand,
Violet of Anna hou dop,
jou in die een oog, in die ander die see.
Skoolrapporte. Beste vordering, selde afwesig.
Ja, sure. In liggaam. Anders in gees.
Nou afwesig, vir altyd, vir goed.
Jikwit tennisspan, jy voor in die middel,
septer ʼn raket.
Tweede rugbyspan, melkbaarde hou aan balle vas.
Pro Patria-medalje, ongebeitsde stewels, baret,
pelotonfoto in Langa of Khayelitsha,
skote uit Ondangwa, pips, boshoed.
Ou identiteitsboek, nommer wat uitmond in 00 0,
staatsdiensgroen, pienk stempel, dié oorblufte portret
het in die 92-referendum gestem.
Varsitydas. Koshuispet.
T-hemp met the doors of culture and learning
wat somewhere over the rainbow sou oopgrendel.
Gradeplegtigheid in Bat Man-mondering.
Sjampanjeprop, spyskaart van een of ander dinee,
draft vir ʼn liefdesbrief,
dalk ʼn poging tot liriek of gedig.
Verseëlde maar verstreke government issue kondoom.
Vriende, óns, Marius, dis óns en jy
wat vir Vic Falls se sproei so lag,
oë wat op wha’ever by Voëlvry wag.

Dít alles, Marius, het jy vir ons nagelaat
en instruksies om dit ter aarde te bestel
by hierdie genommerde erf langs ander Van Wyks,
brandwagsipresse buite Wellington, Wes-Kaap, Afrika.
Wat de fok moet ons beitel in graniet,
“Hier rust Marius van Wyk niet”?
Anyway, jou testament beweer
jy’t vooruit vir die gat betaal.

Iemand laat uit Brisbane weet
die ooswind het jou as kom haal.

Ek het toe besluit om dit om te skakel in ʼn liriek vir die Brixton Moord & Roof Orkes, want my kop draai op die oomblik om nuwe lirieke vir ons volgende album. Na ʼn ernstige paneelklopsessie het dit in die volgende verander (Die stomme, wyle Marius se van moes ook sommer verander, ter wille van die ritme):

WAAR MARIUS VAN DER MERWE RUS

Koeverte, albums, leggers, ʼn boks –
op jou instruksies hier gelos.
Maak oop, pak uit, sif, sorteer,
ons wat deur jou skrapnel navigeer.

Hier’s jy twee of drie op die strand,
nog vas aan Violet of Anna se hand.
Skoolrapporte sê: Altyd daar gewees.
Ja, sure. In liggaam. Anders in gees.

Refrein:
Skerwe en flarde, wat bly oor
as jou borskas besluit om jou longe te versmoor,
foto’s, papiere, ʼn muntstuk vir die reis,
vir die gemantelde bootsman om rigting te wys?

Tweede rugbyspan hou balle vas,
melkbaarde, truie skoon gewas.
Jikwit tennisspan, jy heel voor –
die jaar toe jy jou bybel verloor.

Gradeplegtigheid, koshuispet,
Pro Patria-medalje, stewels, baret,
pelotonfoto in Khayelitsha of Langa,
boshoed, dear Johnny, skote uit Ondangwa.

Refrein

Ou ID boek wat eindig in 00 0,
staatsdiensgroen, die stempel onthul
jy’t in die laaste wit referendum gestem.
ʼn R5 noot en ʼn Parker pen.

T-hemp met the doors of culture and learning
wat over the rainbow lig sou bring.
Sjampanjeprop, spyskaart van ʼn pompous dinee,
draft vir ʼn liefdesbrief, ʼn gedig of twee.

Refrein

Verseëlde, verstreke government kondoom,
ʼn blaartjie gepars van jou daggaboom.
Vriende, óns, wat by Vic Falls lag,
oë wat op wha’ever by Voëlvry wag.

Jou testament wat in swart op wit bepaal
jy’t anyway vooruit vir die gat betaal.
Wat de fok moet ons beitel in graniet,
“Hier rust Marius van der Merwe niet”?

Op refrein se melodie:
Dít alles toe ons jou kratte oopmaak
en instruksies om dit hier ter aarde te laat
onder brandwagsipresse buite Pretoria
in ʼn genommerde erf langs jou ma en pa.

Maatskaplike werker stuur uit Brisbane nuus
vir jou as het die wind die rivier gekies.

Die melodie wat ek daarvoor geskryf het, is ʼn buierige drietyd, wat meestal tussen B mineur en G wissel, soms E mineur, my gunstelingakkoord. ʼn Lekker tranetrekker. As ons van Phoenix of Nashville was, sou dit ʼn uitstekende country tune kon maak. Ek sal dit hierdie week aan die band voorlê om te sien wat hulle daarmee wil aanvang. Baie keer maak ons veranderinge nadat ons dit ʼn paar keer tussen trom en baskitaar rondegemoker het. Die borskas wat die longe versmoor is dalk bietjie too much vir ʼn refrein.

ʼn Volgende stap sou natuurlik kon wees om van die ergste rymdwang ontslae te raak en dit weer in ʼn gedig te verander. Die liriek se einde werk vir my beter as die gedig s’n.

Die band se volgende gig, saam met Die See

Desmond Painter. November se ruiter in swart

Monday, November 1st, 2010
Barney Hoskyns se biografie van Tom Waits

Barney Hoskyns se biografie van Tom Waits

Dis al weer November. Sowat ‘n jaar gelede het ek Tony Hoagland se gedig ‘Reasons to Survive November’ op hierdie blog geplaas; gaan lees dit gerus weer, dit is ‘n fantastiese gedig! Laasjaar het ek rede gehad om so te voel: ‘November like a train wreck – / as if a locomotive made of cold / had hurtled out of Canada / and crashed into a million trees, / flaming the leaves, setting the woods on fire.’

Hierdie jaar is dinge darem ‘n bietjie rustiger… En tog kan ek nie help om op 1 November saam met Tom Waits te neurie nie (oftewel, saam met hom te grom en tjank nie):

 

no shadow no stars
no moon no cars
November
it only believes
in a pile of dead leaves
and a moon
that’s the color of bone
no prayers for November
to linger longer
stick your spoon in the wall
we’ll slaughter them all
November has tied me
to an old dead tree
get word to April
to rescue me
November’s cold chain

made of wet boots and rain
and shiny black ravens
on chimney smoke lanes
November seems odd
you’re my firing squad
November

with my hair slicked back
with carrion shellac
with the blood from a pheasant
and the bone from a hare
tied to the branches
of a roebuck stag
left to wave in the timber
like a buck shot flag

go away you rainsnout
go away blow your brains out
November

 

‘November’ het op Waits se CD ‘The Black Rider’ verskyn. Dit is ‘n wonderlike, waansinnige album, ‘n reeks ateljeeopnames deur Waits van musiek wat hy oorspronklik in 1990 in samewerking met Robert Wilson (veral bekend as regisseur van Philip Glass se ‘Einstein on the Beach’) en William Burroughs vir ‘n verhoogproduksie geskryf het. Jy kan ‘n fantastiese lewendige opname (tydens sy onlangse ‘Glitter & Doom’ toer opgeneem) van Waits se ‘November’ hier op Youtube hoor.

Andries Bezuidenhout. Amy Winehouse se digterlike stem

Tuesday, May 11th, 2010

Gister ʼn kopie van Agaat gaan soek (Michiel Heyns se vertaling), as afskeidsgeskenk vir ʼn Amerikaanse kollega wat na ʼn besoek van drie maande terugkeer Berkeley toe. Vind dit eers by die vierde boekwinkel, teen hierdie tyd al in Rosebank. Maak ʼn draai by die CD-winkel langsaan en koop ʼn kombinasie van opnames deur Arnold Schoenberg, Tom Waits en Amy Winehouse. Hoekom is ek opgewonde oor Amy Winehouse? Dalk omdat sy musikale substansie teruggesit het in pop. Dalk maar net haar verruklike beehive.

Luister gisteraand by die huis Schoenberg en onthou verlangs dat Milan Kundera al iets of wat oor hom kwytgeraak het. Vind The art of the novel op die rak en lees ʼn onderhoud met Kundera oor die musikale vorm in die roman, spesifiek polifoniese struktuur.

Ek wroeg die afgelope tyd oor stem (“voice”) in gedigte. ʼn Digterlike stem oefen jy soos ʼn sanger sy/haar stem oefen. Tom Waits het sy stem drasties verander. Amy Winehouse het die stem van ʼn vyftigjarige African American Motown-sangeres, maar die lirieke van die verdwaalde twintigerjarige wat sy is.

Kan ʼn mens, soos Pessoa, met verskillende stemme skryf? Kan jou stem soms grom, soos Tom Waits, of melodieus uit die maag trompetter, soos Amy Winehouse?

Is ʼn digterlike stem aangebore? Of kan jy dit soos ʼn instrument verfyn deur tegniek? En wat maak ʼn stem uniek?

Ek voel soos ʼn buikspreker. Dalk kan ʼn digbundel uit stemme bestaan wat mekaar polifonies weerspreek.

Andries Bezuidenhout. Tom Waits en die onderkant van die straat

Tuesday, March 16th, 2010
Barney Hoskyns se biografie van Tom Waits

Barney Hoskyns se biografie van Tom Waits

Gisteraand Crazy Heart gaan kyk, die fliek waarvoor Jeff Bridges die Oscar gewen het (dink ek, dis soms moeilik om op hoogte te bly as jy nie ʼn TV besit nie). Ek kan dit aanbeveel, veral as ʼn mens ʼn belangstelling in countrymusiek het. Na die tyd die laaste hoofstuk van Barney Hoskyns se biografie van Tom Waits gelees – Lowside of the Road: A life of Tom Waits. Ek kan dit aanbeveel. Ek het die dele oor die wisselwerking tussen poësie/letterkunde en musiek natuurlik interessant gevind. Waits het inspirasie uit die Beat movement van die 50s geput, iets vreemd in die konteks van die 70s toe hy begin optree het. Aanvanklik het baie van sy karakters geklink soos mense op Kerouac se bladsye. In die 90s het hy selfs saam met Burroughs aan projekte gewerk. Waar hy in die 70s ʼn anakronistiese lounge sanger uit die 50s was, het hy in die 80s en 90s nuwe klanke uit post-punk en hip hop omhels, deel gemaak van sy repertoire.

Die interessantste deel van die boek is egter Hoskyns se chirurgiese ontleding van hoe Tom Waits sy openbare persona konstrueer en die kere wanneer sy privaatlewe daarmee bots.

Hier’s ʼn link na Waits wat “Chocolate Jesus” opvoer op YouTube en ʼn uittreksel uit die liriek:

Don’t go to church on Sunday
Don’t get on my knees to pray
Don’t memorize the books of the Bible
I got my own special way
I know Jesus loves me
Maybe just a little bit more
I fall down on my knees every Sunday
At Zerelda Lee’s candy store
Well it’s got to be a chocolate Jesus
Make me feel good inside
Got to be a chocolate Jesus
Keep me satisfied…

Paul Riekert en Anton L’amour het al ‘n baie mooi cover daarvan gedoen.

Desmond Painter. Maak hiervan ‘n liedjie, Tom!

Monday, November 16th, 2009

Lees jy ooit ‘n gedig en dink: híérdie een moet gesing word? Sommige digters se verse leen hulle tot musiek. Ander s’n, soos dié van Ingrid Jonker, sméék as’t ware om gesing te word. Soms, as jy so ‘n gedig raaklees, het jy dalk selfs ‘n sanger en musikale styl in gedagte. Jy kan die lied al amper hoor. Tydens ‘n voordrag op Stellenbosch in 1994 het Hennie Aucamp byvoorbeeld in redelike detail verduidelik hoe hy Eugene Marais se ‘Skoppensboer’ gesing sou wou hoor; en as ek reg onthou, het hy gesuggereer wie volgens hom ‘n goeie vertolker sou wees.

Die gedig wat ek miskien meer as enige ander as ‘n lied wil hoor (wat ek eintlik alreeds kán hoor) is die Amerikaanse digter, Theodore Roethke, se ‘My papa’s waltz’. Terloops, ek moet noem dat ek hierdie gedig (of ‘n deel daarvan) die eerste keer raakgeloop het in ‘n wonderlike outobiografiese werk, Ernst van Heerden se Die ligtende trein; dit is myns insiens ‘n afgeskeepte boek in Afrikaans en beslis die moeite werd om te lees! Van Heerden skryf oor sy grootwordjare, sy reise, sy jare by Wits, die traumatiese verlies van sy bene en, les bes, enkele ontmoetings met Amerikaanse digters soos Roethke en ook e.e. cummings. ‘n Pragtige boek; lees dit gerus (weer). 

Hier is Roethke se gedig:

My Papa’s Waltz 

The whiskey on your breath
Could make a small boy dizzy;
But I hung on like death:
Such waltzing was not easy.

We romped until the pans
Slid from the kitchen shelf;
My mother’s countenance
Could not unfrown itself.

The hand that held my wrist
Was battered on one knuckle;
At every step you missed
My right ear scraped a buckle.

You beat time on my head
With a palm caked hard by dirt,
Then waltzed me off to bed
Still clinging to your shirt.
 

Roethke word veral bewonder vir sy natuurgedigte, maar wat ‘n wonderlike vers is hierdie nie! En watter aangrypende lied sou dit nie maak nie… Maar dan moet dit klink soos in my gedagtes. Niemand minder nie as Tom Waits is aan die stuur van sake, met sy geroeste stem wat aanleun teen ‘n lendelam klavier. Iewers in die agtergrond is daar dalk ‘n draaiorreltjie; of dalk ‘n temerige akkordion. Die perkussie is tuisgemaak: spykers in ‘n bottel, dronkerige stewels op ‘n houtvloer; so iets. Ja, jy moet hulle kan hoor wáls, vader en seun, terwyl die hele huis wankel.  

Andries Bezuidenhout. ʼn Stukkie Tom Waits vir die depressiejare

Tuesday, June 9th, 2009

Ek het Saterdag ʼn trui gaan soek in Eastgate, maar kon nie een vind nie. Daar is nie meer gewone blou jeans of truie sonder zips en frille en brands nie. Ek dink ek word oud. Ek het wel opgelet dat die modeontwerpers teruggryp na temas uit die 1930s. Miskien sê dit iets oor die resessie – dalk binnekort ʼn depressie?

Tom Waits bly darem ʼn ongelooflike liriekskrywer. Hierdie kom uit “Yesterday is here” van sy plaat Frank’s Wild Years. Waits het dit saam met Kathleen Brennan geskryf. Ons het dit verlede Sondagaand op die Unhappy Hour gespeel. Ek hou van die manier hoe dit tydlyne koek en knoop.

If you want money in your pocket
and a top hat on your head
a hot meal on your table
and a blanket on your bed
well today is grey skies
tomorrow is tears
you’ll have to wait til yesterday is here

[…]

If you want to go
where the rainbows end
you’ll have to say goodbye
all our dreams come true
baby up ahead
and it’s out where your memories lie
well the road’s out before me
and the moon is shining bright
what I want you to remember
as I disappear tonight
today is grey skies
tomorrow’s tears
you’ll have to wait til yesterday is here

Soms wonder ek of ek soveel daarvan sou hou sonder die wysie. Ek sou dit dan waarskynlik nie opgemerk het nie. Die verwerking is eenvoudig, met net Waits se stem, kitaar, baskitaar en ‘n tamboeryn.