Posts Tagged ‘W.H. Auden’

Louis Esterhuizen. Die skaam woede van ‘n vroeëre maaksel

Tuesday, September 11th, 2012

Bykans alle digters ken daardie gevoel: die louwarm gloed van verleentheid wanneer jy na jou vroegste skryfsels kyk en besef hoe lomp jy met jou skryfwerk omgegaan het; die drif was dalk daar, saam met die ‘fantastiese’ idee, maar helaas, die tegniek om gestalte te gee aan dié idee het toentertyd nog ontbreek …

Presies hieroor het The Atlantic onlangs ‘n ellelange analise gepubliseer, met WH Auden en sy jarelange (en vergeefse) pogings om een van sy mees beroemdste gedigte te misken: “September 1, 1939” is one of W. H. Auden’s most famous and oft-quoted poems. Its images of futility and despair in the face of violence, of the inevitable destruction and sacrifice of yet another war have such a universal immediacy that they’ve been revived time and time again, whenever sudden bloodshed rears its head. Perhaps the most quoted line of all is the one that closes the poem’s penultimate stanza: ‘We must love one another or die’.”

Afgesien daarvan dat Auden in sy leeftyd dié gedig herhaaldelik verwerk het, het hy hom uiteindelik daarvan gedistansieer en geweier om verdere toestemming te gee dat dit in antologieë opgeneem word. In die voorwoord tot sy versamelde gedigte (wat in 1965 verskyn het), het hy dit soos volg gestel: “”Some poems which I wrote and, unfortunately, published, I have thrown out because they were dishonest, or bad-mannered, or boring.” Volgens Auden is ‘n oneerlike gedig die volgende: “A dishonest poem is one which expresses, no matter how well, feelings or beliefs which its author never felt or entertained. Youth may be forgiven when it is brash and noisy, but this does not mean that brashness and noise are virtues.”

En daardie reeds genoemde reël het hy herhaaldelik probeer verbeter; uiteindelik die “or” vervang na “We must love one another and die” en toe die hele gedoente uit moedeloosheid laat vaar gedig inkluis.

WH Auden

WH Auden

Die vraag wat egter volgens The Atlantic na vore dring, is die volgende: “But are we bound by Auden’s own evaluation of his work, and are we somehow wrong if we seek out-and even dare to enjoy-words that he doesn’t believe in any longer? If he didn’t want to see the poem, should we turn from it as well? The question is an old one, long predating Auden’s famous revisions and recastings: The decision to unwrite, in a manner of speaking, certain moments of past work-and the subsequent split of popular opinion on the justifiability of that choice. When it comes to such arguments, who is right? Who is justified? Why does it matter-and what does it even matter, in the modern age where it’s no longer an easy thing for the past to simply disappear?”

Inderdaad. Hierna volg ‘n heel omvattende uiteensetting van soortgelyke insidente in die geskiedenis van die letterkunde; van Homerus na James Joyce en Hemingway, van Chaucer tot Gerald Manley Hopkins. En nog vele ander; die meeste waarvan die vroeëre tekste nie net misken is nie, maar vernietig is weens verskillende redes.

En volgens The Atlantic se essayis is dít die belangrike verskil tussen Auden se optrede en soveel ander voorbeelde: “For, here is the crucial difference. Auden didn’t pull a Nabokov or a Kafka, requesting that his originals be burned (of course, this isn’t a perfect comparison. Nabokov and Kafka’s works remained unfinished, while Auden’s was done-and yet, Auden argued that one never actually finishes a poem; one only ever puts it aside). We should remember that Auden’s instructions to Edward Mendelson had an important caveat. ‘I once asked him what he wanted done with the poem, what I should do as his literary executor,’ Mendelson recalled on the occasion of what would have been Auden’s 100th birthday. ‘And he thought for a moment and said, ‘I don’t want it reprinted during my lifetime.’ That ‘during my lifetime’ is key. Auden didn’t want anything destroyed. He just didn’t want to see it, to have it haunt him, taunt him, even, in his advancing age.”

Mmm … maar die vraag bly hom na vore dring: Moet die digter se skroomvalligheid of skaamte deel word van die leser se plesier aan die teks? Ten sterkste het Joseph Brodsky byvoorbeeld gevoel dat “September 1, 1939” hoegenaamd nie verdien om geïgnoreer te word nie; trouens vir hom was dit so ‘n belangrike gedig dat hy ‘n hele lesing, wat later in sy essay-bundel Less Than One opgeneem is, afgestaan het: “Brodsky considered (this poem) a masterpiece, and urging his listeners on with the hope that they would develop the same sentiment toward this poem as the one that prompted it into existence-one of love. And this, despite agreeing with Auden that that damned line was quite problematic. “

WH AudenMiskien sou Auden in later jare self meer toegeeflik gewees het teenoor hierdie vroeëre maaksel van hom; dalk selfs gehoor gegee het aan die woorde wat hy in nog ‘n beroemde vers van hom, “In Memory of W. B. Yeats,” geuiter het: “The words of a dead man are modified in the guts of the living.”

Graag wil ek egter vanoggend se betoog sluit met ‘n langerige aanhaling oor die onderwerp; gevolg deur die gedig waaroor dit hier handel. Oordeel dus maar self of Auden se skaam woede jeens dié maaksel van hom geregverdig is, al dan nie.

“A work need not be the same for author and reader alike, especially the longer the time that passes between them. If a work doesn’t feel true, it will lose its steam-and perhaps the best proof of the universality of something like “September 1, 1939” is how often it has been called upon during its lifetime, to help us understand violence and humanity, war and responsibility, love and guilt.

“At the end, we can embrace and love whatever we want of an author’s work. But we also can’t ignore a writer’s express wish just because we don’t happen to agree with it. Instead, we can use that wish to enrich our understanding of the disinherited words, by doing our best to understand their history and the reason why their author chose to cast them aside as unworthy. We can, in other words, give authors the same consideration we’d want if we ourselves come to decide that something in our past no longer suits our present selves: the freedom to rethink and reconsider, to take back and reframe as we mature and as our understanding of the world changes. And we don’t even have to unwrite history to do that.”


September 1, 1939

I sit in one of the dives
On Fifty-second Street
Uncertain and afraid
As the clever hopes expire
Of a low dishonest decade:
Waves of anger and fear
Circulate over the bright
And darkened lands of the earth,
Obsessing our private lives;
The unmentionable odour of death
Offends the September night.
Accurate scholarship can
Unearth the whole offence
From Luther until now
That has driven a culture mad,
Find what occurred at Linz,
What huge imago made
A psychopathic god:
I and the public know
What all schoolchildren learn,
Those to whom evil is done
Do evil in return.
Exiled Thucydides knew
All that a speech can say
About Democracy,
And what dictators do,
The elderly rubbish they talk
To an apathetic grave;
Analysed all in his book,
The enlightenment driven away,
The habit-forming pain,
Mismanagement and grief:
We must suffer them all again.
Into this neutral air
Where blind skyscrapers use
Their full height to proclaim
The strength of Collective Man,
Each language pours its vain
Competitive excuse:
But who can live for long
In an euphoric dream;
Out of the mirror they stare,
Imperialism's face
And the international wrong.
Faces along the bar
Cling to their average day:
The lights must never go out,
The music must always play,
All the conventions conspire
To make this fort assume
The furniture of home;
Lest we should see where we are,
Lost in a haunted wood,
Children afraid of the night
Who have never been happy or good.
The windiest militant trash
Important Persons shout
Is not so crude as our wish:
What mad Nijinsky wrote
About Diaghilev
Is true of the normal heart;
For the error bred in the bone
Of each woman and each man
Craves what it cannot have,
Not universal love
But to be loved alone.
From the conservative dark
Into the ethical life
The dense commuters come,
Repeating their morning vow;
"I will be true to the wife,
I'll concentrate more on my work,"
And helpless governors wake
To resume their compulsory game:
Who can release them now,
Who can reach the deaf,
Who can speak for the dumb?
All I have is a voice
To undo the folded lie,
The romantic lie in the brain
Of the sensual man-in-the-street
And the lie of Authority
Whose buildings grope the sky:
There is no such thing as the State
And no one exists alone;
Hunger allows no choice
To the citizen or the police;
We must love one another or die.
Defenceless under the night
Our world in stupor lies;
Yet, dotted everywhere,
Ironic points of light
Flash out wherever the Just
Exchange their messages:
May I, composed like them
Of Eros and of dust,
Beleaguered by the same
Negation and despair,
Show an affirming flame.
© W.H. Auden

Poëtiese reklameflitse

Monday, December 21st, 2009
In die kol reklame

In die kol reklame

Robert Graves het by geleentheid die volgende opmerking gemaak: “There’s no money in poetry, but then there’s no poetry in money, either.” Dit wil egter nou voorkom asof dié uitspraak die afgelope tyd ernstig onder druk geplaas word deur die Britse reklame-agentskappe. So gebruik McDonald’s die volgende reëls uit ‘n gedig van Rolf Harris: “The Gothy types and scoffy types and like-their-coffee-frothy types were just passing by.” Nog ‘n voorbeeld is Pete Postlethwaite wat die volgende poësie kwytraak in ‘n advertensie vir Cathedral City  cheddar kaas: “On the A47 it’s cheese with cucumber / It’s lunchtime for her as the rest of us slumber.”

Volgens The Guardian se berig is daar sommer ‘n horde ander instansies wat begin het om poësie in te span vir reklamedoeleindes. Hieronder tel die AA, Waitrose, Center Parcs en Prudential.

Maar hoe voel die digters hieroor? Liverpool se beroemste digter, Roger McGough, het die volgende te sê gehad:  “It doesn’t always please me. It’s like when you hear music used in an advert and you feel it has degraded it. But as long as the poems are used respectfully, I think it can be OK. Center Parcs used Leisure by William Henry Davies, and Waitrose used Keats’s To Autumn. I wrote a poem for a Prudential ad campaign, but Adrian Mitchell said he wouldn’t do it. Verse has always been used in adverts – memorable language and the expectancy of rhyme are powerful – but it has to be used respectfully.”

Nick Toczek, wie se gedig deur Prudential gebruik is, het sy bereidwilligheid tot misbruik soos volg gemotiveer:  “Shakespeare would have thought commercialism was worth it. Populism is good. The more language matters to people the better. Look how Auden sold after Four Weddings and a Funeral. But there is a line – I would have reservations about the politics of doing a poem for McDonald’s, for example. But my Prudential poem is still the most recognised of all my poems. It took me 20 minutes to write, was broadcast 5,000 times and earned me £5,500.”

Die reëls wat deur Prudential gebruik is, lees soos volg: “Our kids, who’ve grown and flown the nest, / Now only phone us to request / More cash on loan, their tone depressed.”

Nou ja, toe. Laat ons nie die krag van die poëtiese woord of frase onderskat nie!


Nuwe plasings op die webblad is Bernard Odendaal se resensie oor Lucie Möller se bundel Watermerke, en ook Carina Stander wat op haar blog een van haar gunsteling aanhalings uit die boek Women who run with wolves, met haar lesers deel.

Ten slotte – my kar staan alweer gepak om môre-oggend baie vroeg die pad na die noorde aan te durf. Hierdie is dus die laaste Nuuswekker tot kort voor die nuwe jaar … Graag wil ek en Marlise dan van hierdie geleentheid gebruik maak om elkeen van ons Versindaba-besoekers en -deelnemers die allermooiste Kerstyd toe te wens. 

As toegif vanoggend, nié DJ Opperman se bekende “Kersliedjie” nie, maar ietsie op ‘n meer persoonlike vlak: Marlise se pragtige “Kersoggend” , met die hoop dat Kersdag vir jou en jou geliefdes ook ‘n tyd van stille vreugde sal wees … (Terloops, as verdere leesprikkel kan jy gerus Willem Jan Otten se “adventessay”, asook sy vertaling van T.S. Eliot se gedig “The Journey of the Magi”, hier op De Contrabas te lese kry.)

Nuuswekker hervat weer volgende week.

Mooi bly.





so stil begin die dag –


op die horison ‘n silwer ketting

van heuwels ingekurwe

met die roerlose landskap

enkele vlietende vlerke van voëls

gevurk oor ‘n wingerd

soos die stiltes

tussen note van ‘n fluit


so stil begin die dag –


tussen die gespierde bene

van ‘n enkele donker boom

rus die tjello van ‘n oggendson

en die dun strykstok van ‘n wolk

halveer die strale van lig

soos stiltes

van klanklose klank




so stil begin die dag



(c) Marlise Joubert (uit: Lyfsange, 2001: Protea Boekhuis)


Johann Lodewyk Marais. ‘n Leerskool vir skrywers

Tuesday, September 1st, 2009


Die digter W.H. Auden (1907–1973), wat as professor in poësie aan die Universiteit van Oxford die opdrag gehad het om opleiding in skeppende skryfwerk aan te bied, het by geleentheid ‘n leerplan voorgestel vir die aspirantdigters aan sy “Daydream College for Bards” (oftewel sy ideale Leerskool vir Digters): Die leerplan het iets oorgedra van die geskakeerdheid wat met opleiding in skeppende skryfwerk gepaard kan gaan:

1)         In addition to English, at least one ancient language, probably Greek or Hebrew, and two modern languages would be required.

2)         Thousands of lines of poetry in these languages would be learned by heart.

3)         The library would contain no books of literary criticism, and the only critical exercise required of students would be the writing of parodies.

4)         Courses in prosody, rhetoric and comparative philology would be required of all students, and every student would have to select three courses out of courses in mathematics, natural history, geology, meteorology, archaeology, mythology, liturgics, cooking.

5)         Every student would be required to look after a domestic animal and cultivate a garden plot.

Oor die sukses wat Auden met hierdie veeleisende kursus sou gehad het, kan baie bespiegel word. Die vraag bly egter: Kan ‘n skrywer opgelei word?

Hierdie vraag duik meermale op wanneer opleiding in skeppende skryfwerk ter sprake kom, en spruit waarskynlik uit ‘n onderliggende opvatting dat die vermoё om ‘n skrywer te word as ‘t ware geneties vasgelê moet wees en eintlik nie aangeleer kan word nie. Wat natuurlik enigsins vreemd is, is dat dieselfde vraag nie noodwendig gevra word oor die opleiding van skilders, beeldhouers, komponiste, musici en balletdansers nie.

Wat is dan nou so uniek aan ‘n skrywer? Die Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT), wat op byna elke Afrikaanse skrywer se lessenaar lê (of behoort te lê!), verklaar die lemma “skrywer” soos volg:

1. Persoon wat skryf: ‘n Vinnige skrywer. 2. Persoon wat ‘n bepaalde stuk, brief geskryf het: Die skrywer van hierdie brief. 3. Persoon wat boeke, artikels, gedigte, ens. vir publikasie skryf; outeur: ‘n Veelsydige outeur. 9 …). 4. Werk van ‘n outeur: ‘n Skrywer bestudeer.

Hierdie lemma laat vermoed dat daar meer oor “skrywer” gesê kan word as die algemene siening wat in die verklaring vervat is. Die verklaring dui ook nie aan dat ‘n skrywer as uniek beskou word, of oor unieke talent moet beskik om te kan skryf nie. En tog het die opvatting dat ‘n skrywer nie “gemaak” kan word nie tot betreklik onlangs, toe skryfskole as ‘t ware soos paddastoele opgeskiet het, bestaan. Heelparty mense huldig steeds die opvatting dat skrywers se werke bestudeer kan word, maar dit word nie as gerade beskou om opleiding aan te bied oor hóé om te skryf nie.

Daar kan verskeie redes aangevoer word vir die feit dat daar so lank onvoldoende aandag aan die opleiding van skrywers bestee is. Een van die redes sou wees dat die besit van letterkundige werke vir ‘n groot deel van die breё publiek nie dieselfde prestigewaarde het as byvoorbeeld die besit van kunswerke, of die bywoning van musiek- of balletuitvoerings nie. Daarom word ‘n belegging in die letterkunde ook nie geredelik gemaak nie en kan ‘n mens met reg kla oor mense nie meer boeke koop en lees nie. My ervaring in ‘n heeltemal ander verband is dat mense se min toewyding aan lees direk aan die lae geletterdheidvlakke in die land en die swak kennis van tale toegeskryf moet word.

Nou is dit so dat baie mense die behoefte ervaar om te skryf, maar nie weet wat en hoe nie. By sulke mense is daar dikwels onsekerheid oor die mate waarin hulle “talent het”, “meriete toon” en hulle skryfwerk “publiseerbaar” kan wees. D.J. Opperman, baanbreker van opleiding in skeppende skryfwerk in sowel die Afrikaanse as die Suid-Afrikaanse letterkunde, onder meer vanweё die Letterkundige Laboratorium wat hy in 1960 aan die Universiteit van Stellenbosch begin het, het hierdie onsekerheid van sommige universiteitstudente soos volg verwoord:

“Wat word van die jong skeppende genie wat eensaam op die kampus ronddwaal en geen raad met sy talent weet nie? Hy vir wie dit hoofsaak in die lewe is: Is die jambe uitgedien? Sy gawe geniet geen akademiese erkenning of leiding nie, dit is geen studievak nie. Later, as hy eers gebundel het, word sy werk wel bestudeer. Daarop word punte en grade verwerf, maar hy …? Êrens is daar iets skeefs.”

By Opperman se “jong skeppende genie” moet ‘n mens ook voeg: die middeljarige man wat lank reeds net vir die laai skryf, die vrou wat half toevallig ontdek dat sy skryftalent het en die standerd 8-leerling op die platteland wat by ‘n bekende skrywer of uitgewer om raad aanklop. Geslagte aspirantskrywers het nie die geleentheid gehad om opleiding in skeppende skryfwerk in Afrikaans te ontvang nie en bly worstel met vrae oor hulle skeppende vermoёns. Suid-Afrikaanse universiteitstudente wat kursusse in Afrikaans of Afrikaans en Nederlands gevolg het, was tot betreklik onlangs toe nog deurgaans onbewus daarvan dat verskillende soorte opleiding in skeppende skryfwerk glad nie so ‘n rariteit in die skrywerswêreld is nie en veral in die Verenigde State van Amerika goed gevestig is.

Sedert die 1980’s het opleiding in skeppende skryfwerk egter ‘n betreklik algemene verskynsel in die Afrikaanse literêre wêreld geword. Verskeie universiteite bied tans skrywersopleiding aan, die ATKV is daarby betrokke en ander instansies bied van tyd tot tyd werkswinkels aan. Hierbenewens het hulpmiddels soos skrywershandleidings soos dié van Hennie Aucamp ook in Afrikaans beskikbaar geraak, hoewel die publikasie van skrywershandleidings nie as ‘n florerend beskou kan word nie.

Ongeag die soms ideosinkratiese uitsprake oor opleiding in skeppende skryfwerk, is skrywersopleiding outentieke literatuurbeoefening. Dit blyk uit die manier waarop die hele kommunikasiesituasie daarin ter sprake kom en uit die feit dat die doel van opleiding in skeppende skryfwerk immers is om ‘n teks tot stand te bring. Opleiding in skeppende skryfwerk is by uitnemendheid teksgerig!

Vir my, wat op verskillende maniere by die vestiging en evaluering van navorsing (by die RGN en vir my MA-verhandeling) oor en aanbieding van opleiding in skeppende skryfwerk vir volwassenes in Afrikaans betrokke was, is dit altyd ‘n uitdaging om uiteindelik by die skrywers en hulle werk self uit te kom om ander skrywers te help om hulle werk te slyp en vir moontlike publikasie voor te berei. Veral as redakteur van Ensovoort en van die eerste PoёsieNet op LitNet het ek baie blootstelling in hierdie verband gehad. Dit is ook belangrik om dit duidelik te stel dat dit heeltemal normaal en aanvaarbaar is om verskillede soorte hulp met jou manuskrip te kry. Agter in Loftus Marais se dubbelbekroonde Staan in die algemeen nader aan vensters (2008) word ‘n hele aantal mense bedank vir hulle hulp met die bundel. Ten opsigte van die meeste skrywers is dit ‘n totale mite dat hulle sonder enige hulp hulle werk skryf en publiseer.


Ek gaan nou oorsigtelik en ter inleiding individuele skrywers se werk en die soort foute waarmee die redakteur of beoordelaar van skeppende skryfwerk heel dikwels te doen het, bespreek. Ek wil egter eers iets in die algemeen sê oor die verskillende vlakke van opleiding wat vir die aspirantskrywer beskikbaar is, naamlik formele, nieformele en informele opleiding.

Vroeёr was aspirantskrywers min of meer aangewese op sogenaamde “tradisionele” vorme van opleiding of hulp, soos raad van ‘n onderwyser of dosent, in enkele gevalle die opinie of voorstelle van ‘n meer ervare (en gewoonlik heelwat ouer) skrywer wat gewillig was om kommentaar op ‘n aspirantskrywer se werk te lewer, asook keurderverslae van tydskrifte en uitgewers. Ofskoon korrespondensiekolleges ook sedert die 1950’s kursusse in skeppende skryfwerk aanbied, word die spektrum van skrywersopleiding eers sedert omstreeks die helfte van die 1980’s aansienlik uitgebrei deur vorme van opleiding wat deur universiteite, uitgewers en kultuurverenigings ingestel is. In hierdie dekade het LitNet se hulp ook bygekom.


In byna al die hoedanighede waarin ek by opleiding in skeppende skryfwerk betrokke was, het daar voortdurend aspekte na vore gekom of het ek waarnemings gemaak wat dalk goed kan wees in ‘n gesprek oor nuwe skryfwerk. Vir hierdie gesprek het ek my tot enkele punte beperk, naamlik dinge waarop aspirantskrywers bedag moet wees en wat hulle in gedagte moet hou voordat hulle hulle skryfwerk vir publikasie voorlê:

1)           Talle gedigte (en prosawerke) word ontsier deur veralgemenings en abstraksies. Waarskynlik gee ‘n bepaalde siening oor die poёsie of selfs letterkunde tot sekere reaksies aanleiding. Die spesifieke dinge, die ding as sodanig, dit waarvoor jy ‘n naam kan gee en nuut en spesifiek kan beskryf/benoem, het veel groter kans om die leser te boei. Die gevaar bestaan weliswaar dat ons ‘n digter soos Opperman se poёtika kan verabsoluteer, maar in Afrikaanse gedigte het abstrakte selfstandige naamwoorde (die “-heid”-woorde) en woorde soos “liefde”, “siel” en “gees” min kans op sukses.

2)         Die emosies word in tekste gesê in plaas van getoon. Dit gebeur dikwels in gedigte, en een van die eerste lesse wat aspirantdigters moet leer, is om hierdie emosies oortuigend aan te bied en die waarde van suggestie te leer.

3)         Gebrekkige taaldissipline. In sowel gedigte as prosa sorg skrywers nie dat hulle werk tot in die vesels afgerond is nie. Heelwat manuskripte sal ‘n baie beter indruk maak indien moeite gedoen is om ten minste die spelling en grammatika te kontroleer. Enige keurder is skepties as daar basiese foute in ‘n manuskrip is. Die uitgewer gaan sekerlik help om jou foute reg te maak, maar daar is perke daaraan. Dieselfde geld vir die feitelike inhoud van jou werk. Goeie skrywers spandeer baie tyd daaraan, selfs jare en dekades!

4)         Min nadenke oor wat gesê word. Aspirantskrywers besin nie altyd genoeg oor wat hulle wil sê nie.

5)         Wantroue oor nuwerwetse neigings. Uitgewers kry dikwels te doen met (veral ouer?) skrywers wat nuwe neigings in die letterkunde wantrou en sterk standpunt daarteen inneem. Van die opmerkings is dat hulle nog soos A.G. Visser en Jan F.E. Celliers skryf, en rym nog soos die ouer digters gebruik. Skrywers hoef natuurlik nie alles wat nuut is vir soetkoek op te eet nie, maar naïwiteit oor nuwe tendense is gewoonlik nie ‘n goeie teken nie.

6)         Te veel gedigte of verhale. Aspirantdigters en aspirantkortverhaalskrywers is geneig om te veel gedigte of verhale voor te lê en sinspeel gewoonlik dat daar “nog is”. Keurders het nie dosyne tekste nodig om ‘n skrywer se werk te kan takseer nie.

7)         Plagiaat. Plagiaat is ‘n ernstige saak wat skrywers ten alle koste moet vermy. Ek het by drie geleenthede met plagiaat te doene gekry en weet hoe blootgestel sowel die skrywer as die uitgewer in hierdie verband is. My ervaring is dat skrywers wat hulle een keer hieraan skuldig gemaak het, geneig is om dit weer te doen. In ons tyd van literêre gesprekke tussen skrywers is dit nog steeds belangrik om te weet waar die grense is.

8)         “Special pleading”. Skrywers probeer dikwels simpatie werf vir hulle manuskripte deur te vertel van die moeilike omstandighede waaronder ‘n manuskrip tot stand gekom het of wat aanleiding tot die skryf van ‘n teks gegee het: ‘n pynlike egskeiding, die lyding of verlies van ‘n geliefde, bankrotskap. Dit is egter die gehalte van die teks wat die uitgewer moet oortuig.

Kan ‘n skrywer opgelei word? Dit is nog steeds nie maklik om hierdie vraag te beantwoord nie. Ek het wel gebaat by die hulp wat ek in my skrywersloopbaan by ‘n hele aantal mense gekry het. Daarbenewens is dit doodgewoon opwindend om oor en met skrywers en hulle werk te gesels. Daarsonder het ons nie meer ‘n lewenskragtige letterkunde nie.