Posts Tagged ‘W.E.G. Louw’

Nini Bennet. Met apologie

Friday, June 18th, 2021

 

 

Met apologie

Verlede jaar 1 Mei het Nkosazana Dlamini-Zuma aangekondig ons mog tussen 6 en 9 soggens oefen. Na ’n paar weke van strawwe inperking was dit welkome nuus en die strate het gewemel van drawwers en stappers, selfs dié wat nooit voorheen gestap het nie. Die vanselfsprekende was nie meer so vanselfsprekend nie – vryheid van beweging is opnuut met waardering begroet. ’n Eenvoudige, alledaagse aktiwiteit soos om met ’n hond te gaan stap, het inderdaad nuwe betekenis gekry.

 

Die een wat ek die meeste vrees

Soos ek en Eddy, my Newfoundland elke dag stap, leer ek gaandeweg die sweethearts en die gewoontemisdadigers ken. Die sweethearts is die honde wat huil en bewe as hulle ons sien aankom. (En ons kom in vrede.) Die vrou van eenheid 1002 met die Pekinees met die snotneusie en vreesbevange ogies. Of die Toy Pom, die ontploffing wol met die cartoon-gesiggie; of die Basset by nommer 8 wat in slow motion sy eienaar se tuin verwoes. Die houtkampies rondom die blombeddings is flenters. Die hond skoffel al die plante uit en sy láng ore trek vore in die grond.

Die gewoontemisdadigers is ’n ander saak. Heel bo aan die lys is die estate se katte: uitgevrete diere wat op die mure sit en dommel en nie ’n snor verroer as hulle ’n muis of voël gewaar nie. Nee, die katte verteenwoordig suburbia en leef van Whiskas, tuna en white privilege. Kyk, ek weet ’n kat is ’n arrogante wese, maar sowat van territoriaal en uittartend het ek nog nie teëgekom nie. Die katte weet die honde is aan leirieme en daarom skadeloos. Ek praat nou van daardie grys kat met die wit sokkies – as hy ons sien, pof hy homself boggelrug en versper die paadjie. Hy wag. En ek halt, oorbluf; weet die kat gaan sy wil teen myne toets. Eddy, die Grootseun (wat 57 kg weeg) begin soos ’n wolf te ween. Ek voel innig jammer vir hom, want hy verstaan nie aggressie nie, net liefde en compassion. Hy het dan vandag spesiaal sy geel bandana met die vredesteken aan… En dáár staan ons: die kat se pupille is skaars twee strepies in die winterson, doodkalm.

Ek swaai my arms en skop bolle wind, maar die kat sluip ’n aks nader en ek vermoed ’n kaphou met venynige naels is net ’n oogwink weg.

“Voertsek,” sê ek.

Geen reaksie.

Ek dink aan nog f-woorde om hom te verwilder – daardie frikatiewes wat so lekker oor die onderlip glip en binne sekondes staan ek en die kat vir mekaar en sis.

Uiteindelik spat hy weg, die bosse in, oënskynlik verveeld met die speletjie.

Ons stap aan, diep gekrenk, en ek dink aan ’n plan.

Die volgende oggend 9:00 wag ek voor Fruit & Veg se deur en koop ’n groot boks komkommers. ’n Kat is doodbang vir ’n komkommer: dit herinner aan ’n slang.

Ek ryg die komkommers in ’n groot sling bag, tot die tande toe bewapen met die teenoffensief.

Die eerste boosdoener wat vlug, is ’n swart kat – hy sweef pffff soos batman oor die muur. Voila! Én die gemmerkat. Én die Burmaan met die nors gesig. Én die kamoe-kat met die vlekke soos ’n jagluiperd.

Al die katte neem die wyk en ek stap die hele landgoed vol soos die Queen of Wands. Natuurlik maak ek seker dat niemand my sien nie (en hier moet ek byvoeg dat ek ontdek dat ek latente talente as kulkunstenaar het).

Dieselfde aand lees ek op die landgoed se Facebook-blad dat die inwoners nuuskierig – en hoogs bekommerd – begin gis oor al die komkommers wat so in die stegies lê. Common sense is not a common ability. Niemand kan die raaisel oplos nie. ’n Trustee fluister dat dit dalk dui op die toename van okkultiese aktiwiteit op die landgoed … en ek smile skelm, want daar’s nog báie komkommers in my boks. Tipies. Wanneer mense iets nie verstaan nie, verdoem hulle dit gewoonlik. Maar niemand merk dat daar na dese geen kat meer buite is nie; dat almal binnenshuis verkeer …

En die ánder gewoontemisdadigers? Dit is deur die bank kleinerige honde. Eintlik funksioneer die landgoed soos ’n mikrokosmos van die samelewing: die klein hondjies is die opstokers wat die commotion veroorsaak. Groot honde weet hulle is die alfas, net soos die top dogs in die samelewing oorgaan tot aksie omdat die keffende gepeupel die sein deurgee om so te doen. Daar is daai jong ou wat met sy bulldog gaan draf – die bulldog het ’n stel ondertande soos Gwede Mantashe. Ek skrik my boeglam toe die swetende drawwer en hond skielik om die hoek verskyn, die skerp gehyg van asem en ek en Eddy verdwyn in ’n opgedroogde stormwatersloot. Ek weet instinktief dat daai hond my wil byt. Nóg ’n gewoontemisdadiger is die Scottish terrier met sy bell bottoms en boerebaard wat ’n hond uit ’n bos blaf as hy ons sien. Sy eienaar is bejaard en ek sidder, want ek vermoed die oom is nie sterk genoeg om sy kwaai woelwater te beheer nie. ’n Terrier, enige terrier, is ’n gebore booswig. Hulle is per slot van sake geteel om klein diere te jag en ek begin te wonder oor die verwantskap tussen die woorde “terrier” en “terror”. Sien, as jy met ’n groot hond gaan stap, gluur jou medestappers jou beskuldigend aan; draai uit, gee voorrang aan die klein brakkies. Groot honde word outomaties gebrandmerk as gevaarlik, en wat ’n mite is dit nie! Size matters. Dis ’n wet van die natuur – en, lyk dit my, van suburbia. (Op hierdie noot: ek lys die Britse breeder met haar Great Dane, so vaartbelyn en lig op sy pote, ook as ’n sweetheart. En daardie Schnauzer met ’n profiel soos ’n drilsersant, is definitief ’n gewoontemisdadiger.)

Om konflik te vermy, loop ek en Eddy dus groot dele deur die bosse en die dor wetlands waar hy stilstaan, been lig, en die plante verryk met stikstof. Stinkblaar groei welig en bars in malpitte oop. By tye kies ons koers na die parkie. Jy sien nooit ’n ongelukkige hond in die park nie; hulle hardloop rond, uitgelate met wapperende pienk tonge en sterte soos uitroeptekens. Honde wat vry rondloop, is nie veglustig nie.

Ek ontdek toe mos eendag hierdie lekker honde-treat. Bare Bites. 100% all natural dehydrated beef liver. Lewerbiltong, met ander woorde. Ek druk ’n paar stukkies in my leerbaadjie se sak om Eddy te beloon vir sy dissipline en goeie gedrag … maar o, die reuk! Die beeslewer stink soos iets uit die hel, maar ou Grootseun kwyl.

Dit was ’n taktiese fout.

Hy konsentreer nie op sy lesse nie – sy oë bly koeëlrond gefikseer op my baadjiesak. Dus stap ons net, ek en die reusedier wat kort-kort teen my bobeen stamp. Sy snoet traan van lus.

En die hemelse geur het die ander honde ook bereik.

’n Pitbull volg ons spoor en my rug trek hol van vrees, maar dis ’n vriendelike hond. Ek kyk. En ek kyk weer. Ja, wragtig! Die hond lyk op ’n druppel soos Devon Hofmeyr! Of is dit nou andersom …

Nóg ’n hond begin saam te draf, so ‘n vuilbaard met dik modderpote en ’n spul onbekende bloedlyne. Sy meeloper, of pel is ’n Jack Russel met sy kenmerkend gespierde lyfie. Twee gangsters, ja. Opportunisties, maar nie gevaarlik nie.

Uit die bloute verskyn ’n Franse poedel met haar lang bene en sexy stappie.

En uit al vier windrigtings peul daar nog honde. ’n Collie. ’n Boxer. ’n Foksie. ’n Worshond. Die meeste pavement specials het Foksterrier-bloed, onthou ek skielik.

Soos ’n herder uittrek met sy skape loop ek met al die honde agter my aan – en dink by myselwers dís hoe dit voel om ’n glimpie van die hemel te kry. Die beeslewer is nog geurig en geheim in my binnesak.

“Haai,” groet ’n vrou my in die verbygaan. En: “Jy het darem ’n slag met honde!”

“Ag, dankie, man, ja … jy is heeltemal reg,” glimlag ek erkentlik en kyk na die skare laggende hondegesigte om my.

Af en toe hap hulle geniepsig na mekaar, maar dis in geheel ’n vreedsame prosessie. Een broederskap, één doelwit.

Die volgende oomblik hoor ek ’n gil. Daar is net een hond wat presies soos ’n mens kan gil.

’n Yorkshire terrier, reun, storm nader – en jy sien net graspolle trek. Hy is verskriklik klein. Hy rev agtertoe en weer vorentoe en bars dan uit in bewerasies en bravade. Ek kyk verbyster na die dingetjie met die opgetrekte bolip en tandjies wat nie meer skade as ’n stapler kan doen nie. Dan vang my oog die letters op sy truitjie: EVERYDAY FIGHT.

Dis ’n Yorkie, die mees onverskrokke van almal en wat, soos altyd, sy size heeltemal oorskat. Hy wil nie saamloop nie; nee; hy wil die ander uitdaag.

Ek moet vinnig speel. Met my regterhand gryp ek Eddy se halsband vas en met my linkerhand slinger ek die bare bites uit my sak en gee vet – doof vir die kakofonie van ’n geblaf en geknor en klappende tande wat wegraak in die wind.

Voor ek vergeet. ’n Yorkshire terrier is die hond wat ek die heel meeste vrees.

*

Om met ’n hond te gaan stap, bevat ’n speelse element: dis pret, en by tye skreeusnaaks. Dit is geen wonder dat Opperman juis die weduwee Viljee se wandeling met haar kolliehonde gekies het om deur middel van parodie die stylhebbelikhede in ánders digters se werk uit te wys nie. Heel tong-in-die-kies, natuurlik.

 

Met apologie

TEKS:

Op ’n Sondagmiddag loop die weduwee Viljee

in swart geklee

met twee kolliehonde langs die see.

 

C.M. VAN DEN HEEVER:

O skemervloeiing van die najaarsee!

Jou Sondagende branders plooi en val

en langs twee meeue dwaal ek geweduwee

maar ewig ruis om my die Al.

 

I.D. DU PLESSIS:

My twee windhonde draf

soos fezze langs die see;

ek vra Ali en Allah af

waar is meneer Viljee?

 

W.E.G. LOUW:

Droef kyk my oë

deur die trane heen,

soos amandelbloeisels

deur die eerste reën;

ek rou oor die duine,

my bleek hande waai,

en ’n hond byt sy stert, soos hy draai, soos hy draai …

 

N.P. VAN WYK LOUW I:

O God! làngs U skríklike water

stap die weduwee Viljee

met dié weet: die waan en die waansin word later

twee honde wat dráf waar sy trèe.

 

N.P. VAN WYK LOUW II:

Op ’n Sabbatmiddag

(die dag is goed)

lê la veuve de Villiers

die heilige snol

bo die boulevard

(a) aars-e-lende om te kies

effens be-swaard

tussen twee kol-lies(te)

 

UYS KRIGE:

O wee,

o wee,

in swart geklee

op ’n Sondagmiddag

loop die we-

duwee

Viljee

met twee,

net twee

kolliehonde langs die see,

die see,

die see …

 

ELISABETH EYBERS:

Portret van ’n weduwee

Sy staar na die blou are op haar hand

terwyl sy in die Sondagmiddag wat

neerskyn op die rustelose strand,

geduldig sit of loop en peins: Nou dat

die vreemde bloeisel van herinnering

– skaars liefde, skaars geluk – nog vir haar bly

sal sy uit hierdie aardse wisseling

en haar verlies tog weer die sterkte kry.

.

So het sy klaarheid in haar gees gevind

en so geweet die middag langs die see

sy sal aan die twee kinders wat haar bind

haar hele lewe wy as weduwee;

en word sy later weer deur een gevra

wat sal sy vir hom antwoord: Nee of Ja?

 

ERNST VAN HEERDEN:

In lanferwimpels tree,

haar wandelstok ’n swaard,

die weduwee Viljee

in grandiose vaart

verby die sinderende kaai.

Waarheen die bruingepeesde spiere,

die slink en wulpse draai

van haar kaniene diere?

 

S.J. PRETORIUS:

O Here! Ek word so opgewonne

as ek die arme honne

so kaalpoot sien draf,

maar wat kan ek, we-

duwee Viljee,

doen met my pullover en staf?

 

Verwysing:

  1. Hugo: “Met apologie” uit Speelse verse, 1988. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

 

Gisela Ullyatt. ‘Ek wil weer jou rooikors breek’: ontworteling in Klankmanwoordboom.

Tuesday, December 15th, 2015

‘Soul searching’. Meyer van Rensburg.

Deel drie van die Meyer van Rensburg-blog het die meganika van klank geëksploreer, deur die klankman/klankmenger/klankoperateur-motief:https://versindaba.co.za/2015/12/13/gisela-ullyatt-wanneer-die-klankman-begin-droom/

Klankmanwoordboom, sy debuutbundel (1983), verweef die wêreld van die klankman, die geskrewe woord, die soeke na die Woord en die boom-motief. Laasgenoemde is uitgestippel aan die hand van die klankboom wat terselfdertyd die Kruis-motief naspeur.

Die jukstaposisie van die kunsmatige omgewing van die klankateljee en die natuur wat neerslag vind in die digter se geboortewêreld, die Noord-Kaap, word tasbaar in die bundel. Deel vier ondersoek die land van herkoms (Suid-Afrika), die kontinent (Afrika) en die harde natuur (droogte, son) word verder verbind met die moedertaal (Afrikaans). Hierdie elemente roep die situasie van die expat op. Alhoewel Meyer eers later na Engeland geëmigreer het, word die bundel ’n profesie van nie net sy eie ontworteling nie, maar ook van duisende ander ontheemdes in die buiteland. Soos R.B. Jurgens tereg opmerk in As almal ver is (228):

You said, ‘I will go to another land, I will go to another sea.
Another city will be found, beter than this …
Kavafis, daardie groot eksponent van die ontwortelde siel.

Die bundelmotto aktiveer die stamboom van die Afrikaanse digkuns met ’n aanhaling uit ’n Peter Blum-gedig:

… Want wat is ons? ’n Boompie
Oop vir enige wind – vir enige meslem
Kerfbaar die bas; maar as die helderheid kom en
Jy dit gee, is daar skyn van lig op
Mense en dinge, hulle lewe is heerlik.

Verder verduidelik Meyer hoe die Blum-aanhaling met Klankmanwoordboom verband hou:

Ek het die lig gesoek in die mens in sy skeppende of digterlike aktiwiteite (veral in die eerste afdeling: Woord), sy behoeftes (esteties, intellektueel, seksueel en emosioneel) en ook in dinge. Dinge wat my omring het by die werk, die tegnologiese wêreld van klank en ook dinge uit my jeug as plaasseun in die Noord-Kaap […] Die Bybel sê: “Aan die begin was die Woord en die Woord was … en dit is waar ek begin het.

Stamboom

Die Klasie wat de waarheid zeggen
en met hogen hout willen schrijf soos ons praet,
die drieman klingel saam ’n passie
(Janfrederik soen sy Martjie)
en langs die suikerbos en rand
vry visvanger ’n rosarum hartjie.

Die toon van die sangers word verhewe,
weemoedig klink tinktinkietaal
uit die haak-en-steek-besluit;
’n Zoeloeland-jandiederik
skop verkeerdom eiers uit,
soek na die alfa en omega
in alles wat hom stuit.

’n Piet-my-vrou wyk verder,
weg van die lou geykte lied,
beitel glad deur jaarringe,
kyk wat die rooi pit bied
en grootoog in die skaduwee,
slaan janblom die ganse gade:

sal ek aanklank vind en saam rinkink
as janfiskaal of luistervink?

Hier enkodeer die digter die Afrikaanse digtradisie met leidrade wat die leser na die verskeie digters lei:
Die ‘Klasie’ is heel moontlik ’n verwysing na F.W. Reitz se gedig ‘Klaas Geswind en syn perd’

F.W. Reitz

F.W. Reitz

Meyer van Rensburg se intensie met hierdie deel van die gedig is egter die volgende:

Louis Henri Meurant/Klaas Waarzegger

Louis Henri Meurant/Klaas Waarzegger

Wikipedia https://af.wikipedia.org/wiki/Klaas_Waarzegger verduidelik Meurant se ‘onbewustelike’ bevordering van Afrikaans. Meyer verduidelik in sy kommentaar op die blog soos volg: “‘Klasie wat die waarheid zeggen’, is ’n verwysing na ‘Klaas Waarzegger’. Klaas Waarzegger (19 Februarie 1811 – 29 Maart 1893) was die skrywersnaam van Louis Henri Meurant. Meurant was in die middel van die 19de eeu ’n drukker, joernalis en ’n onopsetlike bevorderaar van Afrikaans as taal”.

Die verwysing in die gedig na ‘hogen hout’ is voor die hand liggend.

CP Hogenhout

CP Hoogenhout

Die ‘drieman’ is ’n moontlike sinspeling op Louis Leipoldt se Uit drie wêrelddele (1923); hy was skoolarts in Londen, mediese skoolinspekteur in die Transvaal en later kinderarts in Kaapstad.

Louis Leipoldt

Louis Leipoldt

Die spesifieke intensie van die digter met die woord ‘drieman’ sluit egter nog twee digters in: Jan FE Celliers en Totius. Meyer se aanhaling uit JC Kannemeyer lui soos volg en kan ook in die kommentaar-gedeelte op hierdie blog gelees word:

Ek haal J.C. Kannmeyer aan: ‘Daarteenoor publiseer Celliers, Totius en Leipoldt reeds in die eerste tiental jare ná die Anglo-Boereoorlog hulle eerste bundels waarin daar poësie van besondere formaat voorkom. Heelparty Afrikaanse kritici het dan ook na hierdie drie digters as die Driemanskap verwys, ’n ongelukkige term omdat dit assosiasies met die drie Boereleiers (Kruger, Joubert en Pretorius) ná die Eerste Vryheidsoorlog het en omdat dit ’n hegte verband en gesamentlike optrede tussen die drie digters en hul poësie veronderstel wat die inherente verskille in aard en ingesteldheid uit die oog verloor’ (Geskiedenis van die Afrikaanse Literatuur; Academica, Pretoria, 1984).

Jan FE Celliers word opgeroep in ‘Janfrederik soen sy Martjie’, na aanleiding van Martjie (1911).

Jan FE Celliers

Jan FE Celliers

‘en langs die suikerbos en rand/vry visvanger ’n rosarum hartjie’ verwys na AG Visser wat met Suikerbosrand verbind word asook sy gedig, ‘Rosa Rosarum’ (Roos van die Rose).

AG Vsser

AG Visser

‘Die toon van die sangers’ is ’n verwysing na Toon van den Heever.

Toon van den Heever

Toon van den Heever

‘Haak-en-steek-besluit’ dui op Totius se gedig ‘Die Godsbesluit’ (82) terwyl ‘Tinktinkietaal’ na dieselfde digter verwys.

n Jong Totius

n Jong Totius

Jare terug skilder Meyer ‘n skildery wat op Totius se ‘Die wêreld is ons woning nie’ geskoei is:

Meyer van Rensburg.

Meyer van Rensburg.

’n ‘Zoeloeland-jandiederik’ aktiveer DJ Opperman wat in die Dundeese distrik gebore is en ook skoolgegaan het op ander dorpe in KwaZulu-Natal.

Opperman deur Philip Terblanche

Opperman deur Philip Terblanche

’n Piet-my-vrou wyk verder,
weg van die lou geykte lied,
beitel glad deur jaarringe,

Bogenoemde speel in op ‘wyk’: NP van Wyk Louw; ‘weg van die lou’ na sy digter-broer, WEG Louw en ‘beitel’ onder andere na die alombekende NP van Wyk Louw se ‘Die beiteltjie’.

NP van Wyk Louw

NP van Wyk Louw

WEG Louw

WEG Louw

‘Janblom’ is een van die meer ooglopende kodes: ‘n skryfpersona van Breyten Breytenbach.

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach

In ’n resensie van Klankmanwoordboom skryf E.C. Britz (1983) oor die twee laaste reëls van ‘Stamboom’ soos volg: ‘Die digter vra homself uiteindelik af of hy as ‘janfiskaal’ (d.w.s. die voël wat al die ander opvreet) of as ‘luistervink’ (d.w.s. as blote volgeling van die tradisie) by ons sal ‘aanklank vind’.

Die feit dat die titel van die resensie lui, ‘Treffer in ou styl’, versterk vir die leser die gevoel van die Afrikaanse stamboom van digters; iets wat die taalkwessie by universiteite wat ons tans ondervind reaktiveer. Die kwessie van die literêre kanon kom ook ter sprake: wié is die Afrikaanse kanon en hóé is dit saamgestel in die loop van jare?

In ‘Versteende woord’ (16) word die beeldgebruik verder uitgebrei na die eg Afrikaanse milieu wat skakel met begrippe soos ‘moerland’, en ‘hartland’, alhoewel die bundel nege jaar voor Chris Barnard se roman, Moerland (1992) verskyn. ‘Baaierdland’ mag ook moontlik inspeel op die titel van Opperman se 1956-bundel, Blom en baaierd. Volgens die HAT (2015:71) beteken ‘baaierd’ onder andere ‘(1) ongevormde elemente waaruit die aarde ontwikkel het. (2) verstrengelde massa 2. (fig) warboel; chaos’. Die leser volg die innerlike chaos van die spreker: ‘hart koffiesak’; ‘swart moer’; ‘klipkil hartland’ en ‘bitter baaierdland’. Tog is daardie verlossende aspek van bogenoemde deur die ‘woordsteen’ en die digproses (‘suikerklontjie’; ‘blink kristal’, en ‘reënboog uit prismastreke’).

Herbore uit die lakens nes ’n slang vervel,
spoel ek my hart koffiesak uit
met, kaatsend in my hand,
’n suikerklontjie
uit die swart moer van ’n bitter baaierdland.

Die koue winterlig
verskerf teen die blink kristal
en gister vlam in warm stukke uit.

Jy, klein woordsteen
wat uit die verre suikerveld
oorbly in die asbestrooide grond,
haal baie bitter boeretroos
se dae uit my mond
en reënboog uit die prismastreke
my klipkil hartland oop.

In jou lig
staan ek verwese, teruggevoer,
voor my gesmelte suikerbrug
en my hart vol moer.

Die ‘baaierd’ herinner aan die volgende gedeelte in T.S. Eliot se ‘East Coker'(v:31):

[…] And so each venture
Is a new beginning, a raid on the inarticulate
With shabby equipment always deteriorating
In the general mess of imprecision of feeling,
Undisciplined squads of emotion […]

Talle ander gedigte skakel met die digter se Noord-Kaapse herkoms; die idee van wortelskiet; ook die jukstaposisie wat tussen Engels en Afrikaans geskep word: lank het die digter net Engels gepraat (‘Brits gesoog’), maar terselfdertyd het hy ook in Brits skoolgegaan.

Woordboom 1

Trek uit my woord
’n blokdiagram wat langbeen wys
hoe ek in houtskoolbanke
Engelse woorwaarde prys;
probeer dan stam en soort
bepaal deur analise van die klanke,
dring deur die vlees af na die pit,
die geraamte, wit
bevrees en biltongdroog:
’n Boerskelet wat, Brits gesoog,
op dertig begin wortelskiet
in diederik se roepgebied
(Afrika se wisselende windewyk
waar woorddele soos vrugte pryk).
Daar, tussen rotse aan die rand,
begin desibels Boerwees die doring dryf
om meters klank neer te skryf:
klink en kopuleer nou hier en daar
die klankboomwortels aanmekaar.

'Veldfire and aloes' . Meyer van Rensburg.

‘Veldfire and aloes’ . Meyer van Rensburg.

Die doring-motief word verder in die bundel uitgestippel en verleng deur die ‘enkeldoring’ of Acacia-robusta; snoei-metafore; Boer en Brit(s). Totius se ‘Daar het ’n doringboompie/ vlak by die pad gestaan’ (‘Vergewe en Vergeet’:47) word hier gereaktiveer en in ’n nuwe konteks geplaas. Totius se gedig is ook te sien by die Vrouemonument in Bloemfontein. Ter wille van spasie haal ek slegs sekere gedeeltes uit Van Rensburg se gedig aan:

Acacia Robusta of Enkeldoring.

Acacia Robusta of Enkeldoring.

Boom-Stam-Boom (27)
Vir Lorraine

(i)
Die penwortel vroetel-voel vir watervoeding,
druk dit osmoties na die kroon:
Acacia-robusta of enkeldoring
(soms Engelse doring genoem) vertoon
geel bloeiselballe en beenwit
dorings teen die Noord-Kaaplug:
bied skaduwee waar ek kan sit
maar stamdorings steek my ruweg in die rug.

(ii)
Van Prince Albert tot in Suid-wes
het my oupa met snoeiskêr en mes
bome ge-okuleer […]

(iii)
Maar die weefsels se Boerbloedvlam
groei oor letsels van die Engelse robuuste stam […]

'Piet Painter'. 'n Skildery wat Meyer van sy pa gemaak het.

‘Piet Painter’. ‘n Skildery wat Meyer van sy pa gemaak het.

‘Bittereinder’ (28) aktiveer die Anglo-Boereoorlog (tog net nié die Suid-Afrikaanse Oorlog nie!) wat weereens die stryd tussen Engels en Afrikaans uitspel. Let op die woord ‘kombuisuitskot’ en ‘gepuurde stam’. Hierdie gedig het ’n profetiese kwaliteit: dink aan duisende expats in die buiteland asook die verdrukking wat Afrikaans tans beleef. Tog neem die gedig ’n positiewe wending, wat dalk ook profeties mag wees: ‘die rebellie se vuur’, die ‘botsels’ en die ‘feniks’:

Uit my heilig-geagte grond
is ek wreed vir ’n ander losgeskeur,
my stam vertrap, my takke afgebeur.
Ek is verdruk, in depressie leeggebloei
en op die vullishoop sal dit boomskraap gaan,
maar stammaak my net voor ek stomp word
sodat ek ’n wortel tot by water kan roer,
sodat ek die rebellie se vuur weer voer
en soos ’n feniks
nuwe vlinderblare en botsels ontvou
om van meet af ’n gepuurde stam
uit kombuisuitskot te bou.

Gedigte soos ‘Snoeityd (30); ‘Noord-Kaap (31), ‘umNgamanzi’ (33) wat die enkeldoring se Zoeloenaam vergestalt en ‘Boom’ (34) is verdere voorbeelde van bogenoemde tematiek.
Die versugting na reën, iets wat die meeste van ons tans ondervind met die knellende droogte, word meesterlik in ‘Noord-Kaap’ uitgebeeld. Ek haal die laaste agt reëls aan:

Dorre Noord-Kaap, in drome
stoot die windpomp jou leivoorare
weer vol blinkende bloedwater-strome
en my hartkeerwal loop oor.
Ek ruik die voor-die-reën-kom-reuk
as die ploeglem deur jou sooie gaan
en ek wil weer jou rooikors breek
en kniediep in jou kluite staan.

'Veldfire and Aloes ii'. Meyer van Rensburg

‘Veldfire and Aloes ii’. Meyer van Rensburg

Laastens haal ek drie van Meyer se meer resente gedigte aan wat in die negentigerjare geskryf is voor hy geëmigreer het. Hy skryf die volgende oor hulle:

Die nuwe Afrikaanse gedigte is saamgevat in ‘n bundel met die naam Motsa wat uittog of eksodus beteken. (Ek wou dit eers ‘Ek sȇ dus:’Eksodus’ genoem het). Dit was geskryf voordat ek seker was dat ek oorsee sou kom, maar dit gaan juis daaroor. Dit het ook drie gedeelte : Eksodus (wat die geskiedenis van die Eksodus van toepassing maak op al die mense wat uit SA emigreer); ‘Uitspraak’ (wat weer met klank te doen het, maar die keer gaan dit oor ‘spraak’ en nie oor ‘hoor’ nie); en dan, laastens, ‘Uitgang’, wat weer terugkeer na die uitgang van mense uit SA uit.

Aftrede

Hy dink sy oudag in

bou ’n pensioenpensie op
sodat hy kan aftree daar agter
met jakopeweroë t’rug kan sit

om binnevet te eet
mooi bakvissies te beloer
wat oor die duine manna
en kwartel saans
die sardiens loop wulps in Durban
lê ka(a)lbas(sies) in die sand.

*

Eks. 18:5
‘Jetro, Moses se skoonpa, het met Moses se seuns en vrou
na hom toe gegaan waar hy kamp opgeslaan het’.

Na ’n lang stryd van lei
en stryd van haar met my

oor besnydenis en bloed
wat maande lankal woed

om middernag terwyl sy slaap
met my wat tussen bid en gaap

my omdraai om ’n nuwe lê te lê
(so baie antwoorde wil ek nog hê)

vat ek die punte van haar liggaam raak
en wonder oor U haar so anders maak.

*
Trek uit my woord

..
..
uit
hierdie
klein vertrek
moet woordwys
’n duister volk
verhuis

trek uit my woord
my kleinvolk
…gekopuleerde klinkers van my klankbord…
uit taai tradisieklou
wat verstaal
vas wil hou

trek uit
my Woord
hang
vasgehamer
hale oor
kaal blaaie
uitge(s)trek
want die
Groot Vertrek
verlang
dit so
..
..
.

Noord-Kaapse rooigrondpad

Noord-Kaapse rooigrondpad

My hartlike dank aan Meyer van Rensburg wat soveel materiaal (resensies, analise, foto’s, en so meer) aan my beskikbaar gestel en aan my toevertrou het. Mag die Woordman van die Noord-Kaap weer in Afrikaans begin droom.
En my ewige dank aan my digmentor wat Klankmanwoordboom vir my gestuur het.

Bibliografie
Brink, A.P. (ed). 2008. Groot Verseboek, Deel 1. Kaapstad: Tafelberg.
Britz, E.C. (1983). ‘Klankmanwoordboom. Treffer in ou styl’. Die Vaderland, 22 Desember 1983, 12.
Eliot. T.S. (1972). Four Quartets. Londen: Faber.
Handboek van die Arikaanse Taal. (2015). Kaapstad: Pearson.
Marais, D. (ed). 2009. As almal ver is. Suid-Afrikaners skryf huis toe. Kaapstad: Tafelberg.
Opperman, D.J. (ed). 1990. Senior Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.
Van Rensburg, M. (1983). Klankmanwoordboom. Kaapstad: Human & Rousseau.

Marlies Taljard. Rooshoek se poësiekerk 2

Saturday, January 1st, 2011
Hierdie reeks besprekings gaan oor Frans van Rensburg se kapelletjie in Potchefstroom waarin tien gebrandskilderde glasvensters van Rita Röscher, Sophia du Toit en Mariana du Toit pryk. Elk van dié vensters is gemaak na aanleiding van ‘n Afrikaanse geestelike gedig. In hierdie bespreking gaan ek by twee van dié vensters stilstaan, naamlik die “Maria”- en “Golgota” (W.E.G. Louw)-vensters.

 Gebrandskilderde glas is ‘n kunsvorm wat veral met die Christelike Kerk gesassosieer word. Waar en wanneer dit ontstaan het, is onseker, maar die eerste voorbeeld van gebrandskilderde glasvensters word aangetref in ‘n sewende-eeuse klooster. Dit is egter veral Gotiese katedrale wat met dié kunsvorm verbind word. Na die twee Wêreldoorloë herleef die kuns van gebrandskilderde glasvensters, hoofsaaklik omdat so baie van dié vensters in die oorlog verwoes is en herstel moes word. Moderne kunstenaars maak dikwels van dieselfde simboliek gebruik as wat in antieke tye die geval was omdat die taal van simbole steeds tot ons praat en, aldus ‘n kenner “have the power to evoke images and thoughts in us that words don’t”.

 Vanaf die tiende tot die dertiende eeu het gebrandskilderde glasvensters in kerke hoofsaaklik die doel gedien om ongeletterde kerkgangers te onderrig, te troos en te inspireer. Dit het meestal tonele uit die Ou en Nuwe Testament uitgebeeld. Die kleure en die lig wat daardeur skyn het ‘n besondere invloed op die gemoedstemming van die kerkganger en skep ‘n atmosfeer van aanbidding en verwondering. Natuurlik het die vensters ook ‘n estetiese funksie gehad – dit het die somber ou kerke verfraai en lig deurgelaat – een van die oudste simbole vir die aanwesigheid van God.

 Die meeste gebrandskilderde glasvensters word gekenmerk deur eenvoud van vorm en die gebruik van simboliese voorwerpe en ligsimboliek. Daarom is dit belangrik om te let op wat persone byvoorbeeld in hulle hande hou of watter voorwerpe in die agtergrond uitgebeeld word. Dit is ook belangrik waar persone staan en hoe hulle geklee is. Verder speel die kleure wat gebruik word ‘n belangrike rol by die interpretasie van die stof. So word blou byvoorbeeld dikwels gebruik as die kleur van spirituele liefde en standvastigheid. Dit is hoekom die Maagd Maria dikwels blou dra. Wit is die simbool van reinheid, terwyl rooi ‘n komplekste simbool is wat bloed en lyding kan uitbeld, maar ook lewe kan simboliseer. Groen is dikwels die kleur van hoop. Baie vensters maak van numerologiese simboliek gebruik. So is die aantal voorwerpe wat voorkom byvoorbeeld belangrik: drie, sewe en twaalf is syfers wat dikwels simboliese betekenis het.

 Gebrandskilderde glasvensters het ‘n gevestigde ikonografie. Van die bekendste simbole sou wees die lam, die kroon en septer, sakramentele voorwerpe, blomme, vuur, plante, die duif, die vlinder (as simbool van lewe na die dood) en die skaapwagter.

 Vervolgens gaan ek enkele van die Rooshoek-vensters tesame met die gedig na aanleiding waarvan dit gemaak is, plaas. Ek vertrou dat hierdie en al my vorige besprekings as rigtingwysers mag dien … Maar die eintlike doel is dat die kyker dit geniet en daaruit inspirasie put. Ek wil so min as moontlik verder sê en jou, die leser, die geleentheid gee om te praat – per slot van sake is hierdie ‘n forum waarin ons met mekaar praat. Hier is nou ‘n gulde geleentheid waar dié met kunskennis ‘n gewaardeerde bydrae kan lewer. Julle maak my nerveus as julle so stilbly … dan wonder ek of dié blog dalk in die onmeetlikheid van die kuberruim verdwyn het en iewers anoniem aan’t rondsweef is …

 

Maria - WEG Louw

Maria - WEG Louw

Maria

Deur daardie tuintjie het sy stil gegaan,

haar hande needr’ig oor haar bors gevou,

toe hy, verblindend soos die son, daar staan:

drie wit lelies het hy in sy hand gehou.

 

Half-skaam, verleë, het sy opgekyk

en is opeens met groot vrees bevang:

sy oë het van haar nie afgewyk,

sy vleuels het oor heel die tuin gehang.

 

“Geseën is jy onder die vroue” – sy woorde –

of was dit winde? – verruis nog in haar oor,

toe hy teen die son in goue vlug verdwyn …

 

Sy het haar neergebuig en half-versmoorde

klein snikkies in haar hart gehoor,

van verlossing reeds die vreugde en die pyn.

(WEG Louw)

 

Golgota - WEG Louw

Golgota - WEG Louw

 

Golgota

Met rooi, gewonde voete en die pyn

van dorings wat Sy hoof in spot omsluit,

het Hy – gelaaf met mirre en bitter wyn –

teen Golgota Sy droewe gang gestuit.

 

Soldate het Sy klere uitgetrek

en luid getwis oor kleed en lendedoek;

sy naakte liggaam het hul oopgevlek

oor stam en balk en dit met smaad vervloek.

 

Die wrede spykers word deur vlees en been

met felle slae ingejaag: Sy hande,

verstrak in laaste, goddelike seën,

het Hy wyd uitgebrei oor alle lande …

 

Die vroue roep in duisternis en treur …

Die aarde beef … Die tempelvoorhang skeur.

Johann Lodewyk Marais. Marthinus Versfeld (3)

Saturday, December 12th, 2009

Aan die Universiteit van Kaapstad was Marthinus Versfeld ‘n gewaardeerde gespreksgenoot van digters soos N.P. van Wyk Louw, W.E.G. Louw, I.D. du Plessis, Boerneef en D.J. Opperman. Hy het poёsie geskryf, maar net enkele van die gedigte is gepubliseer. In sy skryfwerk toon hy groot waardering vir die poёsie en sluit so by twintigste-eeuse filosowe soos Martin Heidegger en Jacques Derrida aan. Hopelik sal sy bydrae as gespreksgenoot vir van die belangrikste Afrikaanse skrywers nog behoorlik ondersoek word en sy bydrae tot die Afrikaanse essay die erkenning kry wat dit verdien. Ook latere skrywers soos Breyten Breytenbach, André P. Brink, Petra Müller en Marlene van Niekerk het waardering vir sy werk gehad.

Oudstudente wat oor Versfeld se invloed op hulle getuig het, sluit Adam Small, Athol Fugard en Jeremy Cronin in. Cronin het gesê: “[H]e was trying to integrate different dimensions of life, and to think intellectually about that kind of integration, which was very different from what was increasingly becoming the dominant tradition in UCT.” 

W.A. de Klerk, wat baie saam met Versfeld gaan bergklim het, het die volgende gesê: “Marthinus Versfeld is die soort mens wat gesoek word as hulle die dag nie meer daar is nie.” Mag Versfeld in hierdie huldigingsjaar, en hierna, sy regmatige plek in ons denke en samelewing kry.