Posts Tagged ‘Wilhelm Knobel’

Daniel Hugo. Wilhelm Knobel se nagelate bekentenis

Monday, March 23rd, 2020

 

 

Presies vyftig jaar ná die verskyning van Wilhelm Knobel se digbundel Mure van mos ontdek Daniel Hugo die digter se persoonlike eksemplaar met sy insiggewende annotasies.

 

Die digter Wilhelm Knobel (1935-1974) is op 39-jarige ouderdom oorlede. Hy het aan bipolêre gemoedsteurnis gely. Tydens sy lewe het daar slegs twee digbundels van hom verskyn: Bloedsteen (1966) en Mure van mos (1970). Ná sy dood is Nagelate gedigte (1975) en Twee siklusse (2005) gepubliseer, asook ’n bloemlesing uit sy werk, As die woorde begin droom (2011), saamgestel deur Johann de Lange. Sy jonger broer, prof. Deon Knobel, het as sy literêre eksekuteur opgetree en was die dryfkrag agter die verskyning van die drie postume publikasies.

Ná Deon se dood in 2019 het Wilhelm se boekery klaarblyklik versprei geraak onder tweedehandseboekhandelaars. My vrou koop gereeld boeke aan via die internet en dit is hoedat ’n eksemplaar van Mure van mos by ons op Prins Albert beland het. Ek blaai niksvermoedend daardeur en ontdek talle dowwe potloodaantekeninge daarin: wysigings, korreksies en byvoegings.  In die literatuurwetenskap staan dit bekend as marginalia.

Gelukkig bevat Nagelate gedigte ’n faksimilee van een van Wilhelm se gedigte in handskrif, en dit blyk identies te wees aan die potloodkrabbelings in die boek.

Veral die bygevoegde opdragte interesseer my. By die gedig “Na ontvangs van ’n mandjie vrugte uit die Vrystaat” (waar die Knobel-broers grootgeword het) staan geskryf: vir oom Jaap & tannie Corrie; by “Van liefde en dood”: vir Ingrid; by “Sprokie”: vir D.J.O.; en by afdeling II: vir my Moeder.

Die opdragte by veral “Van liefde en dood” en “Sprokie” plaas die gedigte binne ’n nuwe literêre konteks. En dit is dié konteks wat ek nou in “Sprokie” wil uitpluis. Hier is die gedig:

 

  Êrens in ’n bos hang ’n ryp rooi vrug

 ’n Sluwe voël klim op uit die see

 en pik die vleis tot die laaste pit

 As hy opstyg uit die bos met skril geskree

 en spatsels vleis wat kleef

 aan die wrede snawel en helder bors

 hang muf in die bos die geur van die vrug

en repe skil verskrompel in die son

 

Met dagbreek klink opnuut uit die see

 die nooit gestilde kreet

 en weer hang die vrug in die bos

 glansend en rooi en vol

 

J.C. Kannemeyer sê in sy Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur II (1983) dat hierdie gedig “ʼn allegoriese samevatting van sy siekte gee”. Hy betrek ook die “Sisuphos-gedagte” as veronderstelde oorsprong van die beeldspraak. In werklikheid sinspeel die gedig op die Prometeus-mite. Prometeus het vuur by die gode gesteel en aan die mens geskenk, waarmee die menslike kultuurskepping ’n aanvang kon neem. As straf laat Zeus hom aan ’n rots vasbind waar ’n arend hom elke dag besoek om aan sy lewer te kom vreet. Oornag genees die lewer, sodat die arend die volgende dag weer daarna kan terugkeer. So hou dit aan totdat die held Herakles Prometeus bevry.

In Knobel se gedig korreleer die “ryp rooi vrug” met Prometeus se bloederige lewer. Die “(s)luwe voël” met sy “wrede snawel” is uiteraard die dubbelganger van die arend. Teenoor die vleisvretende arend is die voël in die gedig ʼn vrugtevreter, maar die verband bly bestaan omdat daar na die vrugvlees as “vleis” verwys word. Dit is wel vreemd dat die voël opkom uit die see en weer daarna terugvlieg.

Waarom dra Wilhelm Knobel die gedig ná publikasie op aan D.J. Opperman? Myns insiens omdat twee Opperman-verse ook as intertekste funksioneer. Opperman het naamlik ook ’n sprokie-gedig geskryf:

 

Sprokie van die spikkelkoei

 

Uit holtes van ʼn boom

het kuddes vee gekom,

toe kies my broer

die spikkelkoei vir hom.

 

Ek stoot hom oor ʼn krans,

hy val in ʼn mik,

toe het ʼn kraai

op die spikkelkoei gaan sit.

 

Smeer vet aan die klip,

korrel fyn, moenie kwes,

toe sak ʼn duisend vere

noord, suid, oos, wes –

 

sak ʼn duisend kraaie

oor die bloed, oor die klip …

O waar sal ek skuil

teen die stippels wat pik?

 

(Engel uit die klip, 1950)

 

Die vleisvretende kraai wat vermenigvuldig tot ’n duisend “stippels wat pik”, is ook ’n verskyningsvorm van die arend in die Prometeus-verhaal. En die rots waaraan Prometeus vasgemaak is, neem hier die vorm aan van ’n krans en ’n klip. Opperman se sprokie – wat gebaseer is op ’n inheemse Zoeloe-mite – bevat natuurlik net ’n vae eggo van die Prometeus-gegewe, anders as Knobel se gedig wat ’n regstreekse herskrywing daarvan is.

Die ander Opperman-gedig wat Knobel in gedagte moes gehad het, bied ’n verklaring vir die voël wat opvlieg uit die see:

 

  Nagstorm oor die see

 

Het die onrustige see hom verwag,

die groot grys voël van die berge

sku uit die nag?

 

Sy silwerige vlerke het trillend verbree,

 krysend sy nartjie-rooi snawel

 gesteek in die see.

 

Toe styg hy op drupopende vlerke en vlug

 met hese gesang

 na die berge terug.

  (Negester oor Ninevé, 1947)

 

Die “groot grys voël” se gekrys en “hese gesang” kom ooreen met die “skril geskree” en “nooit gestilde kreet” van die voël in Knobel se gedig. Opperman noem ook die voël se snawel en beskryf dit as “nartjie-rooi”. Is dit die rede waarom Knobel die arend uit die Griekse mitologie verander in ’n vrugtevreter? Die nartjie-rooi kleur hou natuurlik ook verband met Prometeus se lewer en Knobel se “ryp rooi vrug”.

Die wesenlike ooreenkoms tussen die drie voëls – onderskeidelik in die Griekse mite, die Zoeloe-verhaal en in Knobel se vers – is dat hulle simbole is. In die Prometeus-verhaal is die arend ’n embleem van Zeus se mag, in Opperman se weergawe van die Zoeloe-sprokie is dit ’n simbool van die sondaar se gewete, en by Knobel verteenwoordig dit sy terugkerende geestesongesteldheid.

Met Knobel se potlood-toevoeging agterna van die opdrag aan Opperman, erken hy nie net sy literêre invloede nie, maar voeg hy ’n dimensie aan die gedig toe wat ons leeservaring daarvan enorm verryk. Dit gee ook insae in die manier waarop ’n digter bewustelik en waarskynlik ook onbewustelik dit wat hy gelees het, verwerk tot ’n nuwe, veelsinnige skepping.

Byna het hierdie kosbare digbundel verlore gegaan. Ongelukkig is dit tekenend van hoe onverskillig skrywers se nalatenskap in hierdie land bejeën word.

Daniel Hugo

19 Maart 2020

                       

                       

 

Gisela Ullyatt. Ballade van ’n tweedehandse bibliofiel.

Friday, February 19th, 2016

Boeddha en boeke

Die reuk van tweedehandse boekwinkels is onmiskenbaar: dié van muf en ou sigarette. Sommige word deurdrenk met die giftige geur van motbolle. Uit ander sypel ’n ongedefinieerde, suurderige klankie.

Dikwels sit daar ’n triest persoon agter die kasregister. Soos in die winkel-in-‘n-stegie wat ons gedurende ’n kort besoek aan ’n ander stad ontdek het. Ter wille van veiligheid is daar ’n deurklokkie om toegang tot dié ‘boeketronk’ te beperk. Geroeste burglar bars; ruite bespikkeld met ou vuil. Metaal-hard klik die veiligheidshek oop. Toegang op eie risiko.

Die plek ruik na nat mat en verlatenheid. Agter die toonbank staan ’n bejaarde dame (dalk chronologies nie só bejaard nie). Haar gesig is gevlek; haar mond ingeplooi soos dié van ’n skilpad. Bebrilde oë volg elke beweging.

Swak ventilasie: ’n waaiertjie hersirkuleer die benoude lug.

Ons begin van ’n punt af: bibliofiele is immers ou strydrosse wat (byna) enigiets sal trotseer. Spoedig het ons ’n hele stapeltjie bymekaar: Ernst van Heerden se Etikette op my koffer en Wolk van die mooi weer. Opperman se Naaldekoker en Hettie Smit se Sy kom met die sekelmaan. Etienne Leroux se Onse Hymie. Plus ’n paar interessante selfhelp-boeke in Engels. ’n Biografie of twee. Die FAK-sangbundel, derde druk: 1963.

Ons vorder fluks tot by die toonbank. Die dame kyk na elke boek voordat sy die pryse intik. Vra ons hoekom ons so baie van Afrikaanse boeke hou. Die meeste lesers is immers versot op Engels. ’n Paar gawe woorde later en haar ingetoënheid verander in ’n gebreekte damwal waardeur woorde spuit. Dis asof haar skouers minder hang.
Al meer as twintig jaar wat sy vir die eienaar van dié winkel werk.
My man grap dat dit meer na ’n vonnis klink. Haar oë word vogtig: Ja, seg sy.
Weinig customers oor die jare  het die moeite gedoen om na die storie van ’n old biddy soos sy te luister.  Soos haar man.

Dié is jare terug geboard. Stook glo soos ’n ou koolstoof. Sit-lê heeldag voor die tiewie. Sy jeremiades en rookasem kan sy nie meer verduur nie. Vyf-en-veertig jaar van haar lewe, gemors op ’n hypochondriac.
Maar wat, vra sy, is die alternatief?

Sy lyk verniel soos die winkel se weeskinders van papier.
Lankal uit druk. Moontlike waterskade. Gevreet deur silwermotte van die verlede.

Die tweedehandse dame is alleen. Sans assistent. Maar sy ken haar plig: om boeke uit bokse te pak, te sif, te organiseer. Daar is nie ’n boek in hierdie boekegrot wat nié deur haar onversorgde hande is nie.
Hier is sy die enigste doeane: sy ken elke immigrasie- en emigrasiewet van boeke op die punte van haar stomp vingers. Maar immers is die doeane niemand se vriend(in) nie.

***

Daar is ’n paar redes waarom ek die weeskinders onder boeke so bemin: elkeen is soos ’n outydse lucky packet. Jy weet nooit wat jy tussen die blaaie gaan ontdek nie: boekmerke, vergeelde resensies. Vergete briewe. Onderstreepte woorde wat eens iets vir die leser beteken het. Aantekeninge, notas; sommige netjies neergestip in potlood, ander vernielsugtig in blou of rooi ink.

Ek deel met lesers ’n paar voorbeelde van tweedehandse Afrikaanse digbundels en boeke oor poësie wat ek in die laaste jaar of wat ontdek het.

Wilhelm Knobel se Mure van mos (1970) is besonder goed opgepas en reukloos.

Wilhelm Knobel

Die eienaar was kennelik ’n musiekliefhebber: twee knipsels oor die komponis, Arnold van Wyk, die onderwerp van die reeds-bekroonde Nagmusiek deur Stephanus Muller. Die eerste knipsel dateer uit Die Volksblad van Saterdag, 20 Oktober 1979. Prys: 14c + 1 c belasting= dus ’n hele 15c. Die opskrif: “Roomse mis in ’n N.G. Kerk”. Van Wyk self is die outeur van hierdie artikel wat handel oor sy ‘Missa in illo tempore’ wat reeds in 1945 in ’n sketsboek deur dié komponis aangeteken is. Eendag hoop ek om genoeg te spaar om Muller se Nagmusiek aan te skaf.

Arnold v Wyk 2 Arnold v Wyk 3

Ook vind ek die agterkant van knipsels mateloos interessant. In hierdie geval is dit ’n veelbesproke boksgeveg tussen Gerrie Coetzee en John Tate wat ‘omstreeks 22h20 gebeeldsaai’ sou word. Voorgevegte: omstreeks 18h15: een van hulle tussen Kallie Knoetze en Randy Stephens van die VSA. Wie het uiteindelik geseëvier?

Boks paradoks

Knipsel 2 oor die Van Wyk-Mis is ongedateer en moontlik ook uit Die Volksblad geknip. Die joernalis/resensent was ene ‘D. de V’. In die resensie word dit aangedui dat die Mis in die NG Kerk Dalsig, Stellenbosch, uitgevoer is. Groot lof is Van Wyk toegesing.

Arnold v Wyk 1

Die eerste druk van Breyten Breytenbach se Kouevuur (1969) bevat ’n interessante knipsel (sommer ingegom).

Breyten 1

Dié kort resensie is in Engels deur ene ‘D.M.’ geskryf. Daar is egter geen aanduiding van die koerant nie (lesers is ongelukkig nie noodwendig navorsers nie). Die Engels klink plek-plek onaf: “Breyten Breytenbach lives today in Paris” […] “Even high up in the pressurized aircraft, he can feel the heat and smell the sweat”. En “Then the poet cries: ‘Africa, my Africa, the land which is God to me. You dare not remain just an abstract, not for me.” Sela.

Breyten 2

NP van Wyk Louw se Berigte te velde. Opstelle oor die idee van ’n Afrikaanse Nasionale Letterkunde (derde druk, 1971) het twee gefotostateerde gedigte: die een, “Hansie en Grietjie” en die ander, “Die slagoffer”.

Van Wyk Louw 1

Beide is gedigte van Eveleen Castelyn uit die bundel, Hemel en aarde. Verder blyk dit dat die persoon die tema wat deur beide gedigte aangespreek word, dalk persoonlik ervaar het en daarom die knipsels bewaar het. Of dalk was hulle bloot voorgeskrewe gedigte op universiteit.

Hansie en Grietjie

daar was eendag ’n woud
aan die kant van die son,
die maan is ’n flou olielamp,
saans brand honderde kersies,
die volgende môre word die kindertjies
afgelaai by die heks se huisie
hulle huil tot vanaand
na-vyf, na-werk kom die
stiefmammies en -pappies hulle haal
met ’n ysterswaan
die nuutste model blaas rook
en jaag oor riviere teer
tot by kelders parkering
dan word hulle opgehys
gebad en gevoer in ’n hok
moet hulle soet gaan slaap
eennag [sic?] het hansie en Grietjie
weggeloop, bo-oor die tralies geklim
en fyn en flenters geval
op die paadjies sement
ver van die huis af

Eveleen Casteleyn knipsel 2

Die slagoffer

Ma het toesig verkry oor my
volgens ’n hofbevel
op voorwaarde dat:

Pa my al om die ander naweek
kan kom haal en elke vakansie
moet ek by hom ook gaan kuier

hoekom haat hulle mekaar so dat
hulle my wil verskeur
en soos ’n pop
rondpluk aan my arms?
hulle verwyte steek
gate in my lyf
die semels loop uit
my maag voel hol
van verlange

my ma en my pa,
Mammie en Pappie,
Moeder en Vader
het my almal kwaadwillig verlaat

Eveleen Castelyn knipsel 1

Groot was my vreugde toe ek DJ Opperman se Komas uit ’n bamboesstok by ’n boekmark opspoor.

Opperman 1

Talle potlood-aantekeninge kan in hierdie kopie gevind word, soos gesien in ‘Vreters van die Bossie’ (56).

Opperman 2

Sommige van die gekrabbel kon ek egter nie uitmaak nie. Ek haal die versreëls aan wat hier betrekking het en dui die dienooreenkomstige aantekeninge in hakies aan wat ek wel kon ontsyfer:

in die Donker Kolk [Marais] die swart serpentyn […]
en in die vreugde van die laterale lyn
die ongeordende, evangeliese walrus
preek [Erasmus Smit] […]
en wilder die goue kruier rol –
almal na die jonger nimf in blinker skubberok
wat haar treurlied tussen Drie Ankers sing [Ingrid Jonker]
in benede- en in bowetone
voor die opper- en die ondermane

Opperman 3

Eenkant wei afwykende amfibiane; [Van Wyk Louw]
diepseeskilpaaie deur lou waters […]
en die seeluis en slierdrelle
van die eerste kwalle uit die Dal, [Patrioters? (Sic?)]
[…] visse van die stok en spies, die glad en die glibberige [Peter Blum]
tong, die bekbroeiers en die horingslakkies
wat in vlakwaters vroetel
met die blaasoppies en muntelose meerminbeursies
oor die streep gespat. [die vier laaste reëls word genoteer as: ‘groepering homoseksuele digters’]

Opperman 4

Marié Blomerus se Fosforblom (1968) sluit ’n briefie tussen bladsye 54 en 55 in.

Marie Blomerus

Die gedig op eersgenoemde bladsy is ‘L’hirondelle’ wat ‘swaeltjie’ in Frans beteken:

Al die swawels is weg.
Soms haal ek een baie somers oud
wat soet soos water ruik
uit skemer sakke van my jurk
en blaas in sy neus
blaas in sy bek:
sy vleueltjies wil nie sprei
sy oë wil nie roer
hy sit
gebalsem in my hand.

Die briefie is hartseer en in ’n kinderlike handskrif. Dis gerig aan ‘Marie’, maar is nie Blomerus (Marié) nie, maar vermoedelik die vorige eienaar van die bundel, wat Mari sonder ’n ‘e’ gespel word voor in die bundel. Ek haal verbatim aan, sonder redigering van taal- en spelfoute:

Liewe Marie

Ek wil graag saam marie vakansie hou
speel in die kamer
met my asb
baie dakie
vir alles
baie dankie vir
die mooi
brief. Ek sal baie na marie vallang as marie
weggaan
ek sal eensaam
wees

maro marcelle

briefie 1briefie 2

’n Resensie oor I.L. de Villiers se Manna oor die duine (1974) word voor in die gelyknamige bundel gevind.

Izak de Villiers 1

Die eerste eienaar (1974) word aangedui as iemand wat woonagtig was in Strand waarna dit in 1995 aan ’n persoon in Stellenbosch behoort het. Die publikasie van die knipsel word nie aangedui nie, maar val onder die rubriekhoof ‘Boekbeskouing’. Die resensent word as JJM aangedui.

Izak de Villiers 3

Op die agterkant van die resensie is daar ’n interessante brief (’n leser?) van iemand genaamd GM Daneel van Pretoria; die opskrif: ‘Liefde vir swart medemense’. Wat sou die reaksie op so ’n ‘progressiewe’ brief wees?

Izak de Villiers 2

Antjie Krog se Otters in Bronslaai (1981) is in ’n goeie kondisie, behalwe vir die dele wat kwistig in blou ink genoteer en onderstreep is.

Krog 1

Dalk die swaar hand van ’n gefrustreerde student?

Krog 2

Die laaste voorbeeld van my tweedehandse boek-ervaring is geweldig sinchronisties. Ek en my gabba, Ilisna Nel, gaan verken een van die winkels in Bloemfontein. Ons steek vas by die Afrikaanse digbundels, meeste vir ‘n appel en ’n ei te koop. Ek soek vir haar twee bundels uit (maar sonder om binne-in te loer), een daarvan NP van Wyk Louw se Gestaltes en diere (1972-uitgawe).

Gestaltes en diere

Dieselfde aand kry ek ’n paar whatsapp’e van haar: ‘check bietjie wat kry ek binne-in …’
Die eerste gefotostateerde knipsel is deur ene G.T.:

Conception

At a time of such uncertain certainties
such certain uncertainties
– it’s dark in this room –
what do we know of the light beyond the windows –
of the morning which will come noisily tomorrow
using our face to call our name?
All you, for whom hurting
is synonymous with living –
I live.
I also live –
shielding my modest flame with my hand
as in a storm –
I open the door of the tomb
and go in …

Empie 1

Die tweede whatsapp lees: is hierdie digter familie van julle?

Three ways of Hearing a Solitary Bird
(for Diane)

Whispering of …
terribly far off…
my lady,
my love,
a solitary bird calls.

A solitary bird calls:
my lady my love
lady my love
my love my lady
love my lady
my lady my love
a solitary bird calls,
and I ride upon its song.

Across the empty desert lands,
a solitary bird sings,
a whisper on the wind terribly far,
and you are with me,
my lady,
my love.

Inderdaad ken ek toe die digter. A.G. Ullyatt oftewel Tony, my man. Dié gedig het verskyn in Unisa English Studies (1975). Soos menige digter voel hy dat hy hierdie ou gedig eenvoudig wil junk. Die foto wys die oorspronklike tipografie wat ongelukkig deur Word Press omgekrap is.

Empie 3

Toeval, sal party dit noem.
Vir ’n tweedehandse bibliofiel bestaan die woord ‘toeval’ nie.
Daarvoor is die kanse nét te skraal.

Bibliografie
Blomerus, M. 1968. Fosforblom. Kaapstad: Nasionale Boekhandel.
Breytenbach, B. 1969. Kouevuur. Kaapstad: Buren.
De Villiers, I.L. 1974. Manna oor die duine. Kaapstad: Tafelberg.
Knobel, W. 1970. Mure van mos. Kaapstad: Human & Rousseau.
Krog. A. E. 1981. Otters in Bronslaai. Kaapstad: Human & Rousseau.
Louw, N.P. Van Wyk. 1939 (1971). Berigte te velde. Kaapstad: Tafelberg.
Louw, N.P. Van Wyk. 1942 (1972). Gestaltes en diere. Kaapstad: Tafelberg.
Opperman, D.J. 1979. Komas uit ’n bamboesstok. Kaapstad: Human & Rousseau.
Ullyatt, A.G. 1975. “Three ways of hearing a solitary bird”. Unisa English Studies, 13(1), 26.

Gisela Ullyatt. “Endlessly obedient citizen”: Die gedig as gestig. Deel 2.

Monday, November 24th, 2014

In Deel 1 van hierdie blog genaamd “Wintermuil: die gedig as gestig”, ondersoek ek die verbintenis tussen digterskap, gemoedsversteuring en selfdood aan die hand van enkele Afrikaanse gedigte wat oor die ervaring in ’n psigiatriese staatshospitaal berig (https://versindaba.co.za/2014/10/28/gisela-ullyatt-wintermuil-die-gedig-as-gestig/). Ek haal ook aan uit Linette Retief se insiggewende artikel, “Vloek van die muse”, waarin sy die moontlikhede tussen selfdood, gemoedsversteuring en artistieke talent aan die hand van voorbeelde soos Johannes Kerkorrel en Barrie Hough eksploreer. Ek fokus veral op die Afrikaanse digterlike verslag van psigiatriese opname. Hiermee verleen digters ’n stem aan meestal stemlose psigiatriese pasiënte (veral in staatshospitale), omdat hulle oor derglike ervaring kon besin en dus kon oopskryf, dikwels met ’n rou eerlikheid maar terselfdertyd met ’n sekere distansiëring wat die digter eers moet vind alvorens ’n gedig publiseerbaar is.

In hierdie blog fokus ek dus op die stem van die digter, alhoewel ander kreatiewe segmente van die kreatiewe samelewing soos kunstenaars en skrywers ook onder die loep geneem sou kon word.

Ter aansluiting by Jeanne Goosen se gedigte wat in Deel 1 verskyn, haal ek ook enkele versreëls aan uit “sarah (1)”  wat in elders aan diens verskyn (24):

dankie vir die hulp

dat julle my toegesluit het

en vol pille gestop het

die gideonbybel en die koek seep in die strafsaal

was fokken goeie terapie

dankie dat julle my brein gesmelt het

met liewe jesus-versies, klei en stukkies tou

dankie vir  my sanity:

maandag is wasdag, dinsdag is strykdag en op ’n woensdag

skrop ek vloere

Goosen se satiriese invalshoek waarmee sy die gestig in hierdie vers verken, word verder versterk deur die sardoniese aanspreek van die ‘julle’. Hiermee word die spreker se woede veral op ‘n briljante wyse geaktiveer en die leser se aandag word gevestig op die dodelike geroetineerde bestaan binne die institusionele ‘masjien’, wat Ken Kesey die ‘Combine’ noem in One Flew Over the Cuckoo’s Nest. David Cooper (gebore in Suid-Afrika), bekende in die anti-psigiatriese beweging, verwys na die reëls en meta-reëls van so ’n institusie in sy opspraakwekkende boek, The Death of the Family (1970). (Selfs in die tweedehandse kopie wat ek besit het een of ander persoon driftige kantaantekeninge gemaak teen Cooper se anti-psigiatriese aannames. Perdalks ‘n psigiater of psigiatrist-in-training?).

Terselfdertyd reflekteer die institusie ook norme van die samelewing: solank die ‘versteurde persoon’ gekondisioneer word om ‘normaal’ op te tree, word hy of sy aanvaar; Cooper noem hierdie verskynsel die “the well-conditioned, endlessly obedient citizen” (11).

In Goosen se gedig word norme duidelik neergelê deur simplistiese maatreëls: “gideonbybel”, “liewe Jesus-versies” en arbeidsterapie wat sommige psigiatriese pasiënte dikwels na as “spoeg-en plak”-aktiwiteite verwys. “Strafsaal” dui op selfs ’n meer sinistere maatreël wat op pasiënte uitgevoer word.

Hierdie dodelike geroetineerde bestaan in ‘n psigiatriese hospitaal word ook in  Karen Kuhn se “Op parool” (7) gekarteer:

In hierdie Crescent Clinic

word ek daagliks geleer

om te weet:

Staan soggens op,

wees betyds,

trek paslik aan,

slaap 8 ure,

eet drie maal.

Bestuur jou lewe

matig en gebalanseerd.

 

Met ontslag, leer

my tog die waansin

in die woorde: Ek wéét.

Die titel suggereer reeds dat so ’n roetine baie gelykstaande aan dit van ’n tronk is. Ongelukkig is dit dan juis ‘matigheid’ en ‘balans’ wat dikwels ontbreek wanneer die digter ’n uiters kreatiewe episode beleef. ‘Parool’ kan ook ironies gelees word omdat daar nooit algehele vryheid van ’n ernstige gemoedsversteuring bestaan nie; afhangende van die individu kan dit dan ook na selfdood lei. Nie almal kan depressie goed bestuur nie. Tog mag die tipping over van die donker hel van depressie na ‘n meer genesende uitkoms  afhang van hoeveel die digter oor sy of haar ervaring kan berig deur die oopskryf daarvan.

Ongelukkig val menige terug in herhalende siklusse van depressie of manie. Sylvia Plath is een so ’n voorbeeld; haar wipwaentjieritte tussen highs en lows is veral opmerklik in haar dagboeke. Ook dat sy deur ’n genadelose ‘innerlike kritikus’ geteister is. Hierdie tipe kritikus is ook wat Boeddhiste die ‘ego’ of monkey mind noem omdat dit aanhoudend tekere gaan soos ’n swaaiende aap en ou negatiewe gedragspatrone afdwing wat in die kinderjare gevorm is.

Karen Kuhn se “My adres” (5) illustreer die allerverskriklikste krag van so ’n kritikus, veral in die laaste reël:

Terug onder kliniese lakens,

tussendeur saalgeluide

en verdoofde denke

is ek mal

daaroor

om letters te skok en te doseer:

myself te sertifiseer.

Die neiging van die psigiatriese pasiënt om homself of haarself te ‘sertifiseer’, word verklaar deur Cooper: die persoon word totaal afgestomp en kan dus nie meer die “sane” ek vind nie; hy/sy is so

estranged from every aspect of one’s own experience, from every spontaneous impulse to action, from every bid of awareness of one’s body for oneself (rather than one’s body as an object for inspection for others in the world), from all the carefully refused possibilities of awakening change, that one might truly, and with metaphorical sleight of hand, regard this normal person as being out of his mind (1970:11).

Die nosie van sertifisering word ook gevind in Aniel Botha se pirouette (2012). Hier word pertinent gestel dat die spreker haarself in ’n psigiatriese staatshospitaal bevind en dat sy verobjektiseer word (‘Stikland’:26):

Gestroop, gevange, gesertifiseer,

sit ek op die smal staatsdiensbed.

Die lakens, geel en gaterig, sê:

Eiendom van die RSA. Diefstal

is ’n kriminele oortreding.

’n Suster roep. Ek maak die bed op,

eet pap, drink Ricoffy, verstik.

Spreek ’n dokter. Staar na my hande:

eiendom van wie?

Die “staar na my hand” versterk die idee dat alles nou “out of hand” is, dat haar hande afgekap is, dat sy haarself nie meer besit nie. Alles in ’n staatshospitaal is goedkoop soos in ’n tronk: ‘pap’; ‘Ricoffy’. Hierdie is geen weelderige privaat-kliniek nie.

Wilhelm Knobel sterf in 1974 aan “massiewe dosisse middels wat toegedien is in ’n poging om ’n hiperakute maniese aanval van bipolêre stoornis te beheer” (Agterplat van As die woorde begin droom). Bipolêre steurnis (veral Bipolêr 1 met hiper-maniese episodes wat afgewissel word met intense periodes van depressie) kan ’n groot bron vir digterlike aktiwiteit wees, maar terselfdertyd kan die digter dan ook tydens die depressie-fase selfdood oorweeg en selfs pleeg omdat die euforiese gevoel en maniese produktiwiteit ontbreek. Knobel berig ook in die volgende gedigte spesifiek oor sy institusionele ervaring (2005:66):

Gedig om ’n pil

Stelazine is jou naam

of liewer

so verkoop hulle jou

 – wat jou herkoms  is of samestelling sal ek vir my broer moet vra.

Vir nou’s dit genoeg dat ek weet:

            na die godsalige dag

            van smeulende son by Clifton

             is jý die koel bries oor my lyf

             in my lyf

             tot in die onderste lae van my gees

             waar die son nooit kom nie

Dáár bevrug jy sonder vertoon

                     (Halopèrydol is daarvoor daar

                       of die naald in die poot van die Taradier)

wat lank  gebroei en gegis het

en eindelik versamel

in druppels van gekoelde wyn

tot gedig

 

Kliniek (66)

 

die vet visse wat onder in die vywer

tussen die slymerige wortels van waterlelies draal

hoor nie die vals gesing in die grys gebou

oor families wat vergeet

en gedokterde tee in die luny [sic] bin

 

Uit die joernaal van ’n sieke

 

hy het so lank geleef

met die weerklank van groot sale

dat die grootheid van sy eie stem

onverwags in ’n klein lokaal

betrap

hom skielik laat besef

             hy’s alleen

Kreatiwiteit word nie as ’n normale aktiwiteit deur die groter gemeenskap beskou nie. Skrywers, digters en kunstenaars word gereeld deur familielede of beterweterige vriende voor stok gekry omdat hulle nie ’n ‘normale’ beroep beoefen nie. Digters veral word nie beloon deur die publikasie-wêreld nie; daar is geen hoop om ’n Deon Meyer van die digkuns te word nie. Die groter publiek lees gewoon nie gedigte nie, ook ’n teken van hoe diep daar gediskrimineer word teen ‘hôgere’ literatuur. Persepsies bly dus vassteek en oorgedra van generasie tot generasie.

Digters word nie hoog aangeslaan in meeste lande nie (alhoewel Nederland en selfs Pole oor ’n veel groter of wyer leserspubliek besit, al is hulle sulke klein landjies. Selfs trokdrywers lees gedigte en luister na opera, iets wat in Suid-Afrika as snobisties-vervelig beskou word).

Digters soos Wilhelm Knobel moes die pot aan die kook hou met verskeie day jobs; hy  was onder andere lektor in Frans. Hy het egter later jare gesukkel om as aaneenlopende werker te funksioneer. Die beat digter Jack Kerouac was byvoorbeeld ’n fire lookout in die woud (dalk nie so ’n slegte werk nie alhoewel die betaling nie watwonders is nie) en Charles Bukowski moes vir jare by die poskantoor werk voordat hy voltyds kon skryf. Die druk om ’n voltydse werk te behou kan egter godsonmoontlik raak vir kreatiewe persone wat aan ’n ernstige gemoedsversteuring lei. Baie verwyt hulleself daaroor.

Meermale word hierdie druk na normaliteit ook deur die familie (David Cooper hoofuitgangspunt) gereflekteer: Wilhelm Knobel was van kindsbeen af uiters sensitief, maar hierdie sensitiwiteit is byna gewelddadig deur sy pa, wat ’n boer was, onderdruk. Die familie-konstellasie as mikro-kosmos staan veral uit wanneer dit kom by vormingsjare en Wilhelm is reeds as kind deur hierdie voorbeeld geleer dat sy kreatiwiteit en sensitiwiteit ook nie deur die makro-kosmos van die samelewing aanvaar gaan word nie.

Die ou debat van nature/nurture word natuurlik ook hier verteenwoordig. Dalk word daar deesdae te groot klem geplaas op bio-neurologiese oorsake wat met psigo-farmakologie begroet word. Vir sommige pasiente is dit ‘n absolute uitkoms, maar ander is weerstandig teen anti-depressante en skokterapie. Wat bly dus oor?

Die blog poog nie om wetenskaplike antwoorde te bied op hierdie terrein nie, maar ‘n moontlikheid of blik te bied op Afrikaanse digters wat oor hulle psigiatriese ervarings besin het. Ook blyk dit uit hierdie die handjievol Afrikaanse gedigte dat digters die ervaring van depressie en bipolêre versteuring reeds oopgeskryf het en dat hierdie ’n terrein is wat ’n lakuna laat vir verdere (inter-dissiplinêre) navorsing. Besondere aandag sou in so ’n blik geplaas kon word na die normaliteit wat van ’n digter verwag word deur die ouerhuis en gemeenskap.

Ek laat die laaste woord aan David Cooper oor (1967:20):

In the mental hospital, society has, with unerring skill, produced a social structure that in many respects reduplicates the maddening peculiarities of the patient’s family. In the mental hospital he finds psychiatrists, administrators, nurses, who are his veritable parents, brothers, and sisters, who play an interpersonal game which only too often resembles in the intricacies of its rules the game he failed in at home.

 

Bibliografie

Botha, A. 2012. pirouette. Kaapstad: Queillerie.

Cooper, D. 1967. Psychiatry and Anti-Psychiatry, Londen: Tavistock Publications.

Cooper, D. 1970. The Death of the Family.  New York: Vintage Books.

De Lange, J (ed.). 2011. As die woorde begin droom. ’n Keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel. Kaapstad: Bel Monté Uitgewers.

Goosen, J. 2007. elders aan diens. Parklands: Genugtig! Uitgewers.

Knobel, D. (ed.). 2005. Wilhelm Knobel: die ongewapende man. Van kindertyd tot sterwenstyd. Kaapstad: Bel Monté Uitgewers.

Kuhn, K. 2012. Ingeboek. Kaapstad: Griffel.

’n Insiggewende en roerende DVD wat lesers beslis moet oorweeg om aan te skaf: Living with Bipolar Disorder. (2009). Medihelp.

 

René Bohnen. Ronkedoor by Noag se Ark

Friday, July 18th, 2014

Party mense sê sinkronisiteit is bloot net die verhoogde bewuswording van prikkels as gevolg van gebeurtenisse in mens se persoonlike lewe. Indien dit die waarheid is, het Versindaba hierdie maand op besondere wyse daarin geslaag om kragte met my onderbewuste te snoer en het die samewerking mooi boeke op my pad gebring.

Ek was onbewus van die bundel Ronkedoor, toe loop ek dit twee keer in een week op die internet raak. Eers in Gisela Ulyatt se mooi blog oor vaders  https://versindaba.co.za/2014/06/02/gisela-ullyatt-vir-n-pa/ en toe op Joan Hambidge se “Woorde wat Weeg”, wat begin met Johann de Lange se vers “Die digter as ronkedoor”. (http://joanhambidge.blogspot.com/2014/07/joan-hambidge-n-klein-nota-by-n.html)

Hou ek impulsief een kristalkoue Johannesburg-oggend stil by Noah’s Ark, ‘n pandjieswinkel in Randburg. Ek weet nie wat ek daar wou soek nie, maar digbundels was nie my verwagting nie! In ‘n ark moet daar egter mos iets van alles wees en ek is verheug met my aankope: 14 bundels vir R60.

Daar is die Ronkedoor!  ‘n Eenkantolifant. Alleenloperbul. (is daar ‘n ronkedoor in Kringe in die Bos?) In die koerant was daar onlangs ʼn foto van ‘n Knysna-olifant soos ‘n skim vasgevang op versteekte kameras. Dit lyk soos die spookfoto’s van my kinderjare, toe deursigtige dogtertjies op armchairs glimlagloos vasgelê is in swart en wit.

                  (foto vanaf: http://maroelamedia.co.za/blog/nuus/olifant-opgemerk-knysna-woud/)

Ek blaai Ronkedoor lukraak oop, lees bladsy 54:

Vloed

Vertak deur oë, hart en nier

vloei ongesiens die Grootrivier,

dryfhout van gety op gety

pak saam, kolk in my

tot die verlossende stroming

wat opdrifsels geruisloos see toe bring;

gereed vir die ontvangenis

voel ek alreeds in díe klein moer

die ronde fetus

van ʼn aarde roer.

Getref deur die aktualiteit van hierdie vers soos gesien in die lig van “ingeplaaste skryf” (vergelyk Susan Smith se artikel http://susansmithdotcom.wordpress.com/2014/07/12/plek-die-digter-mens-die-digter/ ) kan ek ook nie help om herinner te word aan die weerloosheid van alles nie (Lucebert se woorde eggo maar altyd).Die afgelope week se wêreldgebeure skree hierdie weerloosheid uit in koerantopskrifte. Gewone mense is saam met ʼn vliegtuig afgeskiet in die lugruim van die Swartsee-gebied. In my pakkie bundels is ook Bloedsteen van Wilhelm Knobel. Die derde keer hierdie jaar lees ek die Salvatore Quasimodo-aanhaling en vertaling wat voorin verskyn:

“Ognuno sta solo sul cuor della terra

traffitto da un raggio dí sole:

ed è sùbito sera.”

Elkeen staan alleen op die hart van die aarde

deur ʼn straal van die son deurboor:

en skielik is dit aand.

Wat is die Afrikaans vir poignant? Die woorde in my Pharos voel nie reg nie. Ons begin almal dra aan die wonde van die heelal. Of dalk net van die planeet. Of van mekaar.

“Sy wond bloei nou in my

die sweer wil net nie heel

onder die gekraakte rofie

bly dit etterig en geel”

(uit “Wond”, bl.33 in Ronkedoor deur Betsie van Niekerk)

Die ligblou boekie deur M. Buys het ek gekoop omdat ek dit onthou uit ons klein dorpsbiblioteek in my kinderjare. Die Kruistogte  staan daar. Daan Retief Uitgewers.En omdat ek oorlog nou maar eenmaal nie verstaan nie, trek ek my eie verbande waar ek voel emosies soos sirkels sny. Vier seuns in Gaza word doodgeskiet terwyl hulle ‘n bal skop op die strand. Foto’s op facebook. Petisies. Die woorde Israel en Palestyne in die hoofberigte. En mense wat in Afrikaans baklei oor wie reg is en wie verkeerd. Op bladsy 37 van die blou boekie word vertel van die Kinderkruistog van 1212. “Die kinderkruistogte was twee baie droewige kruistogte”. Was daar werklik iemand wat gedink het dit kan enigsens ánders wees, wonder ek. Of word die mens op ʼn spesiale manier verblind deur geloof? Ja, skielik is dit aand. Donkereeue, amper. Daar was seker kinders op die Maleisiese vliegtuig wat afgeskiet is ook.

By Noag se Ark het ek ook ʼn geisja-boek gekoop. Sowaar! Amanda Lourens se heerlike blog (https://versindaba.co.za/2014/07/15/skadus-skoonheid-die-liefde-en-die-tanka/#comment-333216) het my seker opnuut vatbaar gemaak vir dáárdie prikkel. Dit is die verhaal van Murasaki Shikibu, wat in die 11de eeu die roman The Tale of Genji geskryf het. Dit word beskou as een van die vroegste romans in die wêreld. Murasaki se pa het haar die opvoeding gegee wat net seuns van daardie tyd beskore was. Dit het beteken dat sy die Kanji- letters kon skryf. Hier is meer inligting oor haar: http://en.wikipedia.org/wiki/Murasaki_Shikibu

Murasaki Shikibu het een kind gehad – ʼn dogter. Sy het ‘n digter geword.

In The Tale of Murasaki (geskryf deur Liz Dalby, ‘n antropoloog wat blykbaar een van die enigste Westerlinge is wat ‘n geisja geword het) lees ek “the seventh month is known as the Poem-composing month” en aangesien Julie óns sewende maand is, lees ek bietjie oor die waka en ek sien ook hierdie gedig van Murasaki raak:

“In the cove at Iso the crane cries as I cry; who can it be she yearns for?”

The sorrow of human existence, “Mono no aware” word ongveer ‘n duisend keer gebruik in The tale of Genji. Die tema word beskryf as: the fragility of life.

 

As die woorde begin droom

Wednesday, May 4th, 2011

As die woorde begin droom. ‘n Keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel. Saamgestel deur Johann de Lange. 2011. Bel Monte Uitgewers. Prys onvermeld. ISBN 0-620-48688-0.

 

Resensent: Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

 

Omslag

Omslag

Wilhelm Knobel se voortydige oorlye in 1974, op 39-jarige ouderdom, is as ‘n gevoelige verlies vir die Afrikaanse letterkunde ervaar. Belangrike letterkundiges soos J.C. Kannemeyer en André P. Brink het destyds getuig hoe treffend sommige van sy verse en versvertalings vir hulle was.

Intussen het Knobel as digter ietwat in die vergetelheid geraak, ten spyte van twee waarderende artikels oor hom deur mede-digter Phil du Plessis wat onderskeidelik in 1985 (in Beeld) en 1995 (in Die Burger) verskyn het. Sowel Kannemeyer as Heinrich Ohlhoff en Helize van Vuuren sonder – in hul onderskeie, kort oorsigte oor Knobel se werk in Die Afrikaanse literatuur 1652-2004 en in Perspektief en profiel. ‘n Afrikaanse literatuurgeskiedenis (deel 2, 1999) – slegs sy lykdig “Elegie” uit vir enkele waarderende opmerkings. Saam met dié gedig verskyn net nog drie ander van Knobel in André P. Brink se omvangryke, driedelige samestelling van Groot verseboek van 3 jaar gelede.

Knobel se jongste broer, Deon, het enkele jare gelede egter as die handhawer en bevorderaar van dié Sestiger-digter se nalatenskap na vore getree. Hy het voordragprogramme uit sy oorlede ouboet se woordkuns saamgestel en by verskeie kunstefeeste opgevoer. In 2005 het ‘n eiehandige uitgawe van Twee siklusse gevolg, wat twee gedigreekse uit die digter se debuut, Bloedsteen (1966), bevat het. (Waar slegs ‘n drietal “grepe” uit die tweede siklus, “Bloedsteen”, in die gelyknamige debuutbundel verskyn het, is dit in sy geheel in Twee siklusse opgeneem.)

Met As die woorde begin droom, ‘n keur uit Knobel se ganse oeuvre, word hierdie ‘restourasiewerk’ volledig gemaak. In opdrag van Deon Knobel is die keuse deur Johann de Lange gedoen en die bundel saamgestel ter herdenking van die oorlede digter se vyf-en-sewentigste geboortedag verlede jaar.

Nie slegs ‘n ruim keur uit die gepubliseerde bundels (die genoemde Bloedsteen en dan Mure van mos uit 1970 en Nagelate gedigte uit 1976) is opgeneem nie; afdelings IV en V bevat ook ‘n vyf-en-dertigtal “[o]nversamelde verse (1956-1972)”, ‘n sewetal Afrikaanse vertalings van Jules Supervielle-gedigte deur Knobel (met, om moeilik begrypbare redes, nog een deur Phil du Plessis daarby), asook agt-en-dertig Engelse omsettings van Knobel-gedigte deur ‘n verskeidenheid vertalers, waaronder Deon Knobel en die digter self.

Die samestelling is mooi uitgegee. Dat die oog daarmee ook gehou word op ‘n moontlike herwaardering van Knobel se plek in die Afrikaanse poësiegeskiedenis, spreek uit die aanhalings wat die drukwerk op die omslag en sy binneflappe deurspek. Vergelyk:

 

Hierdie versamelbundel van Wilhelm Knobel sal beslis die aandag weer opnuut op hom vestig as digterlike herout van Sestig nog voordat Ingrid Jonker en Breyten met hul vrye verse gekom het.

  • John Kannemeyer, persoonlike mededeling 24 Junie 2010

 

Voor mij is hij een van de indrukwekkendste Zuid-Afrikaanse dichters uit de tweede helft van de twintigste eeu (sic) … een dichter als Knobel laat je niet los, je keert steeds opnieuw naar zijn werk terug. […]

  • Gerrit Komrij, NC Handelsblad (sic), 20 April 2000

 

Juis om hierdie rede is dit myns insiens jammer dat nie veel strenger in die keuringsproses omgegaan is met Knobel se werk nie. Die volledige publikasie van die “Bloedsteen”-siklus in Twee siklusse het al getoon dat die herhaalde kritiek oor die amorfe, prosaïese en derhalwe poëties spanninglose indruk wat ‘n groot deel van sy gepubliseerde gedigte maak, des te geldiger is ten opsigte van sy (voorheen) ongepubliseerde werk.

In meer as een gedig het Knobel gereageer op hierdie soort kritiek. ‘n Voorbeeld uit Nagelate gedigte:

 

        So pas het ek geboorte gegee aan ‘n

                    Gedig

        selfvoldaan gee ek dit aan ‘n kollega

                    vir waardering

        sonder verdere omhaal

        skeur hy dit uitmekaar:

        dis sonder die nodige ekonomie

        en eenvoud

        en nuutheid geskryf

en duidelik prematuur

sal ek dit pynlik herskryf

en voorlê vir kritiek

of dit nou al stukkend skeur

en in die snippermandjie gooi waar

dit hoort

wat stront [sic].

 

Miskien sou Knobel ietwat ongemaklik gevoel het oor die kolligwerpery op alles wat hy nie self vir publikasie geoutoriseer het nie?

Die feit dat die skryf van verse – die kreatiewe aktiwiteit daaraan verbonde – deur Knobel gesien is as ‘n soort teenvoeter vir die bipolêre geestestoornis waaraan hy gely het, laat ‘n mens vermoed dat dit nie altyd net estetiese oorwegings was wat hom laat skryf het nie. Vergelyk die volgende twee gedigte uit Bloedsteen:

 

        Aan die kritikus

 

Ek hoor jou al sê

met seker kennis

en gewigtig

“Maar die Vorm …”

En wat kan ék sê

arme digter

ek weet so min van prosodie

en voel net hoe hort my bloedstroom deur die heffings

en keer dat die krag nie dalk

onverhoeds

êrens opdam nie:

dit mag katastrofies wees

en nie nét vir my vers nie …

Dag.

 

 

                 Weer aan die kritikus

 

– Hoe kan jy so seker wees jy herhaal jouself nie?

– En wie’t miskien gesê ek is seker?

die woorde herhaal ek, ja,

tot die woorde meer word as die woorde

dinge, kole, wat brand deur brein en hand

mý dalk nog brand

in my sagtheid, wie weet?

– maar wié wil weet?

– Kén ek jou sluwe stem nie?

Trap! of ek brand jou

brand jou met kole van Bloedsteen

dat jy wéét!

 

Daarom ook dat die belydende element so voorop staan in die meeste van sy gedigte – dat talle van hulle in briefformaat geskryf is, of herinner aan dagboekinskrywings (anekdotes, portrette en sketse, vasgelegde stemminge en indrukke). ‘n Groot aantal gedigte in As die woorde begin droom is byvoorbeeld titelloos.

Trouens, in een so ‘n titellose (plek-plek ietwat troebel geformuleerde) gedig uit Nagelate verse identifiseer Knobel hom uitgesproke met die gevoelsuitstorting en belydeniskuns van die Dertigers (in opposisie tot die objektiverende beeldingsvers wat deur die werk van byvoorbeeld D.J. Opperman en die ietwat latere Ernst van Heerden gangbare munt in die Afrikaanse digkuns geword het):

 

Dat dit sieklik is om te skryf oor die hart

word deur die meeste tydgenote streng beaam

Maar skryf oor die broos glas

wat gehoorsaam tril as die vinger dit tik:

dis genoegsaam indirek om die jongste resensent

se oor simpatiek in dié rigting te neig

En skryf oor die lyf

van die koel sinlikheid van Dertig

en die ewige roering van wier en vin gestroop

word vir die nuwe direktheid luidkeels geloof

 

Hoe sal ons die hart en die liggaam ooit weer paar

as die hart in die rilling van glas verstar

en die lyf in siddering van saad vervloei?

 

Belydenisse hoef natuurlik nie taal sonder poëtiese spanning te wees nie, en Knobel demonstreer dit met onder meer ‘n evokatiewe persoonlike herinneringsvers soos die volgende (uit Mure van mos):

 

Herinnering

 

Snikheet hang die middag oor die plaas

die geknars van die windpomp is stil

en geen luggie roer in die koring nie

verdwaalde skape skuil in die koelte van die boord

en knabbel af en toe aan die afgevalle perskes

In die groen wilgers voor die agterdeur klim kinders rond

Sien kan ‘n mens hulle nie

maar hulle skaterlag en gesels

val uit die ruigte soos ‘n vrolike spruit

of meng met die koel gekoer van die duiwe

Dan is alles skielik stil

as ‘n turende figuur in die kombuisdeur verskyn

en ‘n vrouestem roep “Marié, Rinie, Wilhelm!

Waar is die kinders tog?”

Dan as sy stap in die rigting van die windpomp en dam

waar die meidjies hulle voetsole met ‘n sandklip skuur

word die stilte in die bome nogeens onderbreek

en een vir een val die kinders uit die bome

oorryp lemoene in ‘n ontydige herfs[.]

 

Tel ek mý keur van treffende gedigte uit die Knobel-oeuvre, met verrekening van dié wat gebloemlees is in Ronel Foster en Louise Viljoen se Poskaarte. Beelde van die Afrikaanse poësie sedert 1960 (1997), in die Nederlander Gerrit Komrij se Die Afrikaanse poësie in ‘n duisend en enkele gedigte (1999) en in Brink se genoemde Groot verseboek-samestelling, kom ek by ‘n bietjie meer as drie dosyn gedigte uit wat myns insiens oortuigend bewys waartoe Knobel in staat was.

Dit is al ‘n prestasie wat nie gering geskat mag word nie, al sou ‘n mens nie Knobel op grond daarvan ‘n groot digter wou noem nie. Voeg hierby sy vroeë bydrae, alreeds in literêre tydskrifte in die middel-vyftigerjare, tot die vestiging van die vryevers as vormeksperiment van voorkeur onder die Sestigers (waarskynlik onder die invloed van die Nederlandse Vyftigers), en dis duidelik dat Knobel, minstens literêr-histories, ‘n stewige plek in die Afrikaanse poësiekanon beklee.

Dís wat hierdie keur deur Johann de Lange onderstreep. 

 

Bekendstelling: As die woorde begin droom (Wilhelm Knobel)

Tuesday, April 19th, 2011

Praatjie gelewer deur Ampie Coetzee tydens bekendstelling op Saterdag, 16 April, Protea Boekwinkel (Stellenbosch)

 

 

As woorde begin droom

As woorde begin droom

Ter inleiding: Hier is ‘n bundel van oor die 180 bladsye, soms met baie lang gedigte, en soms met baie kriptiese gedigte – altans moeilik verstaanbaar vir my. Nietemin: ek wil net waarsku dat ek nie ‘n lesing gaan gee soos ‘n sogenaamde ‘literator’ of kritikus nie. Die kritikus word alreeds aangespreek in die gedig ‘Weer aan die kritikus‘, parodieërend, vra die digter:  ‘Hoe kan jy so seker wees jy herhaal jouself nie?’, en die digter antwoord self : ‘En wie ‘t miskien gesê ek is seker?’ Ook in die aanklag: ‘ Kén ek jou sluwe stem nie? /Trap! of ek brand jou/ brand jou met die kole van Bloedsteen/ dat jy wéét’ (47). Die kritikus is maar net die arme donder wat probeer sê wat alreeds gesê is.

Hierdie bundel As die woorde begin droom is ‘n keur uit die gedigte van Wilhelm Knobel wat saamgestel is deur Johann de Lange. Dit is ter herdenking van Wilhelm se 75ste geboortedag, in opdrag van Deon Knobel, en uitgegee deur Bel Monte-uitgewers. Daar is ook twee vorige bundels: Twee Siklusse: ‘die ongewapende man op 70 uitgegee in 2005, asook  Wilhem Knobel die ongewapende man  … van kindertyd tot sterwenstyd … 2008.

Vanaf die eerste bladsye van As die woorde begin droom  word een van die temas, nl. pyn al gegee: ‘Hy het pyn gehad / en uitgegaan op straat/ om hulp te soek/ …(15). Ander herhalende temas is die dood, sy siekte, verlossing, angs (wat miskien nodig is vir die ontstaan van ‘n gedig), waansin, kindwees, drome, visse, bome, sy verhouding met sy ouers. Maar deurlopend is dit drome, soos in die titel .. en later ook  ‘… hulle/ .. noem hom Josef die dromer’ (65). 

Hierdie self-erkende eienskap, of belemmering, kom miskien die beste na vore in die volgende liefdesgedig: ‘of jy selfs vir my lief is weet ek nie / hóé sou ek ook weet/ want ek is ‘n dromer/ wat hom ingedroom het in sy droom/ en ‘n nog sterker gevangenis / waar ons so inmekaar gestrengel sal wees/ dat ek nie langer weet waar ek ophou/ en jy begin nie/ dat ek wakker word soggens / met die geur van jou lippe op my tong/ en jou hare moet wegvee uit my mond/ om jou môre te kan soen’ (124). Om te droom kan natuurlik verskeie betekenisse hê: droom soos in slaap, dagdroom soos in wakker wees, wens, verbeelding, fantasie.      

Dan is daar ‘n nog sterker deurlopende tema as drome, nl. die onvermoë van die woord om bevryding te  bring (‘en ‘n nog sterker gevangenis’) Daaroor wil ek nou-nou spesifiek praat.

 

Deon Knobel sê iets – in die 2008 versameling – wat waarskynlik kenmerkend is van die tematiek: “Sy werk bied een van die unieke geleenthede in die Afrikaanse letterkunde waar ‘n psigiatriese siektebeeld met uiters fyn begrip en waarneming in digterlike taal beskryf word”. Die sleutelwoord hier is ‘beskryf’. Maar dis ‘n poging om op poëtiese wyse te ver-woord. Die poësie het nie sélf mal geword in sintaksis en semantiek nie, wat wil  wys wat die waansin is nie. Ek wil net in die verbygaan – en  nie as ‘n vergelykende waardebepaling nie – die voorbeeld van Peter Blum se ‘Man wat mal word‘ noem (ek haal die wending aan, waar die woord wat vryheid bring as ‘t ware uitgespel word: ‘ … één drong woord kraal wat alle enkelheid/ ophef, mág met kloktong die warreld vry, móét preek/ wat voldoen om juble te vrymaak: WOKNAKWYF!’). Dít is ons redding WOKNAKWYF (aanhaling uit Enklaves van die lig, 21).

 

Maar om terug te kom tot dié bundel. Die titelgedig is die sleutelgedig, en die eerste strofe is sprekend: ‘As die woorde begin droom/ gaan ‘n valdeur oop in my,/sien ek slanke diere swygsaam/ teen die druppende wande uitbeur/ van ‘n put/ Swart letters/ op die wit blad/ Pen hul glansende lywe gou vas:/ ‘n Laaste rilling halsstarrige lewe/ Dan lê  hulle stil/ twee-twee’ (36).

 

Die droom hier is surrealisties, is nie ‘n betekende nie. Die woorde as betekenaars kan nie ‘n betekende bereik  nie. Maar dan kom daar ‘n talisman, ‘n amulet: die bloedsteen teen bloeding wat hy nie net as sieraad sal dra nie. Maar later hou die bloedsteen op gloei – en dit word net gedra vir versiering. Skynbaar, na ‘n lang stryd – in ‘n baie lang gedig – kom daar wel ‘n stilte, ‘stemlose woorde’ (51). Soos woorde wat nie beteken nie. Heeltemal ‘n post-modernistiese konsep. Die onmoontlike taak is: om die droom te verwoord. En dis hierdie soort moedeloosheid met die woord wat Knobel ‘n tussenfiguur maak tussen die  Dertiger-digters en die Sestiger-digters se ontnugtering met die woord (waarvan die beste voorbeeld Breyten se poësie is). Van die Dertigers onthou ons nog Van Wyk Louw se tevredenheid met die beiteltjie as poëtiese woord, en ook die woord wat ‘smal swaard en blink’ is. Hoewel hy later in Tristia anders begin dink het: ‘iets staan in sterre-en-helderte geskryf/ en ek skryf ná in stof’. Woorde kan slegs weerspieëling wees van ‘n werklikheid.

 

In hierdie bundel van Knobel is vele gedigte die uiting van sy ars poetica, ‘n illustrasie van wat die gedig vir hom sou kon beteken, en die pyn om die poëtiese woord te vind: ‘snags as hy wil bid/ raak sy woorde in die vesels verstrengel/ en ritmies/ op die slag van die uur/ pik swart voëls/die korrels uit sy hart’ (63). Die geslaagde beeld is van ‘n garingboom wat groei. Dït is poësie, omdat dit beeld, metafoor, geword het. Maar Knobel het dit nie geweet nie – dat die ‘verlossing’ lê in die aard van die perfekte gedig. In baie van die verse in hierdie bundel het hy poësie geskryf – waar die gedig self betekenis geword het en weggekom het van die gedurige klag; ‘ … oor digterskap wat saam met die gebrek/ aan seksuele uiting heeltemal weggesterf het/ oor mislukte pogings om te kan trou/ om die eensaamheid ontvlug/oor gebrek aan kontak …’ (130). Die gedig eindig so: ‘onthou net ons onderwerp/ manies depressiewe psigose/ seks/ religie’. Terapeutiese gedigte.

 

Dis veral in die ‘Nagelate gedigte‘ van 1976 waar die versugting oor die woord die mees prominente is. Ek gee enkele voorbeelde: ‘ … te lank/het my woorde die ou spel vars bly hou/en niks gebring/as snags/die lawwe onwerklike spel van ‘n droom’.(86). En wit papier wat ‘n kanker word (90) ; woorde wat slegs reëls vul. In woorde word die self gevind, maar die gees soek nog ‘n nuwe stem (92).  Daar is ook die bekentenis van ‘n onvermoë met die skepping. Soos hierdie reëls uit die ‘Tweede brief vir Breyten’: ‘Hoe meer ek sukkel om die stilte oop te wurg/ hoe vaster gly dit af in my keel/ Leen vir my ‘n paar van jou reëls . – dit lyk my hulle kom so ongevraag -/ dan beur ek met hulle skigtige hoeke/ die deksel op wat altyd digter sluit'(93). Dis natuurlik, onbewus, ironies – want Breyten soek altyd nog die woord, maar vind dit slegs in die metafoor – omskryf soos in sy nuutste bundel: ‘ons gedigte is slawe elk met ‘n volle wuif,/ vere fier op die kop’. Of : ‘ons taal was ‘n voetnoot/ onder die onleesbare bladsy geskiedenis?’

 

Maar weer terug by dié bundel: die juiste woord bly uit, en daar kan in die stilte net ‘n afgrond vermoed word (118).

 

Maar – weereens – waar die gedig gedig geword het, sonder die klag en die pyn, is daar die ware digterskap. Dit is veral te lees in die ‘Onversamelde verse (1956-1972)‘. Dis ironies dat hierdie gedigte onversamel was.

 

Ek noem enkele reëls en enkele gedigte haal ek aan. Die hele gediggie ‘beatnik‘:

 

beatnik

 

sy skouers steek knopperig uit

oral slenter hy in sandale rond

hy’s ‘n krater

sy woorde is punterig

hy druk hom uit in sinne wat nou lank

dan kort is

hy versteur die reëlmaat

van almal wat hom kry op straat

of kafee

hy’s ‘n kaart  (140).

 

(Let op beelde soos ‘krater’ woorde wat ‘punterig’ is ‘versteur die reëlmaat’ ‘hy’s ‘n kaart’). Daar is nog gedigte soos ‘kliniek‘, ‘Wurm‘, ‘Viooltjiegeur‘, ‘Verveling is gebore op ‘n Sondagmiddag‘, ‘Seepunt‘, ‘See‘, ‘roeier‘, ‘ontlading‘, ‘Aand in die kafee‘.  Ek wil net, om te wys op die metaforiek, die kort gediggie ‘roeier‘ lees:

 

eers as die lem insny in die stroom

skiet die boot met ‘n vaart vooruit

en die trilling in die hout

is later onskeibaar van die hart se klop:

die spane sal gaan lê as die hart gaan staan

maar die boot gly voort in krag van die stroom

met ‘n trilling gelaai wat die hart laat klop (146)

 

Dis die metafoor van roeispaan en hart wat ander betekenisvlakke oproep

 

Om te sluit. In een van die laaste gedigte is daar aanvaarding: van siekte, pyn, en die woord wat dikwels nie wou kom nie. Maar daar is tog, miskien, vertroosting in die laaste reëls, in die wending aan die einde:

 

Oorgang

 

Eers toe dit aand geword het

en ‘n sagte reën in die lug uitsak,

het hy terruggegaan

en die seer in hom

het plek gemaak

vir stil aanvaarding;

die seun wat hy tot nog toe was

het agter in die laaste lig gesterf

en in die donker aarde vasgereën

om uit te blom

met elke lentereën    (151)

 

 

***

 

Ampie Coetzee

16 April 2011

Stellenbosch

 

 

Wilhelm Knobel

Wilhelm Knobel

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Deon Knobel. Toeligting tot die gedig “Elegie” deur Wilhelm Knobel

Thursday, February 24th, 2011
Wilhelm Knobel

Wilhelm Knobel

Ek het op hierdie pragtige verklarende notas van Wilhelm Knobel afgekom waarin hy die simboliek en dieper betekenis van die gedig “Elegie”  vir  V Cuenod verduidelik. Ek het ook die Engelse vertaling, soos in 2005 gedoen vir die Liedsiklus deur Hendrik Hofmeyr, en nou so effens gewysig,  aangeheg.

 – Deon Knobel, Kaapstad, 24 Februarie 2011

 

 

 

*** 

Doctor Val Cuenod’s parents were Swiss missionaries in the Northern Transvaal.

During the war she served as nurse, mainly in Egypt, after which she went to Paris and, after seven years’ study, obtained her doctorate in French. After teaching French in Natal for some time she was appointed as lecturer in French at Stellenbosch in 1956 when I was in my second year.

After interrupting my studies of French in 1958 to do an Honours in Philosophy, I did an Honours in French in 1959. I only really got to know her intimately when, in 1962, I returned to Stellenbosch to continue my studies in French. It was on her advice that I took a teaching post, first at Bloemfontein [1963] and afterwards in Pretoria [1964].       

Towards the end of 1966 I learnt that earlier that year, while returning from long leave in Europe, she had died from a stroke on board ship and had been buried at sea.

I started working on the Elegy and completed it on the day after the Springbok [Rietbok] Boeing [Vickers Viscount] disaster [13 March 1967] near Port Elizabeth. [East London] *

Basically the poem tries to evoke the liberation brought about by death. It sketches the progression from the finite to the infinite. The absence of a constraining canvass, the image of the hair, clipped short in life, but flowing long and darkly in death, represent liberation from the limitations and restrictions of life.

The gradual stripping away of colour suggests the growing unimportance of sensory perception.

The twilight green of the shallow sea, the varied colours of the tropical fish, give way for the vague shapes of sharks and the darkness of the depths, until only the white bones remain, fusing with coral and thus becoming part of eternal, unchanging beauty.

 

Wilhelm Knobel

No date on document.

*************************

Scanned and corrected by Deon Knobel by means of OCR document  from original typed copy by Wilhelm Knobel .

 

Elegie

  vir V. Cuenod

 

Êrens in die Atlantiese oseaan is jou liggaam ter see gelaat

In geen benouende seil gewikkel nie

het dit stadig deur die skemergroen lig gesak

tussen kleurige tropiese vissies wat vir ‘n oomblik

    verskrik is

om dan weer soos mossies nuuskierig byeen te drom

en die vreemde gebeure gretig maar geheim in die

    roering te bespreek

‘n besorgde dolfyn

het jou ‘n rukkie meer waardig op  jou tog vergesel

jou ledemate wat net effens

in suggestie van ‘n dans beweeg

het hom ‘n tydjie laat vermoed dat jy leef

en jou hare wat jy kort geknip gedra het in jou lewe

het lank en donker in die stroom geroer

Êrens op jou reis die diepte in

waar die skemerte oorgaan in donker

het die vae gestalte van ‘n haai

(of twee?)

geduldig, genadig

gewag

die beelde hier word minder duidelik

maar in drome sien ek reeds hoe ‘n hopie bene

ewig en wit begin vasgroei in koraal

 

 

********

Elegy

For V Cuenod

Somewhere in the Atlantic ocean  your body was committee to sea

hemmed in by no constricting shroud of canvass

through the twilight green it slowly sank

among colourful tropical fish which for a moment

            were startled

and the again like little birds clustered together curiously

to discuss the strange happenings

            with furtive eagerness

in its wake

a concerned dolphin accompanied you for a while on your journey

the slight movement of your limbs

with suggestion of a dance

made him believe,  briefly,  that you were alive

and your hair, cropped short in life,

flowed long and dark in the stream

Somewhere on your journey into the depths

where dusk turns to darkness

the vague outline of a shark

(or two)

patiently, mercifully

waited

. . .  the images her become less clear

but in dreams, already, i see how bone,

eternal and white,  fuse into coral

 

Translated by Deon Knobel, 2005 & 2011

 

Rietbok

Rietbok

The aircraft (named ‘Rietbok’) was approaching East London in bad weather. Last report from the aircraft was when the crew reported at 2000 feet with the coastline in sight. The aircraft crashed into the sea one minute later.

PROBABLE CAUSE: “The available data is not sufficient for the originating cause of the accident to be determined with any degree of probability. In the opinion of the Board certain possibilities can be excluded as being consistent with the evidence and/or as being remote and improbable; among these possibilities are structural failure, failure of the controls, or control surfaces, multiple engine failure, instrument failure, explosion, fire, a ‘bad weather’ accident and pilot error.
However, on the evidence the Board cannot exclude as the originating cause of the accident a heart attack suffered by the captain in the air, with ensuing loss of control of the aircraft, and with the first officer being unable in the time available to regain sufficient control to prevent contact with the sea.”
It was later rumored that the aircraft crashed as a result of a structural failure, because comparable accidents happened during that time.

 

Philip de Vos. Om persoonlik te raak

Friday, November 12th, 2010

Ek sorteer alwéér koerantuitknipsels uit.

Wat is dit omtrent papier dat ek dit so opgaar? Ek kan dit ongelukkig nie oor my hart kry om velletjies papier weg te gooi nie, maar ai, die dinge wat ek soms ontdek …

Ja, dis die probleem met weggooi. Daar is kartondose vol in die spens: Bokse vol uitknipsels en foto’s en boeke wat nooit gelees is nie en wat ek dreig om vir die Heilsleër (Salvation Army lê darem vir my veel lekkerder op die tong) te skenk.

Die Salvation Army is ’n heerlike asblik en ek het al dikwels daarvan gebruik gemaak. Ja, die Salvation Army vat sommer énige iets. Ek weet, want ek het dit alte dikwels gedoen. Ek sit met honderde grammofoonplate en Video-kassette ( wie besit nog ’n grammofoon of Videomasjien?) En wat daarmee gemaak?

Die Salvation Army het al vir jare ’n baie ’n sagte plekke in my hart en ek weet hoekom.

Toe ek nog in Bloemfontein gewoon het, was ek dol oor Hollywood Musicals (wie praat ooit van Hollywood Blyspele? Seker net Woordeboekmense.) Ewenwel, daar was elke dan en wan vir drie dae lank ’n musical in een van Bloemfontein se bioskope. En ek was altyd daar in die middelste ry met my popcorn en ’n sigaret in die hand.

En dit laat my skielik dink wat een aand in die Plaza bioskoop gebeur het:

Destyds het ek my doodgegril vir films soos The House of Wax wat in 3D geskiet is en ek vasgenael gesit het met my groen en rooi brilletjie en sommer daar in my sitplek moes koes dat my popcorn so spat wanneer iemand van die doek se kant af ’n spies na my toe gooi of dalkies sommer vir die lekkerte in my rigting spoeg!

En nog ’n terloops – ek lees die ander dag dat die pa van 3D films net een oog gehad het met die gevolg dat hy nooit enige van sy films in die derde dimensie kon sien nie.

Ja, allerhande vreemde dinge het in die Plaza bioskoop gebeur. Een ding wat ek goed onthou, was die vrou met die yslike beehive haardos. Die hare was so hoog en was so stewig gehaarsprei  dat die persoon wat agter haar gesit het omtrent niks van die skerm kon sien nie. Ewenwel- dit was gedurende ’n vertoning van Psycho toe die arme Janet Leigh teen die einde se kant in die stort doodgesteek word. Die outjie wat agter die beehive tannie gesit het, het; naar geword en so groot geskrik met die gevolg dat sy hele oggendontbyt van Cornflakes en gebakte eiers in dié tannie se yslike haardos beland het.

Vir presies drie dae is die musical Guys and Dolls in die Plaza vertoon. En hierdie film gee ‘n baie simpatieke beeld van die Salvation Army. En toe ek sien hoe mooi Jean Simmons en Marlon Brando lyk, het ek my ewige trou aan hierdie organisasie gesweer.

Maar dis nie oor die Salvation Army wat ek wou praat nie. En nou het ek natuurlik al vergeet wat ek eintlik elf paragrawe gelede wóú sê.

Dit was eintlik oor die stukkies papier wat ek in bokse ontdek. Partykeer kom ek op ’n versie af en wonder of dit ek was wat dit geskryf het, of dalk iemand anders. Die goed klink partykeer so half en half bekend, want destyds het ek altyd met ’n notaboekie of ’n stukkie papier in my sak rondgeloop net ingeval die Muse vir ’n oomblik op my skouer kom sit en iets in my oor kom fluister. En destyds het dit dikwels gebeur veral as ek met my bromponie op pad na die Nico Malan Operahuis gery het waar ek as operasanger gewerk het. En dan moes ek sommer daar en dan stilhou en die woorde neerkrap voor ek dit drie minute later weer vergeet het.

Daar was ook die versies wat ek dikwels by Sandy Bay uitgedink het. Dan was daar ongelukkig g’n sak om ’n notaboekie in te bêre nie en moes ek maar wag tot ek weer in Kaapstad terug is en hopelik onthou wat ek daar in die son in my kaligheid uitgedink het.

Hier is enetjie wat ek gister ontdek het. Dit is geskryf en vinnig weer vergeet.

 

Ek vang vir my ’n voëltjie

Ek hou hom in ’n kou.

Nou het sy wysies opgedroog

en kyk hoe lyk hy nou.

 

En terwyl ek so in die bokse krap, loer ek somtyds vinnig tussen-in na my e-pos en kry ek die ander dag ‘n boodskap van my oudste pêl Deon Knobel en hy sê dat hy ook in sy broer Wilhelm se koffers rondkrap en iets ontdek het.

 

GESIG DEUR WYN

Wie is jy

wat tot my kom

wasige

deur muur

van wyn en glas?

… ’n lied

eergister nog gesing

’n sug

wat nog die na-oor kwel.

 

Nee

 

Laat sak die glas

en weet –

Dié is die oomblik,

Jý is die nou.

 

En onderaan staan daar: 5.5.63 en P de Vos

 

En onmiddellik was daar met hierdie woorde die Desembervakansie van 1962 weer terug. En onthou ek skielik dat ek destyds een of twee persoonlike dingetjies neergekrap het.

Ek het vir Wilhelm in 1963 ontmoet en het dikwels hom besoek in die woonstel wat oor die Katolieke Kerk uitgekyk het. Ek was nog nooit intellektueel van aard nie, en in Wilhelm se geselskap het ek baie min gesê. Destyds het Lina Spies nog by haar ouers in Bloemfontein gewoon en sy en Wilhelm het gereeld bymekaar gekom om poësie te bespreek. Om een of ander rede het Wilhelm my een of twee keer genooi om saam met hom te gaan en ek het self een of twee gediggies geskryf.

Ek het al jare gelede opgehou om persoonlike versies te skryf, want lawwe versies gee seker ’n beter idee van hoe ek gebek is. Tog het ek in my kartonbokse een enkele vers ontdek:

 

TWEE NAGTE EN ’N OGGEND

Ons was één dié nag.

Holte van arm

het ek eers ontdek

en toe vir jóu

St. Christopher.

’n Tweede nag

het jý –

klein stukkie goud

ons

op ons reis gelei,

maar waar was jy

skynheilige

toe

met die oggend

ek en hy

weer

by die kruispad staan?

 

Ek sê altyd vir mense dat ek nog nooit enige persoonlike versies geskryf het nie, behalwe ’n enkele een wat later gepubliseer is.

 

Op die duineveld

van Bloubergstrand

sal ek vir jou onthou.

Jy het my

’n ster gewys –

’n ster verskiet

te gou.

Duinedou

verdwyn te gou –

Rots en klip

is ál

wat hou.

 

Sonder om dit te veel laat klink na Jakkals prys sy eie Stert. Daar is onlangs drie insetsels oor my op You Tube geplaas. In die een sing ek Albie Louw se pragtige toonsetting van hierdie versie. Dan is daar ook ’n kort onderhoud oor my werk:

 

 http://www.youtube.com/watch?v=tM0z_OXwHqg

  

http://www.youtube.com/watch?v=zJ6XbDMQqVA

  

http://www.youtube.com/watch?v=O1M0hCdDMx0

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  •