‘Nuwe vrese’ – Willem S van der Merwe
Resensent: Johan Myburg
Nêrens is ʼn mens veilig; gevrywaar teen ou óf nuwe vrese nie. Selfs nie waar jy vermoed jy tuis is nie – die plek wat jy tuiste (“home”) noem. Dikwels juis nié daar nie.
Tog is dié plek waar jy deur of venster dig kan trek, of gestaltes daarvan, die plek wat Willem van der Merwe in sy jongste bundel, Nuwe vrese, beskryf, en as’t ware in aanskyn skryf. “This is nothing to write home about, but it might make you feel like writing home,” lui die een motto voor in die bundel. Meer as net “huis toe” skryf kom die betekenis in sig van ʼn plek (vesting/skuiling) oopskryf of tot stand skryf. Dié gedaantes neem onder meer die vorm aan van “huis” (28), “vertrek” (24) en “kombuis” (1), maar ook van verblyf in voorstede, vergelyk “Suburbia” (5) en “Ek is moeg II” (14). Dit is veral in dié ruimtes waar die spreker ʼn venster dig kan trek (7) en derhalwe geborge kan voel, en terselfdertyd kan dig.
Dié tweërlei betekenis word ʼn soort leitmotief in die bundel. Dié van geborgenheid en om tog ook uitgelewer te wees; om sigself toe te sluit en terselfdertyd poreus (ondig) te wees; om met (nuwe) verse besig te wees wat verspringend net sowel (nuwe) vrese kan wees, soos die bundeltitel aandui. Maar, dit is die lot van die digter, waarsku die digter homself aan die hand van die Japanse Natsume Sóseki in die ander motto voor in die bundel.
Met “senses … much more acutely tuned”, volgens Sóseki, durf Van der Merwe sy leefwêreld met dié tweede bundel aan, en openbaar hy homself, soos Daniel Hugo hom op die rugkant van die bundel raak beskryf het, as “die troebadoer van die triestigheid, die hofnar van die huwelik, die digter van die droefheid en deernis, die filosoof van die suburbs, die bedrewe goëlaar met beeldspraak en meerduidigheid, die slinkse smokkelaar met intertekste”.
Met beleënheid wat net met tyd kan kom, is Van der Merwe 34 jaar ná sy debuut, Son-dig (1985), oortuig dat vrese nie wyk nie. Ou vrese plaas nuwes dalk net meer in konteks. En bied die geleentheid om hulle, oud en nuut, in gedigte hok te slaan: vrese soos “die eensamigheid van eensaam” (59), “angs” wat ʼn kanker is (51) en die feit dat “niks rym nie” (55). Ontgogeling dus.
In die openingsgedig koppel Van der Merwe nie net terug na sy debuut nie, maar plaas hy ook sy poëtiese arbeid (soos hy dit sien) in perspektief aan die hand van ʼn gedig wat “Impasse” van Martinus Nijhoff oproep:
.
ʼn vrou wat bliksem sê in die kombuis
.
teddiebeer op die rak
en digbundel ondig ekkerig
reëls wat die game weggee
soos: “ek knik net moeg
en tik nog ʼn gedig”
.
en hier’s ek weer hier’s ek weer
om jou siel te verson-dig
met kitsch, cliché en meer
.
ek wil jou dus waarsku
dat dit yl, met min
poëtiese digtheid, gaan wees
inderwaarheid is ek bevrees
dat ek jou vir ʼn ride gaan vat
indien jy verder lees
.
skakel liewer die fluitketel aan
.
Anders as die huiwering van wik en weeg in die Nijhoff-gedig konstateer Van der Merwe in sy gedig. En in plaas van die slotwoorde “ik weet het niet” het die leser hier te doen met ʼn vrou wat bliksem sê. ʼn Weter, met ander woorde.
Nietemin berus die gedig op aannames waarop die leser minstens self kan reageer: Of jy reg is vir die “game” en of jy bereid is om vir ʼn “ride” gevat te word.
Stem jy in is dit ʼn heerlike en digte ride van verwysings, subtiele oprakelings uit ʼn literatuurskat wat bydra tot die vaste voet wat die gedigte het, verwagse én onverwagse spelings, humor en sinisme.
Van der Merwe begrond talle van sy gedigte in verwysings na die soort kanon waarmee hy grootgeword het: Benewens Nijhoff onder meer ook TS Eliot se “The Love Song of J. Alfred Prufrock” (vergelyk “liefdesgedig vir ouma”), Eugène Marais se “Winternag” (vergelyk “ou koeie”), SJ Pretorius se “Pyn” (vergelyk “desré”) en NP van Wyk Louw se “Nagwaak” met verwysing na “Die nag is silwer buite, van lamplig en van reën…” wat word “die lug is koud / van wind en reën” in “platonies”.
Benewens begrond gee Van der Merwe ook eiesoortige vlerke aan dié woorde van sy gespreksgenote en sit hy ʼn intertekstuele spel aan die gang. Die “gesprekke” wat hy aanknoop sluit ook ʼn wyer register in – dié van die skilderkuns en musiek; met “dylan en lennon … dood / en neil never young again …”. Hoewel Dylan nog in die lewe is, is die strekking nietemin “where have all the flowers gone”.
Van der Merwe kom vorendag met ʼn woord soos “slaks” (“slaks maar seker”), ʼn woord wat die leser wil-wil herken, maar met geen benul van waar nie; ʼn woord wat in die konteks van dié gedig, een met ʼn erotiese ondertoon, soos ʼn handskoen pas. Woord- en klankgevoeligheid val op sonder om opdringerig te word. Reg deur die bundel word woorde en klanke herhaal, wat ʼn besonderse tekstuur aan die bundel gee. Is die “dopdier” in “uitgelewer” (47) ʼn verwysing na slak of gewoon net iemand wat ʼn dop steek, soos in “gebreekte kompas” (25)?
Nog ʼn nuutskepping is “wattekatte” (20), wat in die volgende gedig, “halleluja” (21) “duisend katte” word, maar ook in ander betekenisse deur die bundel prrr. Daar is meer sulke voorbeelde van woorde (en dubbelbetekenisse) wat oor en weer opduik: In “skildery” (17) kom die leser “waansin” teë, om later, in “die filosoof mymer II” (53) gekonfronteer te word met “waantoe”, ʼn sametrekking van “waarheen na toe”, maar met ʼn betekenis wat dié van “waan” aktiveer.
Wat Van Wyk Louw oor slotreëls gesê het, is seker ook van toepassing op slotgedigte: dat dit sleutels meer as slotte kan wees. Benewens die betekenis van die laaste gedig (waarin DJ Opperman se “Tot Siens!” aan die einde van Komas uit ʼn bamboesstok ook “reverbereer”) gryp die titel terug na “dig trek”, na in- en uitsluit.
Gebruik jy dié gedig as sleutel manifesteer die vrees luid. Jy hoor “metaaldeure skrikwekkend klap” en ruik daarmee saam “elke klankie onmisbaar”. Die realiteit van die vrese word nie onderskat nie, maar wel ironies betrag deur die heildronk daarop.
Is daar skuilplek teen vrese? Moontlik in woorde, in ʼn ride wat getuig van poëtiese digtheid. Dít is Willem van der Merwe en Nuwe vrese.
Willem S van der Merwe se Nuwe vrese word uitgegee deur Naledi (2019).
Johan Myburg