Posts Tagged ‘Yves T’Sjoen’

Stilet 32(1&2) Opsommings/Abstracts

Friday, July 9th, 2021

 

 

Soos ons reeds vroeër aangekondig het, sal Versindaba voortaan opsommings plaas van akademiese artikels wat in Afrikaanse en Nederlandse vaktydskrifte verskyn het om ons lesers op die hoogte te hou van verwikkelinge in die literêre teorie, veral ten opsigte van die Afrikaanse/Nederlandse poësie. Stilet 32(1&2) word gewy aan die werk van die digter en akademikus Joan Hambidge. Hierdie uitgawe van Stilet bevat interessante artikels rondom haar werk. Ons plaas hieronder enkele opsommings uit artikels wat in dié uitgawe verskyn het.

Dank aan die redakteurs van Stilet met wie se verlof ons hierdie plasing maak, naamlik Thys Human en Rickus Ströh.

 

STILET 31 (1&2)

 

https://journals.co.za/toc/stilet/current

 

Uiting gee aan die privaatste emosies : Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson (Marius Crous)

Abstract

One of the procedes in Joan Hambidge’s oeuvre is a perennial intertextual dialogue with other poets, artists and movie stars. For Snyman (2016) the poet engages with these so-called supplementary alter egos and the conversation forms the basis of her metapoetic reflections on the writing process. From a reading of a selection of poems by Hambidge on the enigmatic American poet Emily Dickinson we deduce that the two poets from two worlds (and centuries) apart share an obsession with writing, both have to deal with a sense of loneliness and both address their poems to an absent Other. Whereas Hambidge’s love poems are overt lesbian poems, Emily Dickinson is believed to have sublimated her desire for another woman in her poems. Not only is Dickinson a major interlocutor in the work of Joan Hambidge but also in the work of several Afrikaans women poets, as Lina Spies (1991) alluded to in her study of the interchange between Dickinson and Elisabeth Eybers.

 

Nie aan God of die duiwel getrou nie”:  Joan Hambidge en die rol van die polemikus/ kritikus in die literêre sisteem (Reinhardt Fourie)

Abstract

True to neither God, nor the devil: Joan Hambidge and the role of the polemicist/critic in the literary system

Joan Hambidge is well known in the Afrikaans cultural world: on the one hand for her extensive creative output, and on the other hand for her provocative book reviews and views on literature. Her various essays, reviews, letters, opinion pieces and columns on literature represent an impressive body of work by a remarkably productive critic. While many literary studies on Hambidge’s poetry and prose have been undertaken, and a few have approached her creative work from research fields such as publishing studies and corpus linguistics, there has not been, as far as can be determined, any research focused in particular on Hambidge’s critical output. This article is a response to this lacuna in research into the work or this versatile author. The study therefore focuses on the discourses (also sometimes called genres) within the Afrikaans literary system that are broadly known as the polemic and criticism. The argumentative point of departure is that a meaningful discussion about the nature and purpose of Afrikaans literary criticism today can evidently benefit from a selected consideration of Hambidge’s wide-ranging contribution within this arena. In the first section of the article, the terms polemic and criticism are explored to determine to which degree these genres differ and overlap, and how they are important for the proper functioning of a literary system. In the second section of the article follows a consideration of selected texts from Hambidge’s critical corpus in support of a brief assessment (and celebration) of the significant contribution made by this writer and critic to Afrikaans literary criticism. I pay attention to the ways in which Hambidge’s critical work can refine our ideas around the polemic and criticism, while I also show how her contribution to critical literary discourse may possibly influence the ongoing conversation around the need for and purpose of polemics and criticism within the Afrikaans literary system.

 

Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol (Burgert Senekal)

Opsomming

Joan Hambidge is een van die produktiefste digters en kritici in die hedendaagse Afrikaanse poësiesisteem. Die huidige studie ondersoek haar posisie in hierdie sisteem vanuit ’n kwantitatiewe oogpunt vir die tydperk 2000-2019. Eerstens word ’n kwantitatiewe oorsig gebied oor watter digters, uitgewerye, kritici en publikasieplatforms ’n aktiewe rol in die Afrikaanse poësiesisteem vanaf 2000 tot 2019 gespeel het, met ’n spesifieke klem op hoe produktief Hambidge in verhouding tot ander rolspelers in hierdie sisteem is. Deur middel van ’n netwerkontleding word nabyheidsentraliteit ook aangewend om die mees sentrale persone, uitgewerye en publikasieplatforms te identifiseer, sowel as Hambidge se verbintenisse met hierdie instellings en met ander sentrale persone. In aansluiting by ’n buitelandse studie word Eigenvektor- en PageRanksentraliteit ook in ’n vereenvoudigde netwerk aangewend om Hambidge se posisie as digter in ’n digter-uitgewery netwerk te bepaal.

 

Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans (Yves T’Sjoen)

Abstract

Foreign literature is of course part of a national literary or monolingual circuit. The dynamics in the literary field are, amongst other factors, determined by the presence of literature originally produced in another linguistic system abroad. The research dealing with cultural transmission of texts is often called literary transnationalism. Lionnet & Shih, authors of Minor Transnationalism (2005), make a distinction between vertical and lateral literary careers. Literature which functions in the English-speaking world follows a vertical direction. The lateral movement occurs between literary fields which do not belong to the metropolitan center of the so-called World Republic of Letters (Casanova 1999). In this paper the intercultural dialogue between South Africa and the Netherlands is the main topic. Dutch poetry is translated into Afrikaans and circulates therefore in the South African public space. In that way, Dutchspeaking writers such as Herman de Coninck, Gerrit Komrij and Leonard Nolens take (in)directly part in the literary conversation in the Afrikaans language. Rebecca Walkowitz suggests a “foreign reading” of texts beyond the linguistic field of their initial production. These readings are complementary to the non-indigenous views on poetry. In the literary history of a national or local literature the presence of foreign literature in translation in a more “marginal” field requires more attention. Not only translators, also critics such as Joan Hambidge, play a significant role in the cultural transmission between Dutch poetry and the Afrikaans literature.

 

Die lesbiese vrou as teken binne die Afrikaanse poësie (Joan Hambidge)

Opsomming

Dié teks is ’n kritiese selfondersoek, ten einde te probeer bepaal hoe die skrywer – ’n vrou en meer spesifiek lesbies – funksioneer binne ’n patriargale gemeenskap. ’n Dubbele posisie van marginaliteit: vrou én lesbies, word ingeneem. Omdat die skrywer nie binne die gedigte wat sy skryf haar gevoelens represseer nie, oortree sy ’n taboe: die lesbiese vrou word ’n werklikheid; ’n ópdringerige teken wat van haar lesers aandag opeis.

 

Heterosubjectivity from the queer margin: notes on the methodological destabilisation of sexuality and the literary reading process (Christel Stander)

Abstract

Stilet VIII of 1996 featured an article by Joan Hambidge regarding the lesbian woman as sign in Afrikaans poetry. In her article, she conducts a critical self-investigation with the aim of determining how the writer – a woman, and more specifically a lesbian – functions within a patriarchal community (Hambidge, 1996:50). An investigation like this, where the researcher actively tries to bring her own lesbian subjectivity into play, would have been far less acceptable to Afrikaans academia at an earlier stage. Only with the (relatively recent) increase in interest in post-structuralism has there been an attempt to do away with the ideal of scientific objectivity as the only legitimate research position.

 

Gender and the primordial (Joan Hambidge)

Abstract

Jungian readings of texts have been neglected since post-structuralism and Lacanian readings of texts have become popular. In this essay, a primordial and gender approach via the Tarot is applied to two seminal authors in Afrikaans literature, namely Eugène N Marais and Hennie Aucamp. The primordial wisdom of the Tarot is analysed and an intuitive reading of these texts is done to unlock hidden or arcane messages in the text. The reading is non-scientific, ‘arguing’ for a more intuitive reading of literature to unlock arcane messages.

Modern literature is currently more aligned with Freud/Lacan than Jung, most likely because of the international influence of French post-structuralism. In an earlier edition of Robert Con Davis’s Contemporary literary criticism (1986), there appears an essay which seems to have been omitted later: ‘Iris Murdoch’s A severed head: The the evolution of human consciousness’ by Isaiah Smithson. From this omission the reader can infer that the conventionally Jungian and Freudian approaches to literature are being superseded by post-structuralism.

For Smithson, the novel (text/narration) is equal to the myth. In this regard, the study connects to the work of Maud Bodkin and Northrop Frye, two theorists who have done significant work regarding primordial patterns in literature. According to Frye in Anatomy of criticism, the poem represents an archetypal pattern and is not only a structure consisting of words, or a ‘glanzende kiemcel’ (gleaming germ cell).

 

Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge (Charlene Van der Walt)

Abstract

Growing up white, Afrikaans, gay and Christian on the East Rand of Johannesburg during the eighties and nineties in South Africa, in retrospect, held some unique challenges for identity formation. Each single word identity signifier appropriated in the previous sentence held worlds of complexity, especially considering the shifting political landscape in South Africa during this period. Two foundational experiential and embodied realities served simultaneously as points of departure and as navigational beacons in this (ongoing and never ending) process of coming to terms with self. Firstly, and although this dimension has shapeshifted quite dramatically, I have always been deeply aware of a sense of ‘calling.’ Considering aforementioned context this essentially translated into being called into Dutch Reformed Church ministry and becoming a so-called Dominee. Secondly, and while some might think in opposition to the first, although this has never been my experience, I have always found myself attracted to women. Boys have always been friends, kindreds and exciting trouble-makers, but it has been in the company of women that something unique has become animated within me.

 

Die vrou in twee Hambidge-gedigte (Marius Crous)

Opsomming

In sy resensie van Joan Hambidge se derde bundel, Die anatomie van melancholie, skryf Johann de Lange:

Melancholie bring dan ook van Hambidge se mees eksplisiete gedigte oor die lesbiese liefde (1987).

Ryk Hattingh maak die volgende opmerking in sy resensie van die bundel:

In die tweede gedeelte van die bundel word die melancholiese bul by die horings gepak. Die feit dat die twee geliefdes, albei vroue, “nie ontwerp vir liefde” is nie, word gedissekteer en “weggebêre vir ’n vers”. Sterk, donker verse dié (1987).

Wat ’n mens dadelik in die twee resensies opval, is die verwysings na “lesbiese liefde” en “twee geliefdes, albei vroue”. Hambidge bring ’n opvallende vernuwing in die Afrikaanse liefdespoësie wat deur vroue geskryf word, omdat die skrywende persoonlikheid in dié poësie in die reël ’n heteroseksuele vrou is wat oor haar gevoelens jeens ’n manlike geliefde dig.

 

Rondom die literatuur en kritiek van die tagtigerjare : Elize Botha, Joan Hambidge en Charles Malan in gesprek met P.H. Roodt (Joan Hambidge, P.H. Roodt, Elize Botha, and Charles Malan)

Opsomming

P.H.R.: Wat is vir u belangrike trekke in die prosa van tagtig?

Elize Botha: Wat (soos ek dit sien) gebeur het in die Afrikaanse prosa van die tagtigerjare, is dat daar ’n terugkeer was na die realisme – nie noodwendig die dokumentêre realisme waarvan ons in die laatsewentigerjare gepraat het nie. Maar die realisme pur sang, van suiwer bloed, waar van die standpunt uitgegaan word dat daar ’n werklikheid is, ’n objektief vasstelbare werklikheid, waar die waarnemer egter nie verdwyn nie. Ons is nie nou terug by die ou outonomistiese gedagte nie, maar ons is daar waar daar geskryf word, so lyk dit vir my, nie net as reportage nie, maar op ’n sekere manier idealisties. Realisties/idealisties as jy jou so iets paradoksaals kan voorstel.

 

Pous Johanna (Fourie Botha)

Opsomming

Dit is nie maklik om die indruk wat ’n mentor op ’n student se lewe laat, te verwoord nie, maar ’n weggooi-opmerking op sosiale media, waar Marita van der Vyver na Joan Hambidge as “pous Johanna” verwys, het iets vir my bevestig, maar ook verskuif, ná my jare lange verbintenis met Joan.

Dié pittigheid was vriendelik ná ’n positiewe resensie, maar in my kop het die idee van pous Johanna soos ’n granaat oopgebars. Eers het dit my herinner aan ’n klas wat ek nooit sal vergeet nie: die keer toe Joan, uit die vuis, ’n volledige lesing oor ’n leesteken – ’n klaarblyklik verdwaalde punt – in die openingsgedig van Jeanne Goosen se Elders aan diens afgesteek het. Sonder om te aarsel, in daardie radiostem van haar. Dan besef jy daar is geen detail, geen diorama vir die speurende leser se oogensiklopedie, wat onnoemenswaardig is of nie ondersoek moet word nie. Joan se kyk skroei – niks ontglip my priemende blik nie – al het sy die wonderlike vermoë om vir haar studente ’n literêre werk of polemiek eenvoudig onder woorde te bring.

 

Joan Hambidge : ’n reeks herinneringsketse (Neil Cochrane)

Opsomming

Every man’s memory is his private literature – Aldous Huxley Dit is 1998. Die munisipale bus snork deur Sunnyside se oggendverkeer. Die maagdelike student sit tussen ‘n klomp rumoerige skoolkinders. Hulle is op pad na Pretoria se vername skole. Hy is onderweg na die Geesteswetenskappegebou van Tukkies. GW 3-23 van die kaasrasper om presies te wees. Vandag ry hy in ‘n pienk dubbeldekker wat Jacqueline’s-nagklub adverteer – ‘n lekker jolplek vir straight mense wat wil sokkie op ‘n Vrydagaand. Die bus moet oorgeverf word, want Jacs is toe en Stardust gooi nou sy deure oop vir ‘n nuwe geslag gays. Reënboogkleure vir die rokende bus, want in Madiba se reënboogland geniet gays uiteindelik grondwetlike beskerming. Die maagdelike student trek elke naweek sy stywe PVC-broeke en neonkleurige hempies aan. Hy rave nagte om met Faithless se “Insomnia” in sy ore en die reuk van poppers en Vicks in sy neus. Nie die reuk van appels nie. Hy is besig om sy voorgeskrewe gedigte vir AFR210 te lees. Hulle gaan vandag voort met die digkuns van die sogenaamde Tagtigers in die Afrikaanse poësie met spesiefike fokus op die opbloei van die gay stem. Die twee hoofswepe is Joan Hambidge en Johann de Lange. Hy is soos ‘n spons wat nie genoeg water kan opsuig nie, want tot dusver was dit maar ‘n droë wit seisoen. Hambidge en De Lange se poësie verskil so radikaal van die digkuns wat hy nog tot onlangs op hoërskool – dié een digby Pretoria se wonderboom (Ficus salicifolia) – behandel het (later sou hy uitvind dat Hambidge vir ‘n tydjie in dieselfde hoërskool was). Hambidge en De Lange se gedigte laat hom nie so alleen met sy andersheid nie.

 

Digterlike nagalming van die self(ie) (Azille Coetzee)

Opsomming

Daar is die kunstenaars wat vir ons wys hoe ons verander het, hoe tegnologie ons in staat stel, ten goede of ten kwade, om beperkende of beswarende aspekte van menswees agter te laat. En dan is daar kunstenaars wat vir ons wys hoe ons nog steeds, na alles, maar nog net dieselfde is. Vir goed of vir kwaad. Hoe die vrae en begeertes wat ons dryf nooit verander het nie. Sulke kunstenaars kyk deur die morele paniek of grandiose optimisme wat met moderne tegnologiese ontwikkeling gepaard gaan en sien te midde daarvan steeds die mens in al haar kwesbaarheid, verlange en onvermydelike liggaamlikheid – Oidipus, Antigone, Eurudike.

In haar gedig “Selfie” in Matriks (2015) takel Joan Hambidge die kulturele verskynsel wat dalk die mees tekenend van ons tegnologiese epog is. Dit wat jou verswelg wanneer jy jou rekenaar oopmaak of jou selfoon in die hand neem, waarna jy oor en oor moet kyk, dit wat jy oor en oor lewer, al wil jy nie. Deesdae (anders as in 2015) word baie selfies “ironies” geneem en geplaas (wat nou dieselfde is as nie-ironies), omdat ons verleë is daaroor, maar dit nie kan regkry om daarmee op te hou nie.

 

The Coroner’s Wife – ’n Vertaalde keur uit ’n literêre ikonoklas se poëtiese oeuvre (Dewald Koen)

Opsomming

Die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) definieer die woord “ikonoklas” as “iemand wat tradisionele opvattings en instellings (probeer) omvergooi” (2015:494). Laasgenoemde definisie versinnebeeld die digter Joan Hambidge. Naas digter, dra Hambidge talle spreekwoordelike hoede, naamlik die van hoogleraar in die Afrikaanse letterkunde en kreatiewe skryfkuns, resensent, digter en romansier, openbare intellektueel asook genderaktivis. Hambidge kan met reg as een van Afrikaans se mees produktiewe digters en gerekende resensente beskou word weens haar onversadigde skryflus en onblusbare passie vir die resensiekunde. Myns insiens is laasgenoemde faktor een van die primêre redes waarom Hambidge as ikonoklas beskou word, aangesien sy geen spreekwoordelike heilige koei in haar resensies ontsien nie.

 

Aftrede sal háár nie tot stilstand bring (Sonja Loots)

Opsomming

“En nou gaan ek jou iets vertel wat jou kop gaan oopblaas!” Só begin menige gesprek met Joan Hambidge, op volle toere, elke dag. Teen die tyd dat sy voor die A.C. Jordan-gebou parkeer het, uit haar Mini Cooper gebars het en besig is om die Universiteit van Kaapstad se Bo-kampus te bestorm, beter jy op datum wees met jou leeswerk. Met ander woorde klaargelees of amper klaargelees aan alle romans en bundels wat nuut in Afrikaans verskyn het, die naweek- en oggendkoerante van hoek tot kant, polemieke in druk én aanlynskermutselings, al die e-posse met wetenswaardighede wat sy vir jou gestuur het en elke liewe jota en tittel in en rondom jou vakgebied. Jy moet ook lees vir stiltes in en om die woorde heen, vir intertekste en subtekste, want wanneer die hysbakdeure oopgly en Joan Hambidge oor jou drumpel tree en jou kom omsingel, gaan alles geweeg en geanaliseer, ingeskat en gekontekstualiseer word. Sy vra nie noodwendig of die gesprek vir jou geleë is, of jy dalk iewers heen op pad is, of jy dalk moet gaan klasgee of ’n dringende stuk werk moet afhandel nie, want sy het baie op die hart! Wat is die storie agter die storie, wie was nou al weer ’n “vaak vissie’’, wie vra daarvoor om benader te word “met die sjarme van ’n reeksmoordenaar’’ en bowenal, wie het ’n smashing, ’n absoluut smashing bundel of roman geskryf? As jy oor iets van haar verskil, verkwalik sy jou nie, maar jy maak geringe indruk en sy beweeg lig en vinnig aan na die volgende onderwerp. Moet net nie dink jy gaan daar sit met ’n mond vol tande nie! As sy oor jou drumpel tree, is dit om haar kennis en belesenheid en menings te deel, maar ook om rekenskap te vra, want as daar een iets is wat sy van kollegas verwag, is dit om hartstogtelik vir hul vakgebied om te gee en hard te werk.

 

Indeks as laatwerk:  ‘n indeksering van ‘n lewe en oeuvre? (Amanda Lourens)

Opsomming

Dat Joan Hambidge se omvangryke oeuvre liefs in sy totaliteit beskou moet word, is die besonder sinvolle opmerking wat deur Cochrane (2016) in sy bydrae oor haar in die tweede uitgawe van Perspektief & profiel: ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis gemaak word. Hy haal in dié verband ook vir Gouws (in Cochrane 2016) aan, wat haar oeuvre as een groot bundel beskou en dit beskryf as “ ’n nimmereindigende proses om betekenis te vind.”

Die doel van hierdie kort bydrae is geensins om ’n oorsig van Hambidge se oeuvre aan te bied nie (dít doen Henning Snyman en Neil Cochrane immers uitstekend in die genoemde gedeelte in Perspektief & profiel). Ek wil eerder stilstaan by een van die definitiewe hoogtepunte in die oeuvre, naamlik Indeks (2016), wat Hambidge se 26ste bundel is, en wat verskyn in die jaar waarin die digter sestig word. Hierdie bundel staan naamlik in ’n baie bewustelike verhouding met die res van haar oeuvre, en eksplisiete verwysings na vorige bundels kom voor, wat dan natuurlik ook Cochrane en Gouws se siening bevestig. Om hierdie rede is dit volgens my ’n logiese invalshoek om die verhouding tussen die 2016-bundel en die voriges te belig, en terselfdertyd ondersoek in te stel na hoe die spreker haar eie digterlike posisie in die betrokke bundel teken.

 

“’n faset van my daaglikse bestaan” : Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange (Rickus Ströh)

Opsomming

In ’n gesprek wat in 2012 opgeneem is tussen die digters Johann de Lange en Joan Hambidge, as deel van LitNet se reeks skrywersonderhoude, verwys Hambidge terug na ’n gedig “Die emmer” wat in die Lange se debuutbundel Akwarelle van die dors (1982) verskyn het. Hierdie verwysing ontlok ’n gesprek wat die hegte vriendskap tussen die twee digters bevestig. De Lange verwys onder meer na besonderhede wat Hambidge van sy lewe (en werk) onthou waarvan hy self nie oor seker is nie.

 

Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns (Phil Van Schalkwyk)

Opsomming

Die vooropstelling van die intertekstuele is een van die aspekte van Hambidge se digkuns waarmee sy tot die ontwikkeling van die Afrikaanse poësie sedert die 1980’s ’n sterk bydrae lewer en, soos Johann Lodewyk Marais (2005) in sy resensie van haar versamelbundel Die buigsaamheid van die verdriet aanvoer, die weg vir andere in hierdie verband gebaan het. Deel van die intertekstualiteit by Hambidge is dan ook die bewuste omgaan met en problematisering van die skryfhandeling. Hambidge, wat bekend geword het as beoefenaar van die vrye vers, het ook toenemend, as deel van die intertekstuele spel, vaste versvorme geaktiveer en, soos “De Lange” in Hambidge se “Ballade van die ontroue vers” (Die somber muse, 1990) teenoor die spreker opmerk, “tegniek begin uitbuit” (Hambidge, 2004:109).

Die kritiek op Hambidge se werk het dikwels presies op die intertekstualiteit en metatekstuele bewussyn, of liewer die nagevolge daarvan vir haar digkuns, betrekking. In sy resensie van Ruggespraak maak Marthinus Beukes (2003:169) die volgende uitspraak: “Dit is juis ’n groot beswaar teen hierdie bundel: daar ontspruit te veel verse oor die kuns van poësie wat nie deur meesleurende, nuutseggende beelde woordlyf kry nie”. Die begin van ’n gedeeltelike antwoord op hierdie soort kritiek is egter opgesluit in ’n opmerking van Beukes (2003:167) elders in dieselfde resensie: “Gedigvorme word ikonies van die liefdesverhouding, byvoorbeeld ‘Distigon’ (50) en ‘Gebreekte sonnet’ (51). Met die ‘Vyf haikoes uit Japan’ (72) en die ‘Tankas’ (75) is die aan- en afwesigheid van die (ge)liefde digonderwerp”. Die intertekstuele gesprek en die spel met bestaande digvorme word in die poësie van Hambidge op sigself soms beeldend.

 

“ ’n Wolk van gevlerkte slange” : ’n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge (Stefan van Zyl)

Opsomming

Louis Venter (1992:388) skryf in Literêre terme & teorieë dat poëtikas uitsprake maak “oor wat die literatuur is, hoe dit funksioneer, watter middele dit gebruik en wat die doel daarvan is”. Vir die ingewyde leser is dit geen geheim dat die ars poetica ’n belangrike plek in Joan Hambidge se poësie-oeuvre inneem nie. In haar magisterverhandeling, Ars poëtiese solipsisme: ’n padkaart van Joan Hambidge se poësie, onderskei Karen de Wet (1990:25) tussen Hambidge se “ars poetica”-verse (verse wat “Ars poetica” getiteld is) en haar “ars poëtiese” verse (verse waarin haar kuns-van-poësie en haar skeppende maakmetode in digvorm voorkom).

 

Die lykskouer se vrou (Louise Viljoen)

Opsomming

Joan Hambidge het vele fasette as kreatiewe persoon, maar vir my is sy in die allereerste plek ’n digter. Die vraag is hoe ’n mens in ’n bondige huldeblyk erkenning kan gee aan haar omvangryke, volhardende en toegewyde oeuvre (25 bundels oor die loop van 35 jaar). Dalk, het ek gedink, kan dit gedoen word deur te verwys na die bundel The Coroner’s Wife wat ’n keur uit haar gedigte in vertaling bevat en boonop die leser uitdaag met sy provokatiewe titel.

Alhoewel Hambidge se gedigte al dikwels vertaal is en in verskillende publikasies verskyn het, is The Coroner’s Wife die eerste publikasie ekslusief gewy aan vertalings van haar gedigte. Die gedigte is vertaal deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel en Douglas Reid Skinner; ’n drietal gedigte in die bundel is deur Hambidge self vertaal en een is oorspronklik in Engels geskryf. Die bundel is verdeel in vier afdelings, wat die belangrikste temas in haar werk reflekteer: die reisgedigte in die afdeling “Travelogues”, die liefdesen familiegedigte in die afdeling “Love and Family”, die metapoëtiese gedigte in die afdeling “Ars Poetica” en die huldigingsgedigte vir verskillende mense in die afdeling “Time and Eternity”. Dit is opvallend dat ’n afdeling eksklusief gewy aan die gender- en seksuele politiek, ’n besonder prominente tema in Hambidge se werk, hier ontbreek. Myns insiens word dit oorgelaat aan die bundeltitel, The Coroner’s Wife, om die praatwerk oor sekere aspekte van Hambidge se genderpolitiek én poëtika te doen.

 

“Ons het emosies met hoofletters!”. Swart Koring as wilful repossession of popular romance (Martina Vitackova)

Abstract

In 1996 writes Hambidge, true to the “omnibus” tradition so popular amongst genre fiction, five novelettes, each in the style of a different genre of popular fiction, and all with Sonja Verbeek as main character. The title Swart Koring is a reference to Tryna du Toit’s Groen Koring (1948) – one of the seminal popular romance texts in Afrikaans. While the plot follows the expected developments of the respective popular genres, it queers and, yes, at the same time celebrates the different forms of ‘low literature’.

 

Vir Joan-die-digter en/as literêre kritikus – of (aweregs) andersom (Ina Wolfaardt-Gräbe)

Opsomming

Vir my is ’n gemeenskaplike literêr-teoretiese belangstelling part en deel van ’n dekadelange vriendskap met Joan. Ek verwys daarom in hierdie huldeblyk, naas ’n blik op die belangrikheid van teorie vir Joan se digterskap, ook op gedeelde momente in allerlei inisiatiewe en aktiwiteite wat verband hou met die vestiging van die vak algemene literatuurwetenskap aan universiteite hier te lande in die laat sewentiger- en begin tagtigerjare van die vorige eeu.1 Joan se ingesteldheid op literêre teorie sny egter dieper as ’n betrokkenheid by verbandhoudende aktiwiteite daaromheen – ’n mens sou jou trouens moes afvra of dit überhaupt moontlik is om Joan-die-digter te bedink sonder inagneming van Joan-dienuuskierige- verkenner van literêr-teoretiese kwessies?

 

Begeerte (’n Hibridiese akademiese teks) (Joan Hambidge)

Opsomming

Die werklikheid is op hierdie teks gebaseer

Hoofstuk dertien: Freud praat terug I

n ’n droom is ons verteller by ’n party. Daar is verskillende vroue aanwesig en daar word ’n speletjie gespeel: Waarom kan jy nie ’n verhouding met die verteller aanknoop nie?

Verskillende vroue word aan die woord gestel. Al die kritiek is vlymend en sarkasties.

 

Taalkundige ondersoek na die liminale ruimte tussen die akademiese en literêre wêreld: Hambidge – die grensverskuiwende rebel (Mariska Nel and Jako Olivier)

Abstract

In this article the academic and literary genres of the writer Joan Hambidge is researched by means of a linguistic analysis in order to describe the lingual liminal space of her idiolect. To this end, two novels and a PhD thesis were used a central text.

 

“Ag in vadersnaam, noem my dan eerder oom!” (Ilse de Korte)

Opsomming

As student aan die Universiteit Kaapstad het ek die voorreg gehad om by hierdie Groot Gees klas te loop en ek kan my werklik nie die Afrikaanse akademie sonder hierdie formidabele mens met haar kekkellag en Lacoste-T-hemde voorstel nie.

Dit was die laat negentigerjare, toe prof. Henning Snyman hoof van die departement was en tannie Betsie van der Westhuizen ons sekretaresse. Die groot name aan wie se lippe ek as voorgraadse student gehang het, was die boustene van my liefde vir Afrikaans – Chris van der Merwe het vir my die plaasroman aangebied, Etienne van Heerden het my aan Koos Prinsloo bekendgestel, Rolf Wolfswinkel het my amper laat spesialiseer in Middel-Nederlands en Johan Oosthuizen het my selfs taalkunde laat geniet! By André Brink het ek Engels gehad en ek het nog vir hom eksamen geskryf oor die verskillende eindes in The French Lieutenant’s Woman, sonder dat ek ooit die boek klaar gelees het en dus nie eers één van daardie eindes onder oë gehad het. As dit nie was vir al die postmodernistiese teorie wat ek by Joan geleer het nie, sou ek seker nie 72% vir daardie vraestel gekry het nie.

 

Stilet-eindredaksiehuldeblyk : Festschrift (Thys Human)

Opsomming

Van Joan Hambidge het ek geweet lánk voordat ek van die ALV óf Stilet gehoor het. As voorgraadse student het dit my eindelose genot verskaf om Joan se Beeld-rubriek “Op my literêre sofa” te lees en my die gebeurlike wêreld van die Afrikaanse letterkunde te verbeel; ’n wêreld wat ek toe reeds van plan was om eendag te betree. Ek kan só goed onthou watter vormende invloed die rolprente Annie Hall en A couch in New York, om totaal uiteenlopende redes, op my voorstelling van Joan op haar sofa gehad het.

 

Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans

Saturday, June 19th, 2021
Dit is tans ongelukkig so dat die meeste akademiese tydskrifte agter ‘n betaalgordyn lê en redelik ontoeganklik is vir mense wat nie daarop ingeteken is nie. Sodat ons lesers ingelig kan bly in terme van wat tans oor die letterkunde en, spesifiek, oor die poësie geskryf word, sal Versindaba in die vervolg ten minste die opsommings van artikels wat oor die Afrikaanse en die Nederlandse poësie handel, publiseer. Ek begin met die Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans, wat vir alle lesers toeganklik is. By die volgende skakel kan alle uitgawes van dié tydskrif besoek word:

https://www.suiderafrikaanseverenigingvirneerlandistiek.org/tn-a2

 

Die volgende artikels wat op die Afrikaanse digkuns betrekking het, het die afgelope jare in die Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans verskyn. Ek plaas telkens ‘n skakel na die betrokke uitgawe, maar lesers sal daar na die spesifieke artikel moet soek.

 

Alwyn Roux en Yves T’Sjoen

’n Kartering van Breyten Breytenbach se betrokkenheid by die Gorée-instituut vir demokrasie, ontwikkeling en kultuur in Afrika (1987-2017)

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_67b40e2f400944b9af07bc067ae36309.pdf

 

Marius Crous

Enkele Nederlandse gedigte oor Bach en sy musiek

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_acca397ce81c4d62aa96de6dd8b0ff69.pdf

 

Marni Bonthuys

Riekert, Weideman en Myburgh: Die representasie van Noordwesterse ruimte in drie Afrikaanse digbundels

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_77df0c7ee2614910aa40e46bf325c311.pdf

 

Ronel Foster

Van VOC-verversingspos tot V&A Waterfront, en verder: Die representasie van die Kaap in enkele gedigte

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_92102a9bc87a4b6fb95ac4c7ce683d87.pdf

 

Bernard Odendaal

Nawerkings van Herman Gorter se Mei (1889) en Verzen (1890) in die Afrikaanse digkuns

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_2cc8aea34de24a07a3ee34daa01893b0.pdf

 

Marius Crous

’n Diergerigte lesing van “Beeld van ’n jeug: duif en perd”

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_2cc8aea34de24a07a3ee34daa01893b0.pdf

 

Bernard Odendaal

Naklanke van Paul van Ostaijen se avant-gardistiese digkuns(-beskouings) in Afrikaans (deel 1)

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_70f24affb3004ecab93c4c24271be2f0.pdf

 

Bernard Odendaal

“Poësie as spel”: George Weideman oor die naklanke van Paul van Ostaijen se avant-gardistiese poësie in sy eie digkuns (deel 2)

https://b3f77c64-2d72-45e8-b3d8-aba14b158ae9.filesusr.com/ugd/1ca66c_70f24affb3004ecab93c4c24271be2f0.pdf

 

 

Marlies Taljard

(Inhoudsbestuurder: Versindaba)

 

Alwyn Roux. Samespraak, Schaffer en Stilet

Wednesday, March 17th, 2021

Samespraak is ’n nuwe samewerkingsprojek wat die vergelykende (transnasionale) bestudering van Afrikaanse en Nederlandstalige literatuur op die hart dra.

Die saadjie vir Samespraak is in Junie 2020 geplant toe ek op die webblad Versindaba ‘n pleidooi gelewer het vir die skep van ’n aanlyn forum spesifiek gerig op die vergelykende bestudering van Afrikaanse en Nederlandse letterkunde.

In hierdie skrywe het ek verwys na Nerina Bosman en Wannie Carstens se artikel in De Lage Landen, getiteld “Tussen geleentheid en uitdaging: Die Nederlandistiek in Suid-Afrika”, wat in Februarie 2020 verskyn het. Hierin dui Bosman en Carstens (2020) aan dat “daar steeds ‘n gesonde belangstelling in die bestudering van Nederlands as akademiese terrein” in Suid-Afrika bestaan; dit blyk veral uit “nagraadse skripsies, verhandeling, en proefskrifte van studente”, asook die publikasies in akademiese tydskrifte. Verder noem hulle dat “samewerking tussen individuele navorsers en hulle nagraadse studente in beide die Lae Lande en Suid-Afrika eweneens ‘n goed gevestigde gebruik” is “met gedeelde publikasies en navorsingsprojekte”.

Alhoewel, soos Bosman en Carstens (2020) tereg opmerk is daar ook talle uitdagings vir die Nederlandistiek in Suid-Afrika “as gevolg van die politieke klimaat en die tersiêre omgewing waarin ons in Suid-Afrika werk”, wat onder andere befondsing en krimpende studentegetalle insluit.

As ’n manier om opnuut belangstelling vir die bestudering van Afrikaanse en Nederlandse letterkunde te kweek en die uitdagings wat daarmee op ’n koste-effektiewe wyse te oorbrug, het ek die voorstel gemaak dat ‘n studiegroep vir die vergelykende bestudering van Afrikaanse en Nederlandse in die lewe geroep word.

Die voorstel was uiters goed vanuit verskeie oorde ontvang. Yves T’Sjoen, hoogleraar aan die Universiteit Gent, het op Versindaba geskryf dat gesien die historiese taalverwantskap tussen Afrikaans en Nederlands én die veelsoortige interaksies tussen Afrikaanse en Nederlandstalige literatuur, waarvoor aandag in sowel Suid-Afrika as die Lae Lande bestaan, so ’n digitale uitwisselingsplatform (sonder ’n residensiële universiteit) ’n pragtige uitdaging en ’n relevante akademiese gesprekstool is. T’Sjoen se uitspraak, “Geen leerstoel, maar een internationale en interuniversitere leertool” het dan ook Samespraak se motto geword.

Die alombekende digter en skilder Breyten Breytenbach het eweneens sy stem by dié van T’Sjoen gevoeg en gesê dat dit “tog vanselfsprekend (en vanandersprekend) [is] dat die onderlinge bevrugting en wedersydse gasvryheid en ontdekkings en toeligtings en nuuskierighede waarby die uitwisseling tussen die twee tale (en taalgebiede) al so lank baat, en soveel substansie het, meer koherensie en sigbaarheid verkry.”

In Julie 2020 het Samespraak ‘n bestuur ryker geword met bestuurslede vanuit Suid-Afrika, België, Nederland, Kroäsie, Pole en Tsjeggië. In September het Remona Voges-Van Huyssteen, destyds werksaam by LitNet en tans by Protea Boekhuis, ‘n webblad vir Samespraak ontwerp. Gaan besoek gerus ons webblad by www.samespraak.com.

Die Samespraakbestuur het dit goedgedink dat ons Alfred Schaffer, bekroonde digter en dosent aan die Universiteit Stellenbosh nader, om gedurende die eerste jaar van Samespraak se bestaan die inwonende skrywer moet wees. Schaffer het ons inisiatief vanuit die staanspoor ondersteun en die uitnodiging goedgunstiglik aanvaar.

Die eerste Samespraakontmooeting het op Woensdag, 24 Februarie 2021 afgeskop en dit was ‘n reuse sukses. Yves T’Sjoen (UGent) het die openingslesing van die studiegroep behartig. Die titel van sy referaat was “Met Alfred Schaffer op de brug”. Hierin het hy nie net die doeleindes van die studiegroep duidelik onderstreep het nie, maar ook die talle navorsingsmoontlikhede vir die bestudering van Alfred Schaffer se werk uiteengesit. Hier is openingslesing van T’Sjoen:

Martina Vitackova (UGent) en Andries Visagie (US) het elkeen ook ‘n bydrae gelewer; Martina se referaat het gegaan oor borskankernarratiewe in Afrikaanse en Nederlandse literatuur, en Andries het ’n lesing gelewer oor postkoloniale benaderingsmoontlikhede van kortverhale deur Jan Rabie en Harry Mulisch. Hier is albei opnames:

Die volgende Samespraakontmoeting vind plaas op Woensdag 24 Maart en daarna weer op 28 April. Die program vir 24 Maart lyk soos volg:

Samespraak: Tweede ontmoeting op Zoom

Woensdag 24 Maart 2021, 14:00 tot 15:30 (Suid-Afrikaanse tyd; GMT+2)

14:00-14:30 Delia Rabie (UP) Die femme fatale en die jong nimf in Van Heerden en X: ‘n verkennende studie
14:30-15:00 Francine Maessen (UvA) De nieuwe generatie ecokritiek: een vergelijking tussen Pieter Odendaals Asof geen berge ooit hier gewoon het nie en Dominique de Groens Sticky drama
15:00-15:30  Jessica van Wynsberge (UGent) Magisch realisme in postkoloniaal perspectief: Toorberg van Etienne van Heerden en De trein der traagheid van Johan Daisne

‘n Skrywerswerkswinkel saam met Alfred Schaffer vind plaas op Woensdag, 26 Mei. (Die tweede semester se program is nog nie vasgestel nie; as jy dus voel dat jy by Samespraak betrokke wil raak, kontak my gerus by samespraak@gmail.com).

Intussen het die Samespraakbestuur ook kers opgesteek by die geakkrediteerde tydskrif Stilet. Die sekretaris van Samespraak, die doktorsgraadkandidaat Francine Maessen, het saam met Yves T’Sjoen en myself, ‘n oproep om bydraes vir ‘n spesiale uitgawe aan Stilet voorgelê. Die oproep om bydraes behels dat Samespraaklede in 2021 hulle navorsingsprojekte aan Stilet kan voorlê vir publikasie in ‘n spesiale uitgawe wat in 2022 uitgegee word. Vir die inhoud van die spesiale uitgawe stel ons drie soorte bydraes voor:

Eerstens akademiese artikels wat ons wil beperk tot die volgende twee onderwerpe: vergelykende (transnasionale) studies wat die deelnemers tydens die studiejaar onderneem het, of ‘n artikel oor die akademiese, kreatiewe en vertaalwerk van Alfred Schaffer en sy rol as kulturele bemiddelaar tussen Afrikaans en Nederlands. Die tweede tipe bydrae wat in aanmerking kom, het betrekking op die transnasionale ontvangs van Schaffer se werk (onderskeidelik in die Afrikaanse en Nederlandse taalgebied). Laastens word kreatiewe bydraes van Schaffer self aangebied, spesiaal geskryf vir hierdie uitgawe van stilet.digital. Die kreatiewe werk van gevestigde en jonger skrywers in reaksie op Schaffer se oeuvre kry ook ‘n plek in die kreatiewe deel. (Vir meer inligting oor die Stilet-uitgawe, besoek gerus https://stilet.digital/samespraak/.)

Samespraak is bevoorreg om gedurende die aanvangsjaar van sy bestaan in 2021 die P.C. Hooft-pryswenner Alfred Schaffer as inwonende skrywer by ons betrokke te kan hê. Ons wil Alfred dan ook van harte gelukwens met die belangrike toekenning en ons sien uit om sy werk vanjaar by Samespraak indringend te bespreek en navorsingsartikels vanuit verskillende perspektiewe oor sy werk te lewer.

Alwyn Roux. Sitkamer: Maak jouself (on)gemaklik

Friday, February 26th, 2021

Die eerste episode van die podsending Sitkamer het pas verskyn.  Mercy Kannemeyer neem die leiding in die gesprek tussen boekliefhebbers oor die betekenisassosiasies van ‘n sitkamer. Die gespreksgenote is Earl Basson, Bibi Burger, Janien Linde, Alwyn Roux en Remona Voges-Van Huyssteen. Daarnaas gesels Alwyn Roux met Yves T’Sjoen oor die Gentse Sentrum vir Afrikaans en die Studie van Suid-Afrika en Mercy Kannemeyer met die P.C. Hooftpryswenner Alfred Schaffer.

Luister na die eerste episode by die volgende skakel: Episode 1: Maak jouself (on)gemaklik. In gesprek met Yves T’Sjoen en Alfred Schaffer by Sitkamer • A podcast on Anchor. Die temalied van Sitkamer is gekomponeer deur Franco Prinsloo en Angie Gallagher is Sitkamer se formidabele redigeerder.

Maak seker om ons te volg op Facebook by Sitkamer | Facebook en stuur gerus ‘n e-pos na sitkamerpod@gmail.com. Sitkamer word met trots aangebied deur die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Internasionale Vereniging vir Afrikaans (IVA).

Alwyn Roux. Sitkamer: ‘n podsending oor Afrikaanse letterkunde

Friday, February 19th, 2021

Sitkamer is ‘n spiksplinternuwe podsending vir enigeen wat belangstel in gesprekke oor Afrikaanse letterkunde. Met ‘n uitgesoekte geselskap neem Mercy Kannemeyer die leiding in gesprekke tussen boekliefhebbers. Gereelde stemme wat maandeliks in die Sitkamer gehoor gaan word, is behalwe vir Mercy, dié van Earl Basson, Janien Linde, Bibi Burger, Remona Voges-Van Huyssteen en Alwyn Roux. Angie Gallagher is ons formidabele redigeerder en Franco Prinsloo die komponis agter die temalied. Vir die eerste episode kan julle uitsien na ‘n gesprek tussen dié ses lede wat gaan oor die betekenisassosiasies van ‘n sitkamer. Daarnaas gesels Mercy met die PC Hooft-pryswenner vir poësie Alfred Schaffer en Alwyn Roux met Yves T’Sjoen oor die Gentse Sentrum vir Afrikaans en die Studie van Suid-Afrika. Volg ons gerus op Sitkamer | Facebook en maak seker om op 26 Februarie die eerste episode van Sitkamer af te laai. Met trots geborg deur die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Internasionele Vereniging vir Afrikaans (IVA).

Onderhoud met Yves T’Sjoen

Monday, June 29th, 2020

 

 

 

Marlene Malan gesels met Yves T’Sjoen

 

Yves T’Sjoen is verbonden aan de Vakgroep Letterkunde van de Universiteit Gent,  het Departement Afrikaans/Nederlands van de Universiteit Stellenbosch en de Vakgroep Nederlands van de Karelsuniversiteit (Praag). Voor het kwartaalmagazine Taalgenoot van ATKV (vereniging voor Afrikaanse taal, kultuur, kennis en kreatiwiteit) legde journalist en redacteur Marlene Malan enkele vragen voor. Een fragment verschijnt later in het ATKV-periodiek.

 

Marlene Malan: Jou kennismaking met Afrikaans: Wanneer, waar en hoe het dit plaasgevind/gebeur… en wat het jou belangstelling geprikkel om Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde ’n groot deel van jou studieveld te maak?

Yves T’Sjoen: Nieuwsgierig naar anderstalige literaturen kwam ik al gauw uit bij het Afrikaans. De belangstelling voor Nederlandstalige literatuur opende vanzelf de weg naar Zuid-Afrika. Schoolbloemlezingen (o.a. Noord en Zuid en Anton van Wilderodes De dubbelfluit) bevatten Afrikaanse gedichten; de literatuurgeschiedenis van het Nederlands laat een veelzijdige en meervoudige interactie zien tussen schrijvers en teksten, tijdschriften en uitgeverijen in het Nederlandse en Afrikaanse taalgebied.

Mijn oud-collega Dirk Coigneau, rederijkersspecialist en belangstellend voor het Afrikaans en de Afrikaanse literatuur, introduceerde in de jaren 1990 in Gent een werkcollege Afrikaanse letterkunde. Hij nodigde gastdocenten uit, collega’s uit Zuid-Afrika (Stellenbosch, UWK, UCT). Dankzij wijlen prof Johan Taeldeman (Nederlandse taalkunde) en prof Anne Marie Musschoot (Nederlandse letterkunde) is toentertijd een institutioneel samenwerkingsakkoord tussen de universiteiten van Stellenbosch en Gent tot stand gekomen (1996). Docentenuitwisseling en studentenmobiliteit maken deel uit van het contract. Ik was al eens eerder in Zuid-Afrika geweest, maar professioneel gesproken was mijn zes weken durend onderwijs- en onderzoeksverblijf eind jaren negentig bepalend voor latere engagementen op het gebied van onderwijs en onderzoek. Ik ontdekte gaandeweg de vitaliteit en dynamiek van de literatuur in het Afrikaans. Later kreeg ik aan mijn Alma Mater de kans die aandacht verder te ontginnen en te delen met studenten.

MM: Jy is die groot voorloper in Gent (veral) vir die gereelde besoek hier van akademici van die vakgebied Afrikaans, asook van Afrikaanse skrywers en vertalers van Nederlandse/Vlaamse werk in Afrikaans. Jy is ook die stukrag agter die oprigting van die Gentse Leerstoel Zuid-Afrika: talen, literaturen, kultuur en samelewing. Waarom? Waarom is hierdie interaksie tussen Nederlands en Afrikaans vir jou belangrik?

YT: Na de verdediging van mijn proefschrift, aangesteld als docent aan de Universiteit Gent, mocht ik naast het onderwijs op het gebied van de Nederlandstalige literatuur meewerken aan een aanvankelijk beperkt opleidingsonderdeel Afrikaans. Eerst een bachelorvak (Afrikaans: taal- en letterkunde), sinds vorig academiejaar ook een mastervak (Talen en Literaturen van Zuid-Afrika) in de module Nederlands. Sinds eind jaren negentig kom ik geregeld op bezoek in Zuid-Afrika, onderbroken door een stilte toen ik volop aan mijn PhD werkte in Gent. Op voordracht van professor-emeritus Ronel Foster (Universiteit Stellenbosch), na goedkeuring door de faculteitsraad (Lettere en Sosiale Wetenskappe), ben ik in 2011 aangesteld door het departement Afrikaans en Nederlands. Jaarlijks doceer ik in september gastcolleges voor studenten Afrikaans-Nederlands over Nederlandse en Vlaamse literatuur, de afgelopen jaren in samenspraak met Alfred Schaffer. In die weken ben ik een geregeld bezoeker van de JS Gericke-bibliotheek en neem deel aan wetenschappelijke symposia en departementale middaguurlezingen.

De leerstoel in Gent is een institutionalisering van de samenwerking die al vele jaren bestaat met Zuid-Afrikaanse partnerinstellingen. Intussen zijn door de UGent acht bilaterale raamovereenkomsten gesloten in Zuid-Afrika. Eerst bestond een samenwerkingsverband (2013), sinds 2016 de onderzoeksgroep Gents Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika (www.afrikaans.ugent.be). Het initiatief van Luc Renders (Universiteit Hasselt) is na een decennium door de UGent overgenomen. Na drie opeenvolgende jaren met weekseminaries (2011-2013) zijn we overgeschakeld naar jaarlijkse (internationale) colloquia. Aanleiding voor de verschuiving van seminarie naar colloquium was de Gentse eredoctorstitel voor Breyten Breytenbach in 2014. Sindsdien organiseert het Gents Centrum ieder jaar een druk bijgewoond symposium over het Afrikaans en de Afrikaanse literatuur. Vanaf 2020 werkt het onderzoekcentrum samen met de Universiteit van Amsterdam en de leerstoel Zuid-Afrika: letterkunde, cultuur en geschiedenis (wellicht een online symposium op 12 en 13 november 2020 in Amsterdam): https://voertaal.nu/oproep-voor-referaten-congres-over-transtaligheid-in-zuid-afrika-12-en-13-november-2020/.  Ik voeg nog toe dat Daniel Hugo, de meest productieve vertaler van Nederlandse literatuur in het Afrikaans, in oktober-november 2018 “vertaler op campus” was in Gent (https://voertaal.nu/daniel-hugo-vertaler-op-campus-in-gent-en-amsterdam/). Hij werkte er niet alleen aan de Afrikaanse vertaling van Benno Barnards Het trouwservies en Marc Tritsmans’ Het zingen van de wereld (intussen uitgegeven door Naledi). Hij begon toen met de vertaling van Claus’ Het verdriet van België. Het boek is intussen uitgegeven in Zuid-Afrika (Protea Boekhuis). De geplande seminaries (NWU en Unisa) en het colloquium (Gent) zijn uitgesteld tot volgend jaar.

De voorlopig enige leerstoel in de faculteit Letteren en Wijsbegeerte van de Universiteit Gent is opgericht in 2017, met achtereenvolgens Hein Willemse (UP), Wannie Carstens (NWU) en Louise Viljoen (US) als leerstoelbekleders. Quentin Williams (UWK) is de volgende ambtsbekleder (september-december 2021). Vanwege de coronacrisis stellen we volgend academisch jaar geen leerstoelbekleder aan. Afwisselend komen letter- en taalkunde aan bod.

MM: Jy het ook die wens uitgespreek dat ’n leerstoel in Suid-Afrika opgerig word vir ’n rondreisende hoogleraar uit Vlaandere of Nederland: Dus, jy is passievol oor samewerking tussen die departement Afrikaans en Nederlands aan verskillende universiteite in Suid-Afrika met die departement Nederlands aan universiteite in Nederland en België?

YT: Samenwerking is gericht op goed vertrouwen, gedeelde belangstelling en wederzijdse verstandhouding, dus tweerichtingsverkeer, met aandacht voor verschillende academische culturen, specifieke onderzoekdomeinen, verwante studieperspectieven. Universiteiten in Nederland en Vlaanderen (Amsterdam, Antwerpen, Gent, Groningen, Leiden en Utrecht) zijn naast de Taalunie betrokken bij het gesprek over een eventuele leerstoel in Zuid-Afrika. Wat we voorbereiden, waarvoor een interuniversitair draagvlak bestaat onder collega-neerlandici, is geen specifieke leerstoel Nederlands, veeleer: culturele diversiteit en Nederlands in een meertalige context. https://voertaal.nu/de-nieuwe-leerstoel-in-zuid-afrika-gaat-verder-dan-de-traditionele-neerlandistiek/ Het heeft geen zin om Huygens, Multatuli en Gezelle te doceren, vooral niet op een klassiek twintigste-eeuwse manier of zoals deze schrijvers in een breder cultuurhistorisch perspectief aan bod komen aan Nederlandse en Vlaamse universiteiten. We projecteren geen onderwijsbenaderingen in de Lage Landen klakkeloos op een Zuid-Afrikaanse universitaire context. Vanuit affiniteit met het academische, maatschappelijke en culturele leven in Zuid-Afrika, met belangstelling voor noden en vragen ter plaatse, zal de docent, afwisselend afkomstig uit Nederland en België, een specifieke invulling geven aan het ambt. Naast beide leerstoelen in de Lage Landen (Amsterdam en Gent) wordt dus nagedacht over een wisselleerstoel: gedurende een semester, zo is het plan, is een taal- of letterkundige, cultuur- of vertaalwetenschapper, een geschiedkundige gevestigd in Zuid-Afrika (wellicht de Universiteit van die Wes-Kaapland). Hij of zij zal elders in Zuid-Afrika lezingen aanbieden, uiteraard in overleg met en met aandacht voor het onderwijsaanbod van de respectievelijke departementen. Het onderwijsaanbod wordt nadrukkelijk afgestemd op specifieke invalshoeken die Zuid-Afrikaanse collega’s in het universitair onderwijs hanteren. De gesprekken zijn gaande en ik heb goede hoop dat het plan leidt tot een realisatie. Misschien overwegen we wel een interuniversitair initiatief met partners in de Lage Landen en in Zuid-Afrika. Ik kijk uit naar de officiële reactie van de Taalunie. Intussen wordt ook aan universiteiten gesproken over een gezamenlijk initiatief. Later méér dus.

MM: Jy is ook aan Unisa en die Universiteit Stellenbosch se departement Afrikaans en Nederlands verbonde: In watter hoedanigheid? Wat is jou “pligte” of bydrae/navorsingsveld in hierdie opsig?

YT: In 2019 (juli) en 2020 (januari) mocht ik een maand als gastonderzoeker en mentor verblijven in Pretoria. Dr. Alwyn Roux heeft met succes een postdoctoraal onderzoeksproject voorbereid dat door de onderzoeksraad van Unisa is goedgekeurd (VisionKeeper-program). Overigens het eerste veelomvattende project van Unisa op het gebied van de geesteswetenschappen. Het project is gericht op de studie van de verbeelding van Afrika in Breyten Breytenbachs lyriek sinds 1984 (verzameld in de auteurseditie Die singende hand). Dankzij de kennis en de ondernemingszin van mijn jonge collega ben ik sindsdien betrokken bij het departement Afrikaans en Algemene Literatuurwetenskap van Unisa (Universiteit van Suid-Afrika). De postdoc-onderzoeker is twee keer gedurende zes weken te gast in Gent. De samenwerking wordt aangewend om gesprekken te voeren over de onderzoekcasus, methodologische en theoretische uitgangspunten, de bespreking van onderzoeksresultaten. Uit de dialoog ontstaan weer nieuwe plannen, bijvoorbeeld voor een poëzieanthologie (in samenspraak met Breytenbach) met Afrika-gedichten. Eind dit kalenderjaar denken we aan een symposium in het Gorée-instituut. Intussen is een eerste wetenschappelijk artikel voorgelegd voor peer review en inmiddels aanvaard voor publicatie: over de geschiedenis van het Gorée-instituut (Senegal) en de rol van Breytenbach bij het tot stand komen van het pan-Afrikaans initiatief.

MM: Jy woon gereeld literatuurfeeste in Suid-Afrika by en tree daar op. Watter bydrae, na jou mening, lewer hierdie feeste tot die bevordering van Afrikaans?

YT: Ik houd ervan elk jaar in Wellington (Breytenbachsentrum) Tuin van Digters bij te wonen. Bij die gelegenheid ontmoet ik collega’s en schrijvers en blijf op de hoogte van nieuwe literaire uitgaven. Via Theo Kemp word ik geïnformeerd over het schrijversresidentieproject in Somerset-Oos (waar Rachida Lamrabet en Miriam Van hee te gast waren). Ik was wel eens te gast tijdens het Vrystaatse Kunstefees in Bloemfontein. Meestal in samenspraak met en op voorstel van Daniel Hugo voer ik bij mijn passages in Wellington publieke gesprekken, bijvoorbeeld over de leerstoel Zuid-Afrika in Gent of over de kritische ontvangst van Breytenbachs werk (en anderen) in de Lage Landen. Ik was nog niet te gast op het bekende Woordfees in Stellenbosch. Ik ben blij dat Daniel Hugo’s vertalingen (van onder anderen Benno Barnard, Tom Lanoye en Stefan Hertmans) daar worden gepresenteerd (in aanwezigheid van de schrijvers). Elders trad Hugo in gesprek met Adriaan van Dis (Ek kom terug) en Dimitri Verhulst (Die helaasheid van die dinge), respectievelijk op uitnodiging van SASNEV en het Vrystaatse Kunstefees. In Zuid-Afrika worden talrijke kunst- en literatuurfestivals georganiseerd, die bevorderlijk zijn voor het gesprek over literatuur en cultuur. Het is voor de promotie van de taal, de Afrikaanse literatuur in het bijzonder, van belang dat dergelijke initiatieven worden genomen. Geraldine Rymenants, als Vlaams Regeringsafgevaardigde in beheer van de portefeuille cultuur, speelt een cruciale rol inzake de promotie van Vlaamse cultuur in zuidelijk Afrika. We overleggen over Vlaamse schrijvers die voor de festivals kunnen worden uitgenodigd.

MM: Dit beteken mos dat jy ’n toekoms vir Afrikaans as vakgebied en as voer- en onderrig- en skryf/vertaal-taal sien? Dit terwyl baie Suid-Afrikaners Afrikaans as taal al afgeskryf het en dit ’n gedoemde en/of gestigmatiseerde taal noem? Jou kommentaar hierop, asb.

YT: Ik zie beslist een toekomst voor het Afrikaans als cultuurtaal. Zolang studenten de kans krijgen aan de universiteiten in ZA Afrikaanse taal- en letterkunde te studeren (er is en blijft belangstelling), zijn het onderzoek naar het Afrikaans en het academisch onderwijs over de Afrikaanse letteren gegarandeerd. Het is precies daarom dat universiteitsbesturen moeten blijven investeren in het Afrikaans als onderricht- en wetenschapstaal: Afrikaans is de derde taal in ZA en de moedertaal van overwegend bruin mense. De literatuur is zoals gezegd vitaal, met bijvoorbeeld op het gebied van de dichtkunst de afgelopen tien jaar een resem interessante stemmen. Internationaal worden (Afrikaans schrijvende) Zuid-Afrikaanse auteurs gewaardeerd. Niet alleen de generatie Breytenbach, Brink, Krog, Van Heerden en Van Niekerk. Jongere schrijvers, onder wie Willem Anker, Pieter Odendaal, Jolyn Phillips en Bibi Slippers, krijgen in de Lage Landen een podium. Over hun werk, en dat van vele anderen, wordt gedoceerd aan de universiteiten in Nederland en Vlaanderen. In 2020 (oktober-november) is Antjie Krog aangesteld als gastauteur (“Writer in Residence”) van de UGent. Ik geloof kortom vanuit mijn positie als “binnenwaartse buitenstaander” in de toekomst van het Afrikaans. De initiatieven in Europa, met het Gents Centrum als een van internationale en coördinerende samenwerkingsplatforms, zijn niet zozeer gericht op het museaal conserveren van het Afrikaans of het bevredigen van een ongepast exotisme, maar op het bevorderen van de studie van en kennis over de taal (in haar meertalige Zuid-Afrikaanse context).

MM: Wat is dit van Afrikaans wat jou die meeste fassineer/interesseer?

YT: Naast de literatuur vooral de mensen. Afgezien van de universitaire collega’s heb ik intussen vele vrienden en kennissen in Zuid-Afrika. De taalverwantschap tussen Afrikaans en Nederlands maakt het mogelijk dat we allen in de eigen moedertaal, dus met zin voor nuances en gevoeligheden, met elkaar kunnen praten. Het feit dat ik tienduizend kilometer van Gent in het Nederlands colleges en lezingen kan aanbieden voor belangstellende studenten en publiek, is wonderlijk. Ik spreek over de cultuurtransmissies van teksten tussen Afrikaans en Nederlands. Niet alleen in Gent, maar dus ook in Stellenbosch en Pretoria. Het omgekeerde geldt voor Afrikaans sprekenden in de Lage Landen: collega’s kunnen probleemloos in het Afrikaans hun onderzoeksresultaten rapporteren op colloquia en in workshops.

MM: Jou publikasie Rakelings (2017):  Hoe kan hierdie lywige werk kortliks opgesom word, asb?

YT: Rakelings is een gelegenheidsuitgave, verzorgd door de Antwerpse uitgeverij W∞lf en gefinancierd door het Gents Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika (UGent). Het boek is verschenen ter gelegenheid van de oprichting van de Gentse leerstoel Zuid-Afrika (2017, tweede druk: 2018). De bundel presenteert naast twee uitvoerige artikelen korte opstellen (veelal voorgepubliceerd op Versindaba en LitNet, blogs en internetsites waaraan ik geregeld meewerk), meestal aanzetten voor onderzoek, waarin de focus ligt op literaire en algemeen-culturele interacties tussen Afrikaans en Nederlands. Ik bepleit al langer een literatuurgeschiedschrijving waarin raakvlakken tussen schrijvers, teksten en literaire tendensen of discoursen in Zuid-Afrika en de Lage Landen centraal staan. In casu cultuur- en teksttransmissies in een laterale transnationale, of liever gezegd: een veeltalige, context. Voor een relatief jonge letterkunde, zoals de Afrikaanstalige, kan dat onderzoek idealiter door academici in ZA, Nederland en België worden ondernomen. Met aandacht voor tekstbewegingen, dialogen en interacties, wisselwerkingen en netwerken, maar ook voor misverstanden en verwijderingen.

In Verbintenis en venster. Die Nederlandstalige letterkunde van aanvang tot hede – ’n literatuurgeskiedenis in Afrikaans  (H.P. van Coller (red.), Van Schaik Uitgewers, 2019) – de recent verschenen tweedelige literatuurgeschiedenis van het Nederlands in Afrikaanse vertaling (met vijfenveertig schrijverslemma’s) – ontbreekt bijvoorbeeld een lemma over Gerrit Komrij. Ten behoeve van Zuid-Afrikaanse studenten en docenten is het ontbreken van Komrij als brugfiguur tussen Nederland en de Afrikaanse taalgemeenschap zonder meer een lacune. Het mag voor studenten, docenten en andere belangstellenden van belang zijn dat een overzicht van de Nederlandse literatuur van de Middeleeuwen tot vandaag beschikbaar is in andere talen, zoals nu in het Afrikaans, toch is de lectuur onbevredigend (https://www.litnet.co.za/onstuimig-knetteren-nederlandse-letteren-onder-het-zuiderkruis/ en https://www.ingentaconnect.com/contentone/aup/in/2020/00000058/00000001/art00005).  Wat de aandacht voor Zuid-Afrika in Vlaanderen (jaren vijftig en zestig) betreft, bijvoorbeeld de betekenis van André Demedts als intermediërende actor, of de rol van vertalers, redacteurs en uitgeverijen die de Nederlandse literatuur (al dan niet in vertaling) hebben gepromoot in Zuid-Afrika, blijft de lezer volkomen in het ongewisse. Ik zit eerlijk gezegd te wachten op een geschiedenisboek over Nederlandse literatuur in contact met het Afrikaans en Zuid-Afrika. Vertalingen in het Afrikaans van Nederlandstalige literatuur kunnen een interessanter uitgangspunt zijn voor het doelpubliek. De Afrikaans-Nederlandstalige literatuurgeschiedenis die ik op het oog heb, is gericht op tweerichtingsverkeer en het historisch parcours van “cultuuroverdracht”. Het is kortom tijd voor een nieuw en meer ambitieus literatuur-historiografisch project, in samenspraak met collega’s in Zuid-Afrika en de Lage Landen.

Ik juich dan ook ten zeerste het initiatief toe van Alwyn Roux, die een online studiegroep Afrikaans en Nederlands heeft geïnitieerd. Ik publiceer binnenkort een uitvoeriger essay over de nieuwe onderzoeksperspectieven. Met de steun van Breyten Breytenbach op Versindaba is het platform alvast onder een gunstig gesternte gestart.

 

Yves T’Sjoen. Schenking van een Breytenbach-schilderij

Wednesday, June 10th, 2020

 

 

 

Na het heuglijke nieuws over boekenschenkingen aan de Gentse universiteitsbibliotheek door Fanie Olivier, de erven Cecile Cilliers en Daniel Hugo (zie vorig bericht), met een aanzienlijke collectie breytenbachiana, liet Breyten Breytenbach vorige week weten dat een geschilderd zelfportret is geschonken aan het Literatuurmuseum in Den Haag. Adriaan van Dis, voorzitter van de Vrienden van het museum, bezat het doek al vele jaren dat aanvankelijk deel uitmaakte van de collectie van Galerie Espace in Amsterdam. Aad Meinderts, museumdirecteur, heeft het voornemen geformuleerd het portret te exposeren in de kleurrijke galerij met geschilderde schrijversportretten. Daar zal het hangen in de Nationale Schrijversgalerij (https://literatuurmuseum.nl/schrijversgalerij/schrijvers) tussen een bonte stoet van Nederlandse schrijvers, met onder anderen Elisabeth Eybers (die de Nederlandse nationaliteit bezat). Een selectie is te bezichtigen op de website Literatuurmuseum.nl.

Het is opmerkelijk dat zovele jaren na de Reina Prinsen Geerligsprijs voor Die huis van die dowe (1968) en de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs voor Lotus (1972) Breytenbach nog steeds wordt beschouwd – en terecht – als deel van de Nederlandse literatuur. Elders is al uitvoerig beschreven in hoeverre Breytenbachs literaire en beeldende oeuvre circuleert en wordt gerecipieerd in Nederland en Vlaanderen (Goedegebuure 1993, Van den Bergh 2003, Recourt 2008). De schilder Breytenbach, toen nog Juan Breyten, debuteerde veel eerder in Nederland dan de schrijver. Na de publicaties in Raster (1969-1972) verscheen Breytens Nederlandse poëziedebuut Skryt. Om ’n sinkende skip blou te verf (1972) in het fonds van Meulenhoff (Amsterdam, Poetry International Series). In 1964 exposeerde hij in Arnhem, precies in het jaar van het Zuid-Afrikaans poëzie- en prozadebuut Die ysterkoei moet sweet en Katastrofes (1964). Nog hetzelfde jaar organiseerde Galerie Espace een eerste tentoonstelling. Over Breytenbachs jarenlange betrokkenheid bij en vriendschap met Eva Bendien en Rutger Noordhoek Hegt noteert Erik van den Bergh: “Galerie Espace, de oudste galerie voor moderne kunst in Nederland, werd voor Breytenbach een thuis van grote betekenis. De sfeer, door zijn collega-schilder en schrijver Henk van Woerden getypeerd als ‘zuidelijk – plattelands Frans’, was open en bood ruimte aan beeld en woord. Vele dubbeltalenten vonden in Espace dan ook hun plek; naast Breytenbach exposeerden Lucebert, Hugo Claus en Henk van Woerden veelvuldig in deze galerie. Nadat Espace veel werk had getoond van de Cobraschilders kwamen in de jaren zestig kunstenaars aan bod die later aangeduid zouden worden als de ‘nieuwe figuratieven’: Reinier Lucassen, Pieter Holstein en Roger Raveel. Aanvankelijk werd Breytenbach ook tot deze groep gerekend. Breytenbach herinnert zich de vele tochten vanuit Parijs – waar hij vlak bij Corneille woonde – naar Amsterdam als een ‘epic experience, having to make detours in the night to smuggle artworks across the border, having exhibition catalogues confiscated as “obscene material” by dim-witted customs officials, or having a breakdown with friends in an over-loaded 2CV’. Van den Bergh heeft het over drieëntwintig vermeldingen in de catalogus die in 1997 verscheen ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van Galerie Espace.

Het is bekend dat Adriaan van Dis zijn Breytenbacharchief schonk aan het Letterkundig Museum (thans Literatuurmuseum). Voor mijn onderzoek heb ik talloze malen, steeds met de vriendelijke instemming van Van Dis en Breytenbach, de documenten kunnen bestuderen. De verzameling is een goudmijn voor het wetenschappelijk onderzoek naar Breytens aanwezigheid in Nederland en Vlaanderen. Uit deelonderzoek, onder andere over schilderijtentoonstellingen (zie bijvoorbeeld https://www.litnet.co.za/vriendschap-voor-breyten-schilderijen-in-de-doelen-1977/), is gebleken dat nog heel wat op te tekenen valt over presentie en receptie in de Lage Landen. Vooral het literaire parcours van Breytenbach, met name in Nederland, is uitvoerig belicht. De aanwezigheid in Vlaanderen kreeg tot op heden beduidend minder aandacht, hoewel ook die artistieke contacten en vriendschapsbanden van bijzonder belang zijn. De bijdrage over Breytenbach en het Vlaamse periodiek Revolver (T’Sjoen & Seghers 2017) bespreekt een deelaspect van de vele Vlaamse connecties.

Buitenlandse schrijvers functioneren in andere taal- en cultuurgebieden. Dat is een open deur. Breytenbachs artistieke werk maakt al langer deel uit van het gesprek over literatuur in de Lage Landen. Door vertalingen en boekpublicaties maar ook prijzen, netwerken, lezingen, colloquia, interviews en academische belangstelling participeert Breyten in de Nederlandstalige literatuur. Vermeldenswaard in deze context is de bekroning van zijn oeuvre met de Jacobus van Looy-prijs (1995) voor dubbeltalenten. Daarmee staat Breytenbach in een exquise rij met Armando en Lucebert.

De opname van het geschilderd zelfportret in het Literatuurmuseum is een fysiek-artistieke bevestiging van Breytens aanwezigheid in het Nederlandse taalgebied en diens actieve deelname aan het culturele leven. Deze bewering heeft geen annexionistische implicatie maar duidt vooral op de prominente zichtbaarheid van Breyten in Nederland en Vlaanderen en de jarenlange verstrengeling met het artistieke bedrijf en intellectuele debat.

 

Geschilderd portret van H.C. ten Berge

 

Bronnen

Jaap Goedegebuure, ‘“De weerklank wordt door de situatie bepaald”. Breyten Breytenbach in de spiegel van de Nederlandse kritiek’, in: Literatuur 1993, 4, p. 217-222.

Annemiek Recourt, ‘“Niet te véél aksent op het ‘Zud-Afrikaanse’ als-je-blieft”. De materiële en symbolische productie van het oeuvre van Breyten Breytenbach in Nederland’. Onuitgegeven masterscriptie, Universiteit van Amsterdam, academiejaar 2007-2008.

Yves T’Sjoen en Elke Seghers, ‘Beeldvorming rond het werk van Breyten Breytenbach in het Vlaamse tijdschrift Revolver’, Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans 24 (2017) 2, p. 84-102.

Erik van den Bergh, ‘17 juni 1972. De Zuid-Afrikaanse dichter Breyten Breytenbach ontvangt de Van der Hoogtprijs’, in: Maaike Meijer en Rosemarie Buikema (red.), Cultuur en migratie in Nederland. Kunsten in beweging 1900-1980, Sdu Uitgevers, Den Haag, 2003, p. 345-360.

Over de schenkingen aan de Universiteitsbibliotheek Gent:

‘Kostbare boekenschenking Afrikaanse letteren aan de Universiteit Gent’, LitNet NeerlandiNet, 11 april 2018. https://www.litnet.co.za/kostbare-boekenschenking-afrikaanse-letteren-aan-de-universiteit-gent/

‘Legaat van Cecile Cilliers naar de Universiteit Gent’, LitNet NeerlandiNet, 15 januari 2020. https://www.litnet.co.za/legaat-van-cecile-cilliers-naar-de-universiteit-gent/

‘Schenking van Breytenbach-boeken’, Versindaba, 28 mei 2020. https://versindaba.co.za/2020/05/28/yves-tsjoen-schenking-van-breytenbach-boeken/

Recente uitgave over Breytenbachs beeldend werk: Joost Bosland en Breyten Breytenbach, ‘“He who asks is mistaken he who answers is mistaken”, in The 81 ways of letting go a late self, Stevenson, Cape Town, 2018, p. 7-38 [catalogus tentoonstelling 18 oktober-24 november 2018].

De bijdragen van Jaap Goedegebuure en Erik van den Bergh zijn beschikbaar in de Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren. Met dank aan Breyten Breytenbach en Adriaan van Dis.

 

 

N.P. van Wyk Louw 50. Yves T’Sjoen

Monday, May 4th, 2020

 

‘In de trein naar het diepe Kaapstad’ De maiden trip van Vlaams literair ambassadeur Karel Jonckheere in Zuid-Afrika

 

“Toen de ambtenaar Jonckheere op 31 maart 1948 vanuit Antwerpen naar het zuiden trok, met het schip de Mar del Plata van de Compagnie Maritime Belge eerst naar Kongo en later naar Zuid-Afrika, stond de dienstreis in het teken van de verspreiding en bekendmaking van de literatuur uit Vlaanderen. Hijzelf heeft daar uitvoerig over bericht, onder meer in een reisdagboek dat in feuilletons in Het Laatste Nieuws is verschenen, later gebundeld in Kongo zonder buks of boy (1957). Na zeventien dagen varen kwam Jonckheere aan in Matadi aan de Kongorivier. Enkele weken later reisde hij door naar Zuid-Afrika. Sinds 1946 bestond een officiële culturele samenwerking tussen België en Zuid-Afrika. Het was Jonckheere en andere ambtenaren er vooral om te doen ‘het overzeese belang van de Nederlandse moedertaal’ onder de aandacht te brengen.”

“Jonckheere reisde met de trein van Johannesburg naar Kaapstad, waar hij in het station werd opgewacht door J. Greshoff, J.C. Bloem en N.P. van Wyk Louw. Daar, op het perron in de Kaap, had dus de eerste ontmoeting plaats met de Zuid-Afrikaanse Dertiger N.P. van Wyk-Louw, ‘de onomstreden leidersfiguur in de nieuwe Afrikaanse literatuur’. Het zou achteraf beschouwd een betekenisvolle ontmoeting zijn, die nog jaren sporen zou trekken door beider levens.”

Ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van N.P. van Wyk Louws overlijden diepte ik een artikel op dat in de Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren is opgenomen. In jaargang 7 (2007-2008) van Zacht Lawijd. Literair-historisch tijdschrift is de bijdrage ‘“In de trein naar het diepe Kaapstad’. De maiden trip van Vlaams literair ambassadeur Karel Jonckheere in Zuid-Afrika’ gepubliceerd. De tekst handelt over de contacten van de Vlaamse schrijver-ambtenaar Karel Jonckheere (adviseur voor de letteren, ministerie van Nationale Opvoeding en Cultuur) in Zuid-Afrika, in het bijzonder de vriendschapsrelaties met N.P. van Wyk Louw, W.E.G. (Gladstone) Louw en Jan Greshoff. Jonckheere verbleef in de periode mei-augustus 1948 in de Kaap, een markant jaar in de naoorlogse geschiedenis van Zuid-Afrika.

In de uitgave zijn brieven van Louw en foto’s met Jonckheere, Greshoff en Louw opgenomen. Later is de gewijzigde tekst gebundeld in Over grenzen/Oor grense. Een vergelijkende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poëzie/’n Vergelykende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poësie (Ronel Foster, Yves T’Sjoen & Thomas Vaessens (red.), Acco, Leuven/Den Haag, 2009).

In het Letterenhuis (Antwerpen) wordt de literaire nalatenschap van Karel Jonckheere geconserveerd. Het archief bevat brieven van D.J. Opperman en N.P. van Wyk Louw, alsook waardevolle documenten betreffende het periodiek Standpunte. De tegencorrespondentie wordt bewaard in het J.S. Gerickearchief (Universiteit Stellenbosch). Het merendeel van de overgeleverde brieven in de Universiteitsbibliotheek Stellenbosch betreft de correspondentie tussen Greshoff en de Zuid-Afrikaanse Standpunte-redacteurs. Annemiek Recourt heeft de documenten bestudeerd en verwerkt in haar biografie over Jan Greshoff (Moralist van de ontrouw. Jan Greshoff (1888-1971), Van Oorschot, Amsterdam, 2018).

De tekst is een eerbetoon aan de dichter en academicus N.P. van Wyk Louw, leerstoelbekleder Zuid-Afrikaanse literatuur, geschiedenis en cultuur van de Universiteit van Amsterdam (1948-1958).

 

https://www.dbnl.org/tekst/_zl_001200701_01/_zl_001200701_01_0034.php