Posts Tagged ‘Weerloos lewe’

Marlies Taljard. Verwerking of transponering?

Sunday, July 29th, 2012

Veral sedert Die Afdruk van ons Hande kom daar in Cas Vos se bundels dikwels verwerkings van antieke tekste voor. In bogenoemde bundel was dit byvoorbeeld die verwerking van die sogenaamde Uruk-fragmente, die verhaal van Gilgamesj en Enkidu wat in die elfde eeu voor Christus deur Sin-lege-unninni in die biblioteek van Ninivé neergeskryf is. Dié verhaal wat op twaalf kleitablette geskryf is, word allerweë beskou as die oudste oorgelewerde epos – ‘n literêre vorm wat later deur die skrywers van die Odussea, die Bhagavad Gita, die Aeneas en Beowulf nagevolg is. Destyds het ek in ‘n resensie oor die betrokke bundel daarop gewys hoe Vos in sy omdigting min of meer die verloop van die epos navolg soos dit op die Sumeriese kleitablette verskyn. Hoewel sy teks aansienlik korter as die oerteks is, slaag hy daarin om die essensie van die oorspronklike werk weer te gee. Die Gilgamesj-epos is primêr gerig op die beskrywing van die helde se merkwaardige avonture, maar kan ook op ‘n dieper vlak gelees word as lewensiklus vanaf die ongeskakeerde geveg om lewe en dood tot die uiteindelike soeke na onsterflikheid.

Dit is hierdie dimensie wat Vos in sy gedigsiklus ontgin. ‘n Spirituele reis word reeds in die openingsreëls van die siklus gesuggereer deur die mistieke handeling waartoe die leser opgeroep word: “Skep teen skemer suutjies asem / en doop julle voete in olie / voordat julle na Uruk vertrek”. Dat een van die belangrikste verhale, dié waarin Gilgamesj en Enkidu die monsteragtige Huwawa dood, nie in Vos se siklus opgeneem word nie, asook sy onderbeklemtoning van Gilgamesj se handelingspatroon, illustreer die digter se klemlegging op mitiese verhaalinhoude met ‘n argetipiese karakter.

In Intieme Afwesige verwerk die digter die Abélard en Héloïse-gegewe wat uit die elfde en twaalfde eeu stam deur ‘n selektiewe keuse uit die twee minnaars se briewe. Ook hier dien die weglatings die doel om fyn te fokus op ‘n bepaalde diskoers tussen Abélard en Héloïse.

Omslag

Omslag

In die bundel Weerloos Lewe is daar ‘n handvol gedigte wat gebaseer is op die Odusseia en die Ilias. Ek dink hier aan Eens toe jy nog myne was en Wat oorbly uit Afdeling VI, asook aan die drie gedigte in Afdeling V, Zeus swig, Skilla en Charibdis en Heimwee – gedigte waarin die digter eksplisiet na sy bronne verwys. Vergelyk ‘n mens egter Vos se gedigte met die bronne, blyk dit dat hy weer eens selektief te werk gaan. Die gedig Zeus swig is byvoorbeeld saamgestel uit enkele grepe uit Boek XIV van die Ilias. In die bronteks is dit die gedeelte waar Hera wraak neem op Zeus. Wanneer sy hom by die hoogste spits van Ida met die baie fonteine sien sit, staan daar: “maar hy was haatlik vir haar hart” (volgens J.P.J. van Rensburg se vertaling). In Zeus swig word egter geen melding gemaak van wraak en haatlikheid nie, maar bloot van die liefde. Van die vrou wat haarself mooi en verleidelik maak vir die man wie se liefde sy wil wen. Ook wat detail betref, het die moderne digter sy kreatiwiteit laat geld: in die bronteks staan byvoorbeeld niks van maskara en ligpers oogskadu nie. Ook wat die res van die gedig betref, is daar baie spesifiek geleen en verswyg in ‘n poging om ‘n bepaalde aspek van die oorspronklike gegewe te beklemtoon.

 

Lees ‘n mens die drie gedigte in Afdeling V as ‘n eenheid, bied die refreine ‘n soort sleutel:

In Zeus swig:

“Kom, laat ons ons in die liefde verlustig,

nog nooit het die liefde vir ‘n vrou

my hart só oorstroom en versadig nie.”

 

In Skilla en Charibdis:

Hou jou bewende hart vas en vlug,

eendag skenk roosvingerdaeraad lig.

Dan keer die donker na haar spelonk terug

en jy en jou manne asem Ithaka se lug.

 

En in Heimwee:

Bly trou aan jou heimwee

en weef drome in die nag.

 

Hierdie refreine – wat nié in een van die brontekste voorkom nie – dui op argetipiese aspekte van die menslike kondisie. Drie millennia gelede, toe die oertekste geskryf is, het liefde, vrees en verlange die emosies van die Ilias en die Odusseia se lesers ontroer en vandag word die mens steeds daardeur geraak. Op so ‘n wyse reik die moderne teks uit na die antieke teks en is dit moontlik om oor drie millennia steeds aansluitingspunte by die ou-ou tekste te vind.

Daarom lees ek met verbasing en ongeloof dat Henning Pieterse onlangs in ‘n resensie oor Weerloos Lewe skryf: “Die verwerkings van gedeeltes uit Die Odusseia en Die Ilias is ook noemenswaardige verbeterings op die strak, letterlike vertalings deur J.P.J. van Rensburg.” Die gedigte waarna Pieterse verwys, sou dalk nog as verwerkings beskou kon word, maar dan as transponerings van die oorspronklike gegewe na die moderne ruimte van die digbundel wat in 2012 verskyn het. Of dit “verbeteringe” van Van Rensburg se vertaling is, is hoegenaamd nie ter sake nie, aangesien die brontekste duidelik slegs as intertekste in Vos se gedigte funksioneer – intertekste wat die leser se aandag daarop vestig dat die mens deur alle millennia nie verander het nie, dat dit wat drieduisend jaar gelede mense ontroer het, steeds in staat is om ook die moderne mens te raak. Dat die moderne digter in die proses sekere dele van die oorspronklike Griekse teks bykans woordeliks vertaal, moet waarskynlik onder andere gelees word as ‘n suggestie dat niks sedert die skryf van dié verhale verander het nie – dat die menslike kondisie letterlik dieselfde gebly het. Die lesing van Vos se gedigte as verbeterde opsommings van die oorspronklike tekste verreken nie die subtiele aard van poësie én van intertekstualiteit nie en lees (moedswillig?) verby die intensie en gelaagdheid van die betrokke gedigte.

 

Digstring: Cas Vos. Uitkyk

Thursday, May 10th, 2012

Uitkyk

Vir Gerben

 

In ‘n geslote wêreld-

beeld begrens die rede,

oë, hande, voete en gevoel

ons uitsiglose uit-

kyk op die lewe.

Alles is dig, selfs

god bly dood-

gerus op die solder

bestrooi met vergetelheid

en die laaste dae se stof.

 

In ‘n poreuse wêreld-

beeld glip ‘n engel

geruisloos

asof deur ‘n venster-

skreef, raak onverhoeds

aan my vinger.

Ek sien vonke dans

glansend.

 

***

 

Cas, wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Ek en Lida was in Maart 2011 saam met ons Nederlandse vriende, Gerben en Lientje Heitink, by Buffelspoort vir ʼn naweek. Gerben en Leintje se aangenome seun, Alfred, wat by die Universiteit in Neijmegen gewerk het, is ʼn paar maande tevore dood nadat sy valskerm nie oopgegaan het nie. Hulle het ons besoek as deel van die verwerking van die ramp. Ons is al jare vriende. Ek het die Vrije Universiteit van Amsterdam dikwels besoek en deur Gerben se bemiddeling ʼn besondere band en werksverhouding met die Departement Praktiese Teologie en die Fakulteit Teologie opgebou. Ek beskou Gerben as een van die uitstaande internasionale teoloë in die wêreld. Die Universiteit van Pretoria het ook al ʼn eredoktorsgraad aan hom toegeken.

Ons het ure aan die murg van woorde gesuig. Daar is oor die misterie van lewe en dood nagedink. Gerben het my ingelig oor die filosofie van Charles Taylor. Die gesprekke het my gefassineer. Ná ons verblyf in Buffelspoort het ek Taylor se werke begin lees. Dis veral sy siening van die “poreuse wêreldbeeld” wat my geboei het. Gerben se boek, Golfslag van de tijd, het in Augustus 2011 verskyn. Ek het die gedig kort na hulle vertrek aan hom gestuur. Dit is ook aan hom opgedra. Hy het dit in sy boek opgeneem. Die boek, met ʼn groot oplaag, is binne drie maande uitverkoop. ʼn Tweede oplaag het reeds sy opwagting gemaak. Die boek is ook vir ʼn gesogte prys genomineer. Gerben noem in ʼn e-pos aan my dat daar in byna elke resensie na die gedig verwys word. Hieroor is ek en hy dankbaar.

Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Dit een van daardie gedigte wat net gebeur het. Ek het die konsep op Buffelspoort gekry en by die huis die gedig opgeteken. Ek het later ʼn enkele woord verander. Amper soos Johannes op Patmos, hoewel ek alles behalwe Johannes is.

Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Die hele gedig is deur die gesprek tussen my en Gerben gebore. Wel, geboorte is ʼn geskenk.

In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Ek het die twee wêreldbeskouings (geslote en poreus) as fokus van die gedig gebruik. Dis waarom die gedig en die lewe draai. Daarvoor is twee strofes nodig.

Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ‘n vers werk?

Dit is Gerben se gedig. Hy het my die poëtiese moontlikhede tydens die gesprek laat sien. Dit is daardie “blink” moment waarvan Malcolm Gladwell praat.

Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Dit het eers in Gerben se boek (2011) verskyn en daarna in my bundel, Weerloos lewe (2012).

Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die gedig het beslis ʼn filosofiese grondslag. Hoe dink ons oor die wêreld waarin ons lewe? D.J. Opperman en N.P. van Wyk Louw het verskil oor die rol van filosofie in die poësie. Vir Opperman het die filosofie die konkrete beeld ondermyn, maar nie vir Van Wyk Louw nie. Toe Van Wyk Louw op 18 Junie 1970 dood is, was Opperman die oggend laat vir sy klas. Met weemoed het hy aangekondig dat N.P. van Wyk Louw dood is. En toe dié merkwaardige woorde: “Seker ons gróótste.” Ek vind soos Van Wyk Louw die filosofie nie ʼn bedreiging nie, maar ʼn kyk na die mens en die wêreld rondom ons.    

Die teenstelling “feit” of “fiksie” geld nie vir die gedig nie. Dit gaan om ʼn werklike beskouing wat elke mens oor die lewe nahou of terughou.

Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dit gaan om twee lewens- en wêreldbeskouings wat mekaar nie hoef uit te sluit nie. Behalwe as die geslote beskouing geen voorsiening vir die poreuse beskouing laat nie. ʼn Geslote lewens- en wêreldbeskouing berus onder andere op die filosofie van René Descartes, Karl Popper, Jürgen Habermas (die rede),  John Locke en David Hume (die empiriese, dit wat ʼn mens kan waarneem), Friedrich Nietszche (die nihilisme) en Jacques Derrida (dekonstruksie). In dié siening is alles “dig”. Selfs god bly doodgerus op die solder van vergetelheid. En daar vergaar net stof van die laaste dae.

Natuurlik moet ons as redelike en emosionele wesens met ons rasionele, sigbare en tasbare werklikheid rekening hou, maar daar is meer as net dit. Daar is ook ʼn poreuse lewens- en wêreldbeskouing. Die gedig volg in die tweede strofe dié pad van Charles Taylor. In die siening is daar sprake van die koms van ʼn engel wat aan ons vingers raak. Dan is daar vonke wat glansend dans. Dit is net meer as wat ons kan sien en ervaar. En dié wonder lei tot verwondering. 

Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ‘n bepaalde invloed op die tot stand koming van dié betrokke vers gelei het?

Gerben Heitink se insigte en Charles Taylor se filosofie. Dis al. 

Het jy ‘n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ‘n vers werk?

Meestal gaan dit oor ʼn konsep wat tot ʼn gedig groei. Ek het byvoorbeeld drie gedigte aan die briljante internis en kardioloog James Ker opgedra. Dit het  gevolg uit mediese konsepte wat hy aan my, sy leerling, verduidelik het. Wanneer dit ʼn gedig geword het, moet hy dit nagaan of dit medies korrek is. Netnou verwar ek die hart met die long! Soms het ʼn gedig ʼn bepaalde persoon of gebeure in die oog. In Weerloos lewe, is Dae vol herfs ʼn voorbeeld van ʼn liefdesgedig wat aan Lida opgedra is.

In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Die filosofiese grondslag maak dit anders en betrek alle mense.

Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Ja, dat dit in Afrikaans is en met mense van ons dag hier en nou praat.

Kon jy dié vers tot ‘n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek is dankbaar oor die vers. Ek wil dit nie anders hê nie.

Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ja, in ʼn besondere mate. Veral deur die resensies van Gerben se boek. Talle lesers het al na die vers verwys as ʼn gedig wat ʼn nuwe insig ontsluit.

ʼn Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Onthou is ʼn probleem! Tog kan ek. Ek was in standerd agt. Die vers is in die skool se jaarblad opgeneem en my Afrikaanse onderwysers het my aangemoedig om aan te hou skryf. En ek het!

 

(c) Cas Vos, 8 Mei 2012

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens“.

 

Amanda Lourens. Op reis met die anima

Saturday, April 21st, 2012

Ek lees die afgelope week of twee al herkouende aan Cas Vos se jongste bundel, Weerloos lewe (2012). Die veertienreëlige gedig “my anima is my herder” is een van dié waaraan ek besonder stadig herkou, en bly wonder of ek hoegenaamd die regte gedagtes raaklees:

my anima is my herder, my beskermer,

sy lê my neer in dooie vlaktes,

lei my na waters van onrus en onvrede.

sy versondig my siel, verlei my

op nat steiltes van onreg en kwaad.

haar naam is bitter op my lippe,

in die skadu van my onderbewuste

is vrees my donker geesgenoot.

 

in my hart met sy trosse kamers

woon my broers en my susters:

hoogmoed, hebsug, wellus, woede,

vraatsug, afguns, luiheid –

die sewe wonders van my lewe,

van al my kortstondige dae.

 

Hierdie spesifieke gedig is vir my persoonlik een van die boeiendste verse in die bundel, maar ook een van die mees uitdagende – heel moontlik vanweë die dubbele lading in die gedig, naamlik die intertekstuele band met die bekende Bybelteks asook die psigoanalitiese stramien.

In ’n ander konteks verwys die digter self na die invloed van ’n oerteks soos Psalm 23, en gebruik die metafoor van Psalm 23 as die herinnering aan ’n flikkerende kers uit jou kinderdae.  Hy wys dan pertinent ook op hierdie teks se invloed op kunstenaars deur die eeue (Vos 2006).  Vos self sluit aan by hierdie tradisie van kunstenaars wat met die gegewe van Psalm 23 omgaan, en neem in Die afdruk van ons hande (2007) die gedig “Die Here is nie my herder nie” op:

 

Die Here is nie my herder nie

 

Die Here is nie my herder nie,

ek kom alles kort.

Hy lei my na leegtes,

laat my bloedsweet,

bring my na ’n woestyn

sonder manna se genade

op die deinende duine.

Hy lei my op omweë

om sy verlore eer te soek.

Ek kruip deur donker dieptes,

my hart skommel bang;

U het u hand teruggetrek,

ek kyk vas teen u rug.

U laat my aan ’n kruis hang

terwyl my vyande koggel.

U ontvang my soos ’n rower,

ek is oorlaai met skuld.

Al slaan u stilte my stom,

sal ek na U bly roep,

ek, u weggooilam.

 

Vos self bestempel hierdie gedig as eietyds en ironies, en dit is duidelik dat die siening van God hierin veel meer kompleks is as in die Bybelteks.

 

In “my anima is my herder” kom die leser voor  ’n groter uitdaging te staan.  Weliswaar is hierdie gedig, soos “Die Here is nie my herder nie”, ’n herskrywing van die oerteks, maar nou met die integrasie van elemente uit die Jungiaanse sielkunde.  Daarnaas is hierdie gedig nie bloot net ’n herskrywing nie, maar is dit heel moontlik ook ’n dekonstruksie van die Bybelteks met enorme implikasies, veral wanneer dit teenoor die vertroostende en sussende aanslag van die welbekende Psalmteks gestel word.Ek vermoed dat hierdie gedig ook ’n groot rol kan speel tydens ’n gesprek oor die aard van Vos se digkuns, onder andere wanneer daar besin word of hy as ’n religieuse digter in die tradisionele sin van die woord bestempel kan word.

 

Vos betrek dan in hierdie gedig die Jungiaanse konsep van die anima, wat enersyds dui op die anima as ’n aspek van die onbewuste van die individu, soos gestel teenoor die persona oftewel die buitenste aspek van die persoonlikheid, maar spesifiek dui op die vroulike aspek in die manlike psige.  Dit wil voorkom asof Vos op ’n bewuste wyse met die omskrywing van die anima omgaan – deurdat die anima as vroulik getipeer word deur die vroulike voornaamwoorde, maar ook deurdat die gedig duidelik ’n verkenning is van die diepste dele van die self. 

 

Die interessante vraag, sou ons Jungiaans oor die gedig dink, is natuurlik: Indien die anima/onbewuste ware self die sprekende subjek op ’n reis na onder meer onrus, verleiding en vrees neem (soos ons in die oktaaf lees), wat is die aard van die sprekende subjek dan?  Is dit die persona wat hier aan die woord gestel word? Of is dit die ego met sy sinsoekende aard wat hier as die slagoffer van die dieper en onbewuste self gesien word? Of sou ons kon sê dat dit eerder die ego is wat ’n reis onderneem na die onbewuste om – byna soos ’n Henry van Eeden – met sy eie diepliggende psigiese inhoude versoen te word?

 

’n Belangrike aspek van die anima (as die vroulike beginsel in die psige) is wel dat dit optree as mediator tussen die bewuste en die onbewuste, en as sodanig ook dikwels die sleutel hou tot die ontsluiting van kreatiwiteit (wat in die Jungiaanse denke in die onderbewuste setel). 

 

My lesing van die gedig dan (en nou sidder ek natuurlik omdat ek maar te goed besef watter gevaarlike terrein ’n mens betree wanneer jy jou lesing van so ’n komplekse teks aanbied): Moontlik kan ons die gedig lees as die sprekende subjek of ego wat aan die hand van die anima, as ironiese “beskermvrou”, ’n reis na die verborge aspekte van die self onderneem.  Die anima is dan juis eerder blootsteller, ontdekker of fasiliteerder, eerder as die “herder” van die Bybelteks wat ontstemmende emosies van die spreker weghou en eerder gerusstelling bied.  Nietemin is die anima hier, byna soos Brink se vrouefiguur in Die Ambassadeur (op sy beurt ’n herskrywing van Dante se Beatrice), die begeleidster deur die donker dele van die self. Die reis lei uiteindelik na die sekstet waar die verborge dele van die self (“my hart met sy trosse kamers”) aan die orde kom en waar die sewe doodsondes ook teruggevind word.

 

Merkwaardig egter, is dat hierdie oënskynlik dekonstruktiewe gedig in die slotreëls’n transformatiewe kwaliteit verkry: Die sewe doodsondes word nou bestempel as “die sewe wonders van my lewe,/ van al my kortstondige dae.”  Sou dit vergesog wees om hierdie reëls te interpreteer as ’n soort bereiking van die bestemming, as ’n aanduiding van individuasie wat voltrek is? Met ander woorde, sou die leser kon aflei dat die sondes/die donker areas van die self verken en aanvaar kon word, dat dit letterlik bloedfamilie kon word, soos die beeld “in my hart met sy trosse kamers / woon my broers en my susters” aandui?

 

In daardie geval kán die doodsondes erken word as “wonders”, in die sin dat die fasilitering van kreatiwiteit via kontak met die dieper self voorwaar ’n wonder van die menslike lewe is.

 Hierdie gedig is waarskynlik een wat nié volkome tuishoort in die oeuvre van ’n tradisioneel religieuse digter nie. Veel eerder is dit ’n gedig wat aansluit by die dinge wat die postmoderne mens se binnewêreld konstitueer, wat nie wegskram van die donker en onverkende domeine nie, maar dit eerder wil oopdig en die wonder van die volle spektrum van menswees kan erken.

 

Transpersonal Pioneers: Carl Jung.  Uittreksel uit Personality and Personal Growth (6de uitgawe).
Frager, R., & Fadiman, J. (2005). New York: PearsonPrentice Hall. pp56.
[Internet].Beskikbaar: http://www.itp.edu/about/carl_jung.php. [2012, April 20].

 

Vos, C. 2006. Preekhulp: Praedicatio: Psalm 23 – My herder en my vader. TEO Webdiens van die Fakulteit Teologie van die Universiteit van Pretoria [Internet].Beskikbaar: http://www.teo.co.za/wmprint.php?ArtID=368. [2012, April 20].

 

 

  •