Posts Tagged ‘TT Cloete’

Alwyn Roux. ‘n Geskiedenis van literatuurwetenskap in Afrikaans

Friday, March 5th, 2021

 

Bestaan daar ‘n geskiedenis van literatuurwetenskap in Afrikaans? Tans is ek besig met die opstel van ‘n kurrikulum vir ‘n voorgraadse kursus in literatuurwetenskap in Afrikaans. As deel van die taak, lees ek die eerste hoofstuk van Terry Eagleton se Literary Theory: An Introduction (1996 [1983]), getiteld “The Rise of English”, sowel as die eerste hoofstuk van Peter Barry se Beginning Theory: An Introduction to Literary and Cultural Theory (2009 [1992]), getiteld “Theory before ‘theory’ – liberal humanism”.

Hierdie inleidende hoofstukke se fokusse is albei op die opkoms van  literatuurwetenskap in die Engelse literatuur, ‘n studieveld wat sover ek weet totaal ontbreek in die bestudering van Afrikaanse letterkunde. Barry (2009:11-15) kyk byvoorbeeld na “The history of English studies” deur aanvanklik in sy hoofstuk vrae te vra wat mens moet laat dink aan hoe die bestudering van Engels aanvanklik daar uitgesien het. Vrae sluit in:

“1. When do you think English was first taught as a degree subject in England?: was it 1428, 1528,1628, 1728, 1828, or 1928?

2. At which institution was English first taught as a degree subject in England?: was it Oxford University, Cambridge University, London University, Southampton University, or none of these?

[…]

6. In the early twentieth century women could take degree courses in England, but were not allowed to receive degrees. True or false?”

Ek wonder juis of iemand al gepoog het om soortgelyke vrae oor Afrikaans as vakgebied te beantwoord. Dit is algemene kennis dat D.F. Malherbe die eerste professor in Afrikaans was, maar hoe en wanneer het Afrikaans as ‘n vakgebied ontwikkel? Watter literators se werk sou mens kon gebruik ter illustrasie van die wyse waarop Afrikaanse letterkunde doseer is alvorens die opkoms van “literêre teorie”? Ek vermoed N.P. van Wyk Louw se versamelde prosa en A.P. Grové se studies oor die tegnieke van poësie is belangrike voorbeelde hiervan. Dan sal ‘n mens ook moet gaan kyk na die opkoms van literêre teorie in Suid-Afrika. Wanneer het literêre teorie hoogty gevier in Afrikaans? T.T. Cloete is beslis een van die sentrale rolspelers in die vestiging van literatuurwetenskap in Afrikaans, maar hoe verloop die geskiedenis? Mens sou ook kon gaan kyk na die opkoms van literatuurwetenskap-departemente aan Suid-Afrikaanse universiteite en die literatuurwetenskap-kurrikula vergelyk met dié van Afrikaanse letterkunde en taalkunde. Mens sou natuurlik ook kon gaan kyk na talle ander akademici se werk in literatuurwetenskap, byvoorbeeld Cloete, Botha en Malan se Gids by die Literatuurstudie (1985), Heilna du Plooy se Verhaalteorie in die twintigste eeu (1985), André P. Brink se Vertelkunde: ‘n Inleiding tot die lees van verhalende tekste (1987), Joan Hambidge se Postmodernisme (1995), Marisa Keuris se Die dramateks (1996) en Chris van der Merwe en Hein Viljoen se Alkant Olifant (1998). (Ek het so pas ook Joan Hambidge se lemma oor literatuurwetenskap op Literêre terme en teorieë se webblad afgekom, wat ‘n sinvolle plek is om verskillende skole binnekant die literatuurwetenskap te bespied, asook om die vraag na wat die literatuurwetenskap nou eintlik is te beantwoord.)

 

Mens sal ook moet gaan kyk na die totstanding van Tydskrif vir Literatuurwetenskap en die oprigting van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Algemene Literatuurwetenskap (SAVAL), wat nou as die Letterkundeassosiasie van Suid-Afrika (LASA) bekendstaan.  Dalk kan onderhoude met belanghebbendes soos Marianne de Jong en Andries Oliphant gevoer word om die prentjie vollediger in te kleur.

Dan sit mens ook met die gegewe dat meeste literatuurwetenskap-departmente na afloop van die nuwe bedeling saamgesmelt het met verskillende taaldepartemente aan Suid-Afrikaanse universiteite. Lateraan ook met die wegval van Afrikaanse departemente by talle Suid-Afrikaanse universiteite. Vandag weer met die privatisering van Afrikaanse universiteite. Is laasgenoemde ‘n etiese uitkoms vir die oorlewing en oorlewering van Afrikaanse literatuurstudies en/of literatuurwetenskap in Afrikaans?

Vandag is daar ook baie nuwe tendense deel van literatuurwetenskap, wat reeds op vernuftige wyses geïntegreer is in die Afrikaanse letterkunde, byvoorbeeld Susan Smith en Susan Meyer se (onderskeie) artikels oor nuwe materialisme en die objek-geörienteerde ontologie en Etienne van Heerden se roman Die biblioteek aan die einde van die wêreld (2019), wat as ‘n gids gelees kan word by gesprekke oor dekolonisasie.

Dit is nodig om bestek te neem oor die verlede, hede en toekoms van literatuurwetenskap in Afrikaans, hoe dié veld vergelyk met dié van Afrikaanse letterkunde en taalkunde, en hoe ons vandag by literatuurwetenskap in Afrikaans kan baat vind, indien enigsins.

Bernard Odendaal. “raar maak waar”

Monday, May 30th, 2016

raar maak waar

aan wyle ttc

 

waarneem maak kwarke waar

en leptone

wat niks en nêrens was iets hier of daar

 

donkerver sterre   sterspirale  sterrestelseltrosse ontketen glans en al

’n lig-

palimpses

wanneer ’n ruimteteleskoop se prakseerpupil

skoon staar

van nou tot toet op toet

 

doofpotstil

is beethoven sonder sy gehoor

in konsertsale   sy polifone

geluid elektrochemies onbewoë tot vol gemoed

die lied van riete   gebroke ruiswind   faal

sonder luister

sonder gerugmaak in ’n gedig

 

tree liefde nie uit ons in die bres

nie word gemis nie geheel nie tot paar gesin gemeenskap nie getransendeer nie

die uitsoekroos

word oën-skynlik eers iets wonderskoons

moet hom sy welriekendheid aan ’n neus getroos

 

bly godpartikels wiskundig onvermoed

dan word die knal van krag tot dinge nie gekloon

nie in ’n megaversnellertonnel gesimuleer nie

sonder ons modelle raak ons dalk ’n multiversum byster

 

aldagwonders word gewaar

in rare lewens van somtyds meer as neëntig jaar

 

(c) Bernard Odendaal / Mei 2016

 

 

In memoriam: T.T. Cloete (31.05.1924 – 29.07.2015)

Wednesday, July 29th, 2015

Dit is met absolute leedwese dat ons moet bekend maak dat T.T. Cloete, een van Afrikaanse se mees geliefde digters, vanoggend in die ouderdom van 91 oorlede is. Volgens Johan van Zyl, woordvoerder van die Noordwes-Universiteit se Potchefstroom-kampus, is die digter Sondag reeds in die Mooimed-hospitaal opgeneem en is hy vanoggend aan natuurlike oorsake oorlede.

Prof. Theunis Theodorus Cloete was nie net as bekroonde digter bekend nie, maar ook as Bybelvertaler, letterkundige en wetenskaplike navorser wat lank verbonde was aan die Noordwes-Universiteit se Potchefstroom-kampus se skool vir tale en skryfkuns.

Tydens ‘n onlangse onderhoud met Marlies Taljard, het die digter hom soos volg uitgelaat oor die digkuns: “Die probleem van gedigte skryf, is dat die gedig jou oorweldig. Soos Sheila Cussons en MER, Shakeseare en Schiller, en talle en talle digters vertel, jy kies nie die gedig nie, die gedig kies jou. Dieselfde gebeur ook maar met die leek: gedagtes, emosies, ens. kom hoofsaaklik onwillekeurig en onbeheers by elkeen van ons op, ook by die straatveër; net, by die digter kom dit in ‘n bepaalde struktuur op. Ek haal Jan Swanepoel graag aan: ‘n gedig word nie beplan nie maar as hy klaar is, het hy ‘n plan. Gedigte daag soms teen jou sin op, as geskenk, en ‘n mens gooi nie ‘n geskenk weg nie, jy publiseer dit, want die gedig daag by jou op ter wille van iemand anders. Ek het dit pobeer duidelik maak in Die Ander Een is Ek. ‘n Mens skryf nie gedigte ter wille van jouself nie. Jy is dus ‘n medium, ‘n tussenganger, en jy moet die gedig gehoorsaam. Shakespeare is die sekretaris van Hamlet, sê Nijhoff. Vir die oningewyde mag dit gek klink, maar dit is eg so. Ek kry teen my sin ‘n gedig in, wat dalk kan help om ander mense uit hulle voeë te ruk, soos dit jouself uit jou voeë ruk. Lewe liewer riskant as om elke dag donker op te staan, badkamer toe te gaan, aan te trek, werk toe te gaan, donker tuis te kom, te eet, te gaan slaap, en soos Bolero van Ravel elke keer weer voor te begin en aan te gaan in ‘n onstuitbare kringloop, dan af te tree, dood te gaan met ‘n muf brein en verskrompelde hart. Gedigte dwing ‘n mens tot stilstand.”

As huldeblyk plaas ons ook onderstaande gedig.

 

*

foto van vrou by die see 1966

 

geprofileer in ‘n diep leunstoel, bene gekruis,

afgetrokke en diep agteroor in ‘n strandhuis

sit sy in die vliesdun emulsie op dun karton

in ‘n wit bloes en broekpak by die venster in die lig

van die glansende see en geel wasige donsson

mymerend en byna deursigtig.

toe was sy nog veilig. hoe

veilig was sy toe

sy sit aandoenlik ingedagte en sereen

met die weerkaatsing in haar agteroorgesig

van die see sit sy in een hand ‘n skuins glas

vingers aan die pols van die ander een

hang bo die teetafelkleed. die vingerpunte tas

effe aan die bokhaarmateriaal. sy kyk dromerig

na haar vingers. die sigbare

stilte swyg. die oureool in haar hare

gloei sag. gevoelige vingerpunte van haar hand

hang tastend af aan haar geknakte pols hoog

bo die skerp stut van haar elmboog.

elders, ver, baie ver veraf elders doenig

is die kanker met ‘n ander iemand

wat sit in die vliesdun emulsie op dun karton

in ‘n broekpak by die venster in die lig

van die blink see en geel wasige donsson

dromerig mymerend en byna deursigtig

skimmig geskryf met lig

 

© TT Cloete (Uit: Onversadig, Tafelberg, 2011)

Wicus Luwes. Rysjoernaal

Saturday, May 16th, 2015

Daar is nog ‘n paar woorde in die pot oor. Skep vir jou. Daar behoort ook nog ‘n paar letters iewers rond te dryf as jy bereid is om ‘n bietjie te krap. Daar is rys in die klein potjie langsaan die vuur.

Rys, vleis en aartappels
Rys, woorde en letters
Rys, sinne en paragrawe
Rys, reis en ruis

 

ek berei ’n slaai voor die oë van my vader

ek berei ’n slaai voor die oë van my vader watse blare
vra hy watse gras watse klein groen kiewiete
krakeel daar onder in die vlei van lig en van genade
hy blaai deur die jare ’n wit servet om sy nek en tree met adel kuite
deur die toppe van wildemosterd waarin die blou kieriekoppe
van tarentale roer en die someravond bruin op die stellasie sit
en die horlosiegrasse afdraai in die stof
in hierdie kuil van skadu sê my pa en hef die skaal op in sy hande
sit die klein goue blaarvouer in die krip van die palmiet
te pierewiet vou my ook so o heer in u alsontsiende kroes
maak my soet hoor my dank laat hierdie groen kos geseënd wees
aan ons gees my pa eet blare my pa eet gras en praat in tale

(Uit Kaar deur Marlene van Niekerk.)

 

Die verlore kuns van rys maak
Is dit ‘n kuns om rys te maak? Die probleem met iets wat jy gereeld doen, is dat dit nie meer as ‘n kuns gesien word nie. Dit word die doodgewone. Dit is wel ‘n kuns vir die persoon wat nie weet hoe om rys gaar te maak nie. Rys vul die bord of word die basis waarop al die ander kos bedien word. Ons kry ‘n bietjie rys met elke happie kos in. So is dit ook met woorde.

 

ii ek

ek eet en drink die aarde

ek lyf haar daardeur in
neem haar so in besit

ek bevestig my afhanklikheid van haar

ek maak jolyt van my ondergang
deur die smaaklike Boerekosresepte
ons groot trotse kultuurbesit
ons Boerewors ons biltong
pannekoek koeksisters
en afval

ek reinig my
en gee die giftige oorskot
– voor sy my heelhuids terugvat –
aan die aarde terug

(Uit Karnaval en lent deur TT Cloete, bg gedig ‘n deel van “ dronk gedraai”. )

 

Wat is ‘n huis sonder ‘n moedertaal?
By die Universiteit van Kwazulu-Natal het hul een pot verwyder om sodoende ‘n groter gedeelte van die rys tussen die ander potjies te verdeel. In die kombuis praat die kokke daaroor dat hul moontlik ook ‘n pot kwyt gaan wees by die Universiteit van die Vrystaat en Noordwes se PUK-kampus. Die kokke is erg ontstoke oor hoe hul geliefde kombuistaal met minagting uit die vuur gehaal word. As die vleisvreters net sal besef dat daar genoeg rys vir al die potte is.

 

om rys te kook

resepte praat van
koppies meel en knippies sout
dit praat oor skil en druk
en knie en roer

resepte sê niks
oor skuurborsels en krapmerke
en handvatsels
wat blase brand nie

resepte sê niks oor wat alles
onherroeplik kan verander
in die tyd wat dit neem
om ‘n handvol rys gaar te maak nie

 

Gekookte Rys
250ml (1k) rou rys
1 liter (4k) water
5ml (1t) sout

1. Spoel die ryskorrels goed af in koue water.
2. Verhit die water tot kookpunt, voeg sout by en voeg dan rys stadig by terwyl water vinnig kook.
3. Kook 15 to 20 minute vinnig en gooi dan die water af deur ‘n vergiettes. Spoel die rys twee keer met koue water af.
4. Stoom die rys sowat ‘n uur in die vergiettes oor kokende water en roer dit af en toe met ‘n vurk om.

(Uit Kook en Geniet deur SJA de Villiers)

Hier is my woorde. Neem, eet, dink daaraan en weet dat dit opgedis word met jou keuse van rys, tjips of gemengde groente

 

“Please, sir, I want some more”

– Oliver Twist deur Charles Dickens

 

Bronne:
1. Cloete, T.T. Karnaval en lent. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers, 2014
2. de Villiers S.J.A. Kook en Geniet. Kaapstad: Human & Rousseau, 1992
3. van Niekerk, M. Kaar. Kaapstad: Human & Rousseau, 2013

Uitnodiging: Bydraes met betrekking tot T.T. Cloete vir Tydskrif vir Geesteswetenskappe

Wednesday, November 12th, 2014

 

T T Cloete het die mylpaal van 90 jaar op 31 Mei vanjaar bereik. Om hierdie besonderse geleentheid te vier, word beoog om volgende jaar (Junie 2015) bydraes oor Cloete in die Tydskrif vir Geesteswetenskappe byeen te bring.  Die redaksie nooi belangstellendes uit om bydraes voor te lê ter huldiging van Cloete se merkwaardige voortgesette produktiwiteit as denker en digter. Sedert die vorige huldiging van Cloete in hierdie tydskrif, in Desember 2009, het nog vier publikasies uit sy pen die lig gesien – Uit die wit lig van my land gesny, Onversadig, Die ander een is ek en Karnaval en Lent.

U is welkom om enige aspek van, of enige tydperk in die oeuvre van die digter te belig. U bydrae kan in die vorm van óf ’n wetenskaplike artikel óf ’n gedig wees. Laat ons asseblief teen middel Desember weet of u belang stel om ’n bydrae te lewer en wat die aard daarvan sal wees. Die sperdatum vir inlewering is 15 Februarie 2015, vir oorweging van publikasie in die tydskrif in Junie volgende jaar.

Prof Bernard Odendaal is die gasredakteur en alle navrae moet asseblief aan hom gerig word by Bernard.Odendaal@nwu.ac.za.

 

Ina Wolfaardt-Gräbe

Redakteur: Tydskrif vir Geesteswetenskappe

Julie 2014

 

 

Heilna du Plooy. Die mens leef nooit alleen nie

Tuesday, May 14th, 2013

Die ander een is ek – T.T. Cloete

 

Een van die maniere waarop ‘n leser toegang tot ‘n teks kry, is deur die soort teks te herken. Die leser weet dan hoe om die teks te benader en ook, in meerdere of mindere mate, wat om te verwag van die teks. Dit is immers een van die maniere waarop leeservaring en leesvermoë ontwikkel en uitbrei: mens lees ‘n nuwe soort teks en dan weet jy hoe lyk dit. Die basiese kennis van ‘n tekssoort stel mens ook in staat om die variasies daarop te kan verstaan. ‘n Gedig kan onderskei word van ‘n verhaal of ‘n  koerantberig en al kan al drie tekssoorte byvoorbeeld ‘n verhaal vertel, maak lesers die onderskeid moeiteloos en verstaan die bepaalde teks binne sy soort en die konvensies wat daardie soort kenmerk. Vir die ingeligte leser of enige leser met selfs net matige  leeservaring, dra die teks se soortlikheid op sigself betekenis en sekere oorgange en wendinge word verstaan omdat die verwagting bestaan dat die bepaalde soort teks op ‘n  bepaalde manier verloop. As jy ‘n sonnet lees, weet jy daar kom ‘n wending en die gedig hoef nie self die feit van die wending aan te kondig of te verduidelik nie.

Soms improviseer skrywers op tekssoorte en dan word die leser se ervaring van die soort teks uitgebrei. Daar kan ook heeltemal nuwe tekssoorte ontstaan en sommige improvisasies of vermengings van tekssoorte kan ingrypend vernuwend wees. So is parodieë dikwels ‘n sterk instrument tot vernuwing en dikwels ontstaan daar ‘n nuwe styl of ‘n nuwe genre op grond van eksperimente, aanpassings en hibridiserings van bestaande tekssoorte. Lesers is egter nie altyd dadelik gereed vir hierdie nuwe tekssoorte nie – Cervantes het waarskynlik nooit kon dink dat sy parodie op die ridderroman so lank en so volgehoue beroemd sal bly nie en waarskynlik het sy eerste lesers ook nie so gedink nie.

Die ander een is ek van T.T. Cloete is ‘n ongewone teks omdat die soort teks, die genre waartoe dit behoort nie eksplisiet en klinkklaar aangedui kan word nie. Die teks is enersyds eksperimenteel omdat die skrywer, soos baie ander skrywers tans doen, die grense oopgooi en vrylik van verskillende tekssoorte gebruik maak. Die sterk tematiese samehange in die teks toon egter dat die skrywer hierdie temas wou ondersoek met al die kennis en vermoë tot sy beskikking en dat hy hierdie oogmerk nastreef sonder om hom te veel te steur aan literêre of akademiese vereistes en merkers. En dit staan enige skrywer immers vry om so volgehoue ‘n selfopgelegde taak uit te voer soos die gees hom in ‘n bepaalde stadium van sy lewe lei. Umberto Eco het ‘n speurverhaal, ‘n historiese roman en ‘n filosofiese roman gekombineer met ‘n romanmatige ontginning van die semiotiek in Il noma della rosa (Die naam van die roos) en dié unieke teks, wat Eco self beskryf as ‘n collage van aanhalings, is hoogs leesbaar en herleesbaar.

Die skrywer kan egter ook die grens tussen literatuur of letterkunde en akademiese en filosofiese skryf oorskry en tekssoorte soos die outobiografie, vertellings, filosofiese besinning, literêr-teoretiese analise en interpretasie, intertekstuele gesprekke,  akademiese literêre debatte en gedigte in een boek saamgooi. En dit is wat T.T. Cloete, gevestigde en deurwinterde digter, skrywer en akademikus doen in Die ander een is ek. Die teks bevat ‘n besinning oor die essensies van ‘n lewe, van die temas wat in Cloete se poësie, maar ook in sy akademiese werk, sterk figureer en is afwisselend bespiegelend, verhalend, analities en interpretatief van aard.

Inderdaad is die boek nie maklik in ‘n vaste kategorie of genre in te pas nie. ‘n Poging om die boek te beskryf sal iets wees soos die volgende: Inhoudelik is dit ʼn vorm van besinnende lewensbeskrywing wat aansluit by die tradisie van “life writing” of egoliteratuur wat ‘n prominente genre in die kontemporêre literêre tradisie is, maar dit is beslis nie ‘n gewone outobiografie wat ʼn lewensverhaal vertel nie. Die ander een is ek is eerder ‘n beskrywing van en ‘n besinning oor ‘n intellektuele lewensreis waarin die skrywer kernomstandighede van sy eie lewe as uitgangspunt neem, maar dit dan objektiveer en tematiseer. Die skrywer besin oor hierdie temas in terme van sy eie besonder wye leeservaring wat uiteenlopende soorte tekste insluit. Hy verwys dikwels na die klassieke tekste van die Westerse beskawing, wat beroemde en minder bekende literêre, religieuse, filosofiese en wetenskaplike boeke uit verskillende historiese tydperke insluit. Mens sou byna kon praat van ‘n akademiese outobiografie of ‘n outobiografiese akademiese geskrif. In hierdie teks is Cloete, wat as ʼn vernuwende en eksperimentele digter bekend is, ook weer sterk vernuwend en dit op die rype ouderdom van 88 jaar. Dit op sigself maak van hierdie boek ʼn besondere dokument.

Die teks word aangebied in die formaat van afsonderlike essays waarin ‘n bepaalde onderwerp telkens as fokus gebruik word. Bepaalde temas ontwikkel egter regdeur die teks sodat die besinning oor lewe en dood, oor liggaamlikheid en veral oor kreatiwiteit as ‘n helende en lewensbehoudende aktiwiteit regdeur die manuskrip vanuit verskillende hoeke belig word. In die gang van die argumentasies word aandag gegee aan onderwerpe soos inlywing, transendering, selfvervreemding, selftransendering, gestes en aktualisering, wat toon dat dit hier werklik gaan om ʼn intellektuele gesprek hoewel dit vertrek vanaf persoonlike ervarings soos die dood van ʼn geliefde en liggaamlike gestremdheid.

Die manuskrip het ‘n taamlike akademiese voorkoms omdat dit netjies afgerond is met uitvoerige bibliografiese verwysings. Die uniekheid lê daarin dat persoonlike vertelling en akademiese gesprek bymekaarkom. Die grens tussen outobiografie, verhaal en akademiese skryfwerk word oorskry en hoekom nie? Wie is die hoofseun of hoofdogter van genres? Tekssoorte is konvensies wat oor tyd ontstaan en as kommunikatiewe raamwerke funksioneer. Maar soos Alastair Fowler dit in sy boek, Kinds of Literature: An Introduction to the Theory of Genres and Modes (1985) gestel het: die genre is nie die duiwehok nie, dit is die duif. Die genre bied die vryheid van vlieg en van in-vlug-wees. Die vorm en formele eienskappe van ‘n teks maak die basiese kommunikasie moontlik, maar dit is die vertrekpunt en daarna kan en moet die leser die aanduidings van die skrywer volg. Wat hierby kom, is dat ‘n redelik geoefende leser aanpassings kan maak, oorgange kan hanteer, improvisasies kan begryp. Hierdie soort lees en verstaan is eie aan ons tyd en selfs minder geoefende lesers kan dit hanteer en begryp. Dink maar aan die verskeidenheid improvisasies wat in populêre films gebruik word en nie as ontoeganklik beskou word nie.  In Die ander een is ek is die vermenging van tekssoorte en verwysingsvelde weldeeglik gemotiveer en logies. As die verwysingsveld van ‘n digter en skrywer literêr en akademies van aard is, is dit immers sy natuurlike “habitat” in terme waarvan hy lewe en nadink. Vir die leser wat daartoe bereid is om die roeteaanwysings van hierdie teks te volg, vir hierdie gewillige leser, is daar ‘n groot wins en ‘n verrykende leeservaring te wagte. Wat belangrik is, is dat hierdie teks geskryf is in Cloete se kenmerkende helder en toeganklike styl en al bevat dit baie inligting, lees dit maklik en vlot.

Die ander een is ek sou ook as wysheidsliteratuur bestempel kon word omdat dit onder meer sterk fokus op die kuns van lewe en besin oor dinge soos die verwerking van trauma, hetsy van die self of juis van die ander. Die titel is hier baie belangrik: dit gaan om die gemeensame aard van belewenis. Die Nederlandse digter Willem van Toorn het eenkeer in ‘n onderhoud gesê: “Alle mense het emosies: dit gaan in die literatuur nie oor die emosie as sodanig nie, maar oor wat jy daarmee doen”. Jy kan dus ‘n gedig maak om aan die emosie ‘n besondere kleur en veral betekenis te gee, maar jy kan ook daaroor besin in terme van die insigte van ander skrywers, hetsy akademies of literêr en jy kan die algemeen-menslike daarin aantoon. Vandaar is die “ander een” ek en “ek” is die ander een.

Die akademiese verwysingsveld van Die ander is ek sou vervreemdend (in die letterlike sin van die woord) kon wees vir sommige lesers maar dit is ‘n objektiveringstrategie vir die skrywer om die dinge wat baie diep raak, te kan beskryf. Dit sou dan kon funksioneer as ‘n vervreemdingstegniek (in die sin van literêr-vervreemdend) omdat dit ‘n gans ander aanbieding van onderwerpe vertoon. Wat mens nie moet miskyk nie, is dat verwysingsvelde wat betrek word, ‘n bepaalde gravitas aan die besinning verskaf.

Die ander baie belangrike aspek wat in ag geneem behoort te word en wat hierby aansluit, is die bekende uitspraak dat as ʼn mens ʼn ernstige digter se poësie of ‘n toegewyde skrywer se werk in die algemeen wil verstaan, jy moet gaan kyk na sy boekrak, d.w.s. jy moet ondersoek instel na wat hy lees en gelees het. Daar bestaan ook uitgebreide studies hieroor ten opsigte van die werk van skrywers soos T.S. Eliot, N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman en Etienne Leroux. Dit is interessant dat die roman Possession van A.S. Byatt (verfilm met Gwyneth Paltrow in die hoofrol) juis daaroor gaan dat die sleutels tot ‘n groot skrywer se werk gevind kan word in die boeke wat hy gelees of bestudeer het, die tekste waarmee hy in gesprek tree en die bronne waaruit hy kennis en insig put. By die bestudering van die werk van belangrike skrywers en digters is dit ook inderdaad  ʼn bekende strategie om die bronne van die digter op te spoor en na te gaan.

Mens sou dus kon beweer dat hierdie manuskrip as ʼn belangrike sleutel tot Cloete se oeuvre beskou kan word, selfs dat dit as ʼn soort sluitsteen inligting bevat waarop baie ander tekste berus. Dit gaan in elk geval hier om een van daardie skrywers wat nie net los gedigte skryf nie, maar wat op ‘n samehangende en volgehoue wyse in gesprek tree met die kulturele tradisie en geestesgeskiedenis waarbinne hulle lewe en werk. Hulle is die denkers en intellektuele wat die gesprek in ‘n kulturele gemeenskap verder voer. Cloete se verkenning en ondersoek van kwessies soos lewe en dood, liggaamlikheid en veral sy besinning oor die rol en die plek van kunsbeoefening en insig in kunswerke maak dus hier ‘n geweldige bydrae tot die skat intellektuele tekste in Afrikaans. Die manuskrip bevat inligting en besinning van ‘n algemene sowel as ‘n persoonlike aard en is dus ‘n onmisbare bron om Cloete se eie poëtikale opvattings sowel as belangrike kunsteoretiese beginsels te kan verstaan. Ook hierin speel die akademiese verwysingsveld ‘n verdiepende rol en verleen aan die argumente wyer trefkrag.  Omdat die hele betoog egter ingebed is in sy eie lewensomstandighede, is die persoonlike en menslike aspekte steeds aanwesig en dit bly die leser op ‘n menslike vlak boei.

Na die dood van sy vrou in 2007 was die behoefte aan besinning vir Cloete dringend en dwingend en vanuit hierdie persoonlike trauma vertrek hy om te skryf oor die verhouding en verbondenheid tussen liefde, pyn, lyding, liggaamlikheid en kreatiwiteit. Hy put uit die briewe van Vincent van Gogh en die biografie van Helen Martin in sy besinning oor kreatiwiteit en die transenderende vermoë van kunsbeoefening. Dit geld ook die ervaring van die kunswerk as sodanig deur ander mense. Hy verwys uitvoerig na die Ilias van Homeros in ‘n insiggewende bespreking van die beskrywing van die skild van Achilles as ‘n uitvoerige representasie van die mensbeskouing van die antieke tyd maar dit word ook ‘n besinning oor die mens se skeppingsdrang én sy vernietigingsdrang in alle tye. Die kunswerk bied insig in die agterliggende kulturele opvattings en kwessies en dit geld dan weer vir die onderhawige teks ook. In sy nadenke oor die verhouding tussen liggaamlike kwellings en geestelike en intellektuele krag sluit Cloete aan by die outobiografie van Helen Keller en by Viktor Frankl en die ervaring van mense soos Stephen Hawking en Ernst van Heerden. Hy is ook, soos in sy poësie, steeds besig met Marilyn Monroe, met die eietydse ikone en kultusfigure, maar terselfdertyd put hy uit klassieke boeke waarin byvoorbeeld die geheime geskiedenis van die Mongole opgeteken is.

‘n Ander aspek wat Die ander een is ek uniek maak is dat die digter vrylik aanhaal uit sy eie werk en uit ander literêre tekste sodat die leser nie net met ‘n argument gekonfronteer word nie, maar inderdaad sien hoe die kunstenaar met die insigte en materiaal te werk gaan. Die boek kan in hierdie opsig onder meer as ‘n reeks annotasies op bepaalde sleutelgedigte in Cloete se poëtiese oeuvre beskou word, maar dit bied ook uitstekende insigte op die werk van ander skrywers en digters soos Paulus, Nijhoff, Gorter, Baudelaire, Henry James, J.H. Leopold, Darwin en Einstein. Soos in sy digwerk kom die digter se verstommende vermoë om “correspondences” raak te sien ook in hierdie boek na vore.

Goeie lesers en navorsers sou ‘n teks soos hierdie as van uiterste belang vir literêre navorsing vind en in die lig van Cloete se statuur as ‘n intellektuele digter binne die Afrikaanse literêre wêreld kan dosente en studente met groot vrug hierdie werk bestudeer.

Die ander een is ek val vanweë die uitsonderlike aard daarvan nie maklik binne vasgestelde bemarkings- en publikasiekategorieë van die hoofstroomuitgewers nie en daarom verdien die uitgewer Annekie Botha du Plessis ‘n pluimpie vir haar moed en durf om hierdie teks uit te gee. Dit is ook ‘n groot taak om so ‘n semi-akademiese geskrif tegnies te versorg en dit is baie mooi en goed gedoen.

Die ander een is ek is nie leesstof vir een oggend in Desember op die strand nie. Die boek sal eerder gelees kan word soos ‘n suiglekker, waaraan mens lank en stadig en deeglik suig en waarvan die soet diep in jou smaakpapille gaan lê. Dit is leeswerk wat saamdink vra, ook saampraat of teëpraat, wat stukkie vir stukkie verteer moet word.

Etienne van Heerden het by geleentheid gesê dat die toekoms van Afrikaans sal afhang van die gehalte van wat daar in Afrikaans geskryf word. Hierdie teks van T.T. Cloete is myns insiens een van daardie tekste wat die ideaal van gehalte en diepgang vir ‘n intelligente en denkende leserkorps, waar maak.

 

Heilna du Plooy

Verwerkte weergawe van die voordrag gelewer by die bekendstelling van Die ander een is ek van T.T. Cloete op 8 Maart 2013 tydens die Woordfees in  Stellenbosch.

 

Marlies Taljard: Hefaistos en die gelag van die gode (T.T. Cloete)

Saturday, March 31st, 2012

Hefaistos

Hefaistos

 

Ek het ‘n ruk gelede geskryf oor T.T. Cloete se gedig Achilles se skild waarin Hefaistos die skild van Achilles in sy werkswinkel maak. Hefaistos is ‘n baie interessante figuur in die Griekse mitologie. Volgens verskillende mites word verskillende verhaallyne met hom verbind.

Volgens Hesiod se Teogonie was Hefaistos ‘n premature, maagdelike geboorte en was hy by geboorte mank. Op verskeie antieke Griekse vase word hy uitgebeeld met gebreklike voete, en soms ook vooroorgeboë oor sy smeewerk in sy smidswinkel. Volgens die Odusseia en wat hy in Boek 8 oor homself vertel, was hy van sy geboorte af verlam en het sy moeder, Hera, hom as gevolg van sy gebrek verafsku. Nog ‘n ander mite wil dit hê dat hy probeer om ‘n geskil tussen sy moeder Hera en sy vader Zeus te besleg toe Zeus hom vererg en hom soos ‘n hamergooier die lug in slinger totdat hy ‘n dag later op Lemnos land waar die Sintiërs hulle oor hom ontferm het. As gevolg van die val het hy gebreklik geword. ‘n Variasie van dié verhaal kom in die Ilias voor wanneer Hefaistos, nadat hy van Lemnos teruggekeer het na Olympus, aan Hera sê dat sy in haar pasoppens moet wees vir Zeus, omdat hy gewelddadig kan word:

Want reeds by ‘n ander geleentheid toe ek gepoog het om te keer, het Hy my aan my voet gegryp en van die goddelike drumpel afgeslinger. Die hele dag deur het ek getrek en met sonsondergang op Lêmnos geval, en toe was daar min asem in my oor. Daar het die Sintiese manne my dadelik na my val opgetel.

So het Hy gepraat; en Hêra, die witarmgodin, het geglimlag en met ‘n glimlag die beker van haar Seun in haar hand geneem. Hy het ook vir al die ander gode soet nektar uit die mengvat uitgeskep en van regs af geskink. En ‘n onbedwinglike lagbui is toe by die salige gode opgewek, toe hulle Hêphaistos deur die paleis sien werskaf. (Ilias 1: 590 – 600, soos vertaal deur J.P.J. van Rensburg, 1954).

Die gode kan hulle lag nie hou vir die mank Hefaistos wat al hinkend tussen hulle deurbeweeg nie. Tog is dit nie ‘n lag van minagting nie, want ook in die geledere van die gode is Hefaistos welbekend vir die onvergelyklike kunswerke wat hy in sy smidswinkels smee. Hefaistos is sowel ‘n kranige smid as god van vuur (in die Romeinse mitologie staan hy as Vulcanos bekend) wat vir homself twee robotte van goud in die vorm van jong vroue gemaak het om hom by te staan wanneer hy loop. As kunstenaar is hy veral bekend vir die skild wat hy vir Achilles gemaak het uit goud, silwer, tin en koper. Daarbenewens het hy ook die eerste vrou, Pandora, uit klei geboetseer. Die verhaal van Pandora se kruik vol verskrikkings en hoe dit weens haar nuuskierigheid in die wêreld losgelaat is, is wel bekend.

In Heilige nuuskierigheid (2007) skryf T.T. Cloete oor die bo-gesiteerde episode tussen Hefaistos en Hera en die gelag van die gode op Olympus:

Hefaistos en die gelag van die gode

Ilias vs. 595 e.v.

 

“toe het vader Zeus my mos aan my voet gegryp

en soos ‘n hamergooier op die spele

my om sy skouers gewentel

en gelos en ver uit die hemel geslinger

 

die hele dag deur het ek getrek

lank soos die son van oos na wes stort

en met sononder op Lemnos geval

 

toe was daar min asem in my oor

en my gebeente was gebreek op baie plekke

 

daar het die Sintiese manne my opgetel …”

 

en sy ma Hera het geglimlag

toe sy die beker nektar uit sy hand vat

terwyl die beroemde met die kunstige vingers

binnensmonds vertel

 

… toe het hy vir al die ander gode wat nooit sat

word van al die feesvier nie en welgevoed

van voorkoms is nektar geskep uit die mengvat

en die welriekende vonkelende soet

drank vir hulle van regs af

bedien

en terwyl hulle drink

het ‘n onbedwinglike lagbui

by die salige en fiks gode opgeskuim

toe hulle Hefaistos deur die paleis sien werskaf

en hink

 

Lê ‘n mens die Ilias-teks en die gedig van Cloete langs mekaar, is dit opvallend hoeveel ooreenkoms dié twee tekste met mekaar vertoon; trouens, groot dele van Cloete se teks stem byna woordeliks ooreen met Van Rensburg se vertaling van die Ilias. Daarom juis val die verskille tussen die twee tekste ook soveel duideliker op.

Daar is drie aspekte waarin Cloete se teks van die Ilias verskil, naamlik die beskrywing van die gode as “gode wat nooit sat / word van al die feesvier nie” en die beskrywing van Hefaistos as “die beroemde met die kunstige vingers” wat egter “deur die paleis … hink”. Dit lyk dus asof die digter deur  hierdie toevoegings eerstens die verskil tussen “gewone” gode met hulle frivole lewenswyse en Hefaistos, die kunstenaar-god, wil aantoon. Wat hy egter ook doen, is om klem te lê op Hefaistos as mank kunstenaar. Enersyds mag dit wees om dié figuur vir die lesers van die bundel binne konteks te plaas, aangesien dit vandag nie meer aanvaar kan word dat alle lesers oor kennis van Griekse mites beskik nie. Die Griekse lesers van die Ilias sou vertroud gewees het met wie Hefaistos is en dus geweet het waarom die gode lag. Daar is egter heel waarskynlik ook ander redes waarom juis hierdie aspekte van die vuurgod beklemtoon word.

In vroeë Hellenistiese simboliek word gebreklikheid dikwels met kunsskepping geassosieer. Thomas Hubbard skryf in ‘n artikel Nature and Art in the Shield of Achilles in die tydskrif Arion,( 2:1):  “… Hephaistus’ crooked gait is a physical manifestation of his artistic cunning: in Greek thought, the path of twists and turns is proverbially the clever road of ruses and deceits, the path of the wolf and the fox” (Hubbard, 1992:25). Hoewel dié siening nie tradisioneel is nie, vind ons by Hubbard (1992:17) die argument dat in die beskrywing van Achilles se skild (waarna ek hierbo verwys het en wat ek vantevore op hierdie blog bespreek het) soos ook in die Homeriese gedigte “we may hope to gain insight into the poet’s attitude towards his own material (…) There is a sense in which the divine artisan Hephaistus stands as a figure for the poet as he sees himself”.

Hubbard se argument maak veral sin as ‘n mens die bo-gesiteerde gedig saam met die gedig Achilles se skild (onversadig, 2011:82-90) lees waarin die mank Hefaistos eweneens ‘n belangrike rol speel. Die mank en die swak mens is immers reeds van die begin af in Cloete se oeuvre teenwoordig.

In die gedig Prediker (Jukstaposisie) beskryf die sprekende ek homself as “ek getrapte sprinkaan” en praat hy van sy “gekraakte gebeente”. Een van die gedigte waarin die misvormdheid van die spreker die duidelikste na vore tree, is Eiewysheid uit dieselfde bundel: “ek groei aarde toe krom ek hel lewendig / skuins (…) ek moet sekondegetrou / onthou om (…) te beweeg krapskeef / en aaphinkende …”. Elders beskryf hy homself as “sonder harnas, gebukkel” (Uit die hoek van my oog) en met ‘n “boontjiegeboë rug”. Die idee van straf vir kunstenaarskap kom ook by Cloete voor: “Hulle sal jou op albei wange slaan / en op jou mond, maar hou aan” (Uit die hoek van my oog). In die gedig astronout (Heilige nuuskierigheid) staan: “self het ek Kromvoet swaar voet versit / maar gekonterdans en met die koevoet / van die droom sterre gewrik”, waar die woord “konterdans” intertekstueel verwys na die sanger wat aan die woord is in E.N. Marais se Die dans van die reën – ‘n verdere inspeling op die spreker se digterskap.

Bostaande gegewens stel dit duidelik dat die sprekende ek in die Cloete-oeuvre homself dikwels in sy gedigte inskryf as kreupele én kunstenaar. Daarom sou daar eweneens ‘n saak uitgemaak kon word vir die argument dat dié sprekende ek homself uitbeeld as Hefaistos in die gedig Hefaistos en die gelag van die gode. Klemlegging op die gebrek van die kunstenaar in hierdie gedig moet dus gelees word as aansluiting by en aanvulling tot ‘n korpus ander gedigte waarin die sprekende ek homself (as kunstenaar) beskryf.

T.T. Cloete – vertaling in Engels

Tuesday, December 6th, 2011

TT Cloete – vertaal deur/translated by Heilna du Plooy & Michiel Heyns

 

TT Cloete

TT Cloete

 T.T. Cloete was born on 31 May 1924 in Vredefort. After matriculation he studied at the University of Pretoria, the University of South Africa, Potchefstroom University and at the Gemeentelijke Universiteit, Amsterdam. He lectured in Afrikaans and Dutch at the University of Potchefstroom, and in 1965 was appointed as professor at the University of Port Elizabeth. Since 1970 he has been professor in Afrikaans and Dutch and Literary Theory at the University of Potchefstroom, and was appointed professor extraordinaire after his retirement in 1983. Cloete was awarded the Gustav Preller Prize in 1976 and in 2002 the NP van Wyk Louw medal for his literary-scientific  publications. He made his debut as poet in 1981 and has to date published eight volumes of poetry, a drama and two volumes of short stories. For his poetry Cloete has received the Ingrid Jonker Prize, the W.A. Hofmeyr Prize, the Louis Luyt Prize, the CNA Prize, the Rapport Prize and the Hertzog Prize. Cloete’s recasting of the Psalms in Afrikaans was widely acclaimed. In 2011 he published the volume Onversadig (Tafelberg).

 

 

Spectacular I

 

from the glittering thin horns and the face

pointed and refined   out over the lightly arched back

to the tufty tail tapered drawn

 

up  down the crystalline fragility 

of the legs  prances switch-alight

 

the springbok  sprints with the speed

of a spear  bounces with the whip

 

of a hairspring  hoop-supple

beneath the lion majestically safe

and fearsomely beautiful

under its weight

 

crackscollapses

the springbok    with a clapsnap

 

legs and back are broken and elegance is turned

into prey   guileless grace

 

is down and sprawls

before the violent beauty of a torture spectacular

 

(From: Jukstaposisie, 1982:12, Tafelberg)

(Tr. by Heilna du Plooy)

 

 

homecoming

            Vredefort: This remarkable geological phenomenon

                                                SESA

 

I grew up

on a seemingly godforsaken fortress of peace, a vredefort

I must have known from birth what later on

I would discover that living on this dome was living on a miracle

… that somebody could have thought that it was not something special

that the hills were merely there for climbing and the Vaal River merely water

for swimming and catching yellow fish … forgive the cliché:

in the crescent of hills rippling from west to east, curved and centring               

on a granite bubble,  there, up to this day, the Creator is visibly near

having poked the place in times earlier than early with an enormous finger.

 

(From: Driepas, 1989:191, Tafelberg)                                                                           

(Tr. by Heilna du Plooy)

 Translator:

Heilna du Plooy grew up in Alberton, completed a B.A. degree and a Teacher’s Diploma at the Potchefstroom University for CHE. She completed her D.Litt in 1985. She is teaching Afrikaans and Dutch Literature and Literary Theory at the North-West University in Potchefstroom. She regularly publishes academic articles but has also published several short stories in literary journals and contributed to collections of short stories. She also published two volumes of poetry, Die donker is nooit leeg nie (1997) (Darkness is never empty) and In die landskap ingelyf (2003) (Inaugurated into the landscape). She also translates poetry from Dutch into Afrikaans and from Afrikaans into English.

 

fairy tale of the birds narrated in a monologue                                                               

 

some birds are made for poems

 

does anybody watch over them in bad weather?

 

they puff up their cold feathers

shake themselves up and fly far away

to fetch straw

 

they mate, lay eggs, sit on eggs

 

along comes a snake that wipes out nest and eggs

 

they start afresh                                                             

puff up their feathers                                                     

gird their loins and fetch straw

 

they sing and repeat everything exactly

as before

 

they mate, lay eggs, sit on eggs

 

a storm comes up, it breaks trees

and branches and dreams

 

do birds feel pain?

does their faith let them down?

can they dream dreams

that shatter like precious chinese porcelain?

 

can they miss someone so much that they die?

can they plummet with grief,

fly headlong into branches

and hang upside down from their feet

for a last desperate clutch and then fall?

 

can they die of bad weather?

 

the birds pull up their socks,

they glean and they mate

gather the bits and the bobs

of the old nest again

in the bad weather

 

can they understand

how insipid a life

that makes no demand?

  

can I teach them anything

of the tireless hormic blindness

of the strongest driving force of all drives

 

bad weather?

 

(Uncollected)

(Tr. by Michiel Heyns)

 

 

the decorative patterns of the dancing filthy fly

 

too quick for our sluggish tongue

 

faster than the flutter of the sugar-bird
from bloom to bloom and the swallow-dive of the bat
in search of insects and swifter than the dance of bees
is her back-flip ballet

against the wall she walks up
without up or down or upside down

nimbler than the gymnast or acrobat
she performs six pirouettes per second

she flies in reverse and hovers against the ceiling

in one composite flight
she weaves three triangles, describes a loop

and then a G-clef, she writes a dollar sign

and ties a bowtie, then she weaves numerals
unrolls a ribbon in the wind

that traces trefoil and cloverleaf

 

after that a pound note sign
an ampersand

and arabesque

 

then again traceries of a mosque
circles and spirals, esses and question marks
she trails like a tendril and draws vases with calices

she makes ornaments and writes arabic script
she leaves ice skater’s tracks
white on white barely visible

too quick for our sluggish tongue
and eye in one movement

everything is stitched together

 

and she has a brain smaller than a sesame seed.

 

(Uncollected)

(Tr. by Michiel Heyns)

 

 

of the love we call friendship

 

when on a warm winter afternoon

we rented a boat

we went and drifted
far in the middle of the town dam

the sun’s angle
a light breeze and soft chill
stirred the water delicately
into a curious colour purple

together in silence without prior arrangement
we wove at a single dream

sometimes we lay down in the hull of the boat
and turned on our backs
to search for stars far above the clear-bright sky

and found one
against all our obtuse expectation

the one that for other eyes
only flickers when darkness falls

there we waited for the dusk

we watched the white egrets
that ghostlike before the coming night
rocked on long thin reeds by water’s edge

head above water

and cars cockroaching on far dry roads
that find poems redundant

continents drift slowly and surreptitiously
from each other in centimeters per year

and between them the silent ocean grows
and grows, a new panthalassa

where are you drifting now

the poet waiting inside you
like a foetus in a womb

what came of it

or was it safer to remain silent

perhaps my question-quest is pointless
perhaps you are already wandering invulnerable
in the Beyond

but I still remember after more than half a century
you are a wound within me that just won’t heal

and I miss you still as you were then

a poetic mere young man

how succumbs the love we call friendship.

 

(Uncollected)

(Tr. by Michiel Heyns)

Translator:

Michiel Heyns grew up in various towns and cities all over South Africa, and studied at the Universities of Stellenbosch and Cambridge. He lectured in English at the University of Stellenbosch until 2003, when he took retirement to write full-time. Apart from a book on the nineteenth-century novel and many critical essays, one of which won the English Academy’s Thomas Pringle Award for Criticism, he has published four novels: The Children’s Day, The Reluctant Passenger, The Typewriter’s Tale and Bodies Politic (a fifth, Lost Ground, is due out in 2011). He translated Marlene van Niekerk’s Agaat, which won the 2007 Sunday Times Fiction Award. For this translation he was awarded the English Academy’s Sol Plaatje Prize for Translation 2008 and the South African Institute of Translators’ Award for Literary Translation. His translations of Etienne van Heerden’s 30 Nagte in Amsterdam and Chris Barnard’s Boendoe were published in 2011. He reviews books for the South African Sunday Independent, and was awarded the English Academy’s Thomas Pringle Award for Reviewing in 2006 and again in 2010. 

  •